N0TE
do autem sentientis sapientisque nature est : sa* piens verô sentiensque natura, nihil aliud potest esse quàm Deus. (Laçtantius, de Ird Dei, cap. x.)
Quod omnia ad Dei providentiam et g u bernationera pertinent > etiam quae irralionabilia et in— sensibilia sunt, quâdara ratione veritatis interrog^respondent.{S. Hieron.,Cornm. in /ob, cap. xn.)
Quid ergo? dicet aliquis, vis me certô scire ac credere Dei providentiâ res omnes régi ? Volo equi. dem, et opto, ac vehementer desidero; non tamen ejus providentiam scrutari, neque curiosç inquirere. Si enim jàm scis, et fidem statuisti , noli quaerere : sin autem dubitas, terram interroga , cœlum, solera, lunam, varia brutarum animantium gênera; interroga semina, plantas, mutos pisces, sa xa, montes, sait us, colles, noclem, diem. Siquidem sole et radiis ejus clarior est Dei providentiâ; et quovis terapore, quovis loco, in desertis regionibus, cullis et incultis, in terrâ, in mari, et quôcumque te contuleris, manifesta et idoneâ cùm vêlera, tùm nova providentiae istius monumenta conspicies; vocescjue undiquè missas, hâc nostrâ rationati voce clariores, à quibus de bâc ejus cura instruetur qui aures voluerit admovere. Idcirco Propheta quoquè vocum istaruro prsestantiam volens ostendere, dicebat : Non sunt loquelœ neque sermones, quorum non audiantur voces eorum. Nam nostra quidem nota est illis tantùm qui ejusdem sunt linguae; non item iis qui divers». At vox illa quae mittitur à creaturis, ab omnibus qui totum orbera terrarum incolunt nationibus potest audiri. {S. Joannes Chrysost. ad eos qui scandalizati sunt y cap. v.) Vid. idem, ad Pop. Ant., homil.ix, n. a, 3, 4; Dœmonés nongubern. mundum,homU. x, n. 8; Expos, in ps. cxLiv, n. a.
Qui providentiae habenis fidem habere noluût ,
et mundum hune, qui cœlo et terrâ constat, sine aurigâ gubernatore tantà cum consonantiâ et ordine ferri, nimiùm imprudenter asseverant, période mihi facere videntur acsi quis io navi sedens, pontumque trajiciens, gubernatorem quidem clavum tenere, et gubernaculo prout est opiJs movere, et nunc quidem in dextrum , nunc vero in sinhtrum latus declinare, navimque ad quoscumque portus vellet appellere videat, intérim tamen manifesté mendax, veritatem oppngnare studens, gubernatorem puppi insistere neget; tum ipsam navim, nec remis instructam esse, nec clavis motu dirigi, sed suâ sponte ferri, et per se fluctuum procédas superare, eumque ventorum incursionibus decertare dicat, imo nec nautarum auxilio, nec nauclero, quae in commnni consulens , nautis quae facienda sunt imperet, opus esse contendat. ( Thcpdoreius, de Provid., oraU n. )
Sunt haec omuia, sed principaliter non sunt, quia in semetipsis minimè subsistunt, et nisi gubernatoris manu teneantur esse nunquàm pbssunt. Cuncta namque in illo subsistunt à quo creata sunt ; nec ea quae vivunt sibimetipsis vitam tribuunt ; neque ea quae moventur, et non vivunt, suis nutibus ad motum ducuntur. Sed ille cuncta movet qui quaedam vivificat, quaedam vero non vivificat, in extremani essentiam merè ordlnans servat. Cuncta quippè ex nihilo facla sunt; eorumque essentia rursùm ad nihilum ten<leret,nisieam auctor omnium regiminis manu redneret. Omniaitaque quae creata sunt, per se nec subsistere prae valent, nec moveri : sed in tantùm subsistunt, in quantum ut esse debeant acceperunt; in tantùm moventur, in quantum oc* culto instinctu disponuntur. (S. Grrgorius Mag.> Moral, tib. xvi , cap. 37, n. 45.)
(ï8i) Voyez ci-desm* partie I, chap. if , art, 1.
(182) Sicut omne corpus, mens et anima guber- Bât, ità et mundum Deus. (LacL, de Ira Dei, c. x.)
Creatoris namque potentia, atque omnipotentis et omnitenentis virtus causa subsistendi est ornaicréature : qu» virtus ab eis quae creata sunt ré*gendis si aliquando cessaret, simul et earum cessaret species, oranisque natura concideret. Neque enim sicut structor sedium cùm fabricaverit absce* dit, atque illo cessante atque abscedente stat opus ejus, ità mundus vel ictu oculi stare poteril, si ei Deus regimen suî substraxerit. (S. Augustinus, de Genesi ad lit., lib. îv, cap. 12, n. aa.)
Per se qui ppè mundum régit quem per se condidit; nec eget alieno adjutorio ad regendura, qui non eguit ad faeiendum. Sed hase ideircô colliguntur, ut liquidô indicet quia omnipotens Deus f si per semetipsum regere non negligit quod creavit, quod benè creavit, utiquè benè régit : quia quod piè condidit, impiè non disponit; et qui necdùm facta curavit ut essent, quae sunt facta non deserit. Quia ergo prasensestinregimine quiauctorextitit in creatione, ideo curam nostrî non deserit. (S. Gregorias Mag., Moral., lib. xxiv, cap. 20 , n. 46.)
(183) Alexander, Àristotelis discipulus, libro de- Providentiâ ità scribit : Diceré Deum nolle rerum bumanarum curam gerere, à Deo prorsùs est alieaum. Invidiae enim cujusdam est, et plané m alignée nature, meliora non facere, cùm possit. Cùm verô utrumque horum alienum sit à Deo, nec ambo in illo utique reperienlur,nec alterutrum. Quo* circà relinquitur ut possit et velit Deus rerum nostrarum curam gerere : si autem vult et potest, utiquè manifestum est. Nihii ergo,. ne minimum qoidem , absque Dei consilio et voluntate, fieri par est. (S. Cyrillus Alex, contra Jul., lib. 11.)
(1.84) Et primo eorumassertioaem(refelIûm)qut
Deum putant curam mundi oequaquàm habere :
sicut Aristoteles asserit, usquè ad lunam ejus descendes providentiam. Et quis operator negligit operis sui cûram ? quis deserat et destituât quod ipse condendum putavit? Si injuria est regere , nonne est major injuria fecisse? cùm aliquid non fecisse, nulla injuria sit ; non curare quod feceris, summa inclementia. ( & Ambrosius, de Offie. minist.y lib. i , cap. 17, n. 4&«)
(»85) Epicurus vero ex animis hominum extradait radicitùs religionem, cùm Diis immorlalibus et opéra et gratiam sustulit; cùm enim optimam et praestantissimam naturam Dei dic^t esse , negat idem in Deo esse gratiam : toi lit id quod maximè proprium est optimal praestantissimaque naturae. Quid enim melius aut quid praestantrus bonitate et benefîcenliâ ? quâ cùm carere Deuro vultis, neminem Deo,nec Deum nec homioem, charum, neminem ab eo a mari, neminem diligi vultis. (Cicero, de Nat. Dcor., Ub.\, cap. 4 3.)
(186) Nos, sicut incorporeum esse Deum, et omn i p oten t em , et invisibilem, ità eum curare mortalia , et nihii absque ejus providentià geri , nequein ooelo, neque in terris, certo et immobili dogmateconfitemur. Mémento quia nihil sine pro~ videntiâ ejus geri diximus, non sine voluntate. Multa enim sine voluntate ejus geruntur, nihil sine providentià. (Origenes, in Gènes., homiL m, n.a.)
Quid enim non plénum est providentiâDei?quid non clamât provisorem Deum? (Euseb., deResur., lib. 1.) Fid. idem, Prœpar. evang., Ub. vi , cap. 6.
Quidquid in mundo, vel bonorum accidit, vel malorum , non absqtae providentià et fortuko casu accidit, sed judicio Dei. (S. Hierony mus, Comment, in Jerem., Ub. 111 , cap., 12.)
Indè liquet neminem esse quin Dei providentià
fruatur. Quod si non omnes uno eodemque modo, hoc qiîoque magnum providentiae gémis est. Nam ut cuique utile esse potest ratio providentiae ac— comraodatur. (S. Joannes Chrysost., in Matth. homil. xxviii, n. 3.)
(187) Voyez ci-dessus , part, 7, chap. 11, art. 3r, n. a5.
(188) Haec igitur cùm explorata sint nobis, ilà de providentiâ Dei philosophemur, eisque qui contradicunt os obturemus. Quod si quid accidat quod mentem noslram excédât, ne ideo res nostras divinâ régi providentiâ negemus ; sed, cùm eam ex parte comprghenderimus, in iis quae comprehendi mini m è queunt, investigabili ejus sapientise céda» mus. Si enim hominis artifictum homo imperitus assequi minimè potest, multo magis impossibile est ut immensamDei providentiamintelligat mens humana. {S. Joann. Chrysost. , Dœmones non gubern. mundum, homil. 1, n. 8. )
(189) Voyez ci-dessus, chap. xi.
(190) Sive in mundo ipso Deus inest aliquis, qui regat, qui gubernet, qui cursus astrorum, mutationes temporum, rerum vicissitudines ordinesque conservet, terras et maria contem plans, hominum commoda vitasquc tueatur; nec ille est implicatus molestis negotiis et onerosis. Nos autem beatam vitam in animi securitate, et in omnium va-? catione munerum ponimus. ( Cicero, de Nat.
De or u m , lib. 1, cap. ao.)
(191) Animadverti mentem tuam, etiamdùm in est in corpore, ex arbitratu suo corpus gubernare. Quamobrem aestimandùm est sapientiam illaxn quae est in universo sic omnia regere, quemadmodùm ipsi gratum est. Nam tuus oculus ad multa usquè stadia pertingere potest; etiion potest Dei oculus simul omnia intueri ? Namque tuus animus, tum de
rébus quae hic accidun t , turo de illis quae in iEgypto sunt et Siciliâ cogitare potest; et non potest Dei sapientia siraul omnium habere curam ? (Xenophon, de Dictis etfactis Socratis, lib. i.)
(19a) Minora Dii negligunt : nec agellos singulorum, nec viticulas prosequuntur; nec si aredo, dut grando, qoidpiam nocet, id Jovi ad ver tendu m fuit. ( Cicero, de Nat. Deor, lib. m, cap. 35.)
(193) Porro qtiod sequitur, DereUquit Dominus terram, quorumdam etiam philosophorum sententia est, qui ex siderum cursu atque constantiâ suspicantur esse in cœlestibus providentiam , et terrena contemni; dùmnihil recli, nec juxtà ordinem, in terris geritur. (& Hieronymus , Comment, in *Ezech. 9 lib. vm, cap. 8.)
(194) Atheniensis. Quid vero,cùm medicus totum corpus curare voluitac possit, si magna providebit, parva contempserit, an benè buic unquàm se totum habebit? Clinias. Nunquàm. A th. Sed nec
MÊ
neque civitatum moderatores, neque ulli omniuo taies, paucis et parvis neglectis, rectè multa et ingentia gubernabunt. Nam lapides quoque magnos sine parvis benè slrui negant architecti. Clin. Certè. Ath. Çaveamus autem ne Deum mortalibus opificibus vil io rem putemus. Isti sanè, quanto péri ti or es sunt, tanto arte unâ in propriis ipsorum operibus, et parva simul et magna exquisitiùs absolutiùsque perficiunt. Deus vero,qui sapientissimus est, et curare potest, et vult, magnis quidem providebit solùm, parva autem, quae faciliùs gubernari possunt, propter pigritiam et ignaviam negliget ? Clin. Nullo modo banc hospes de Diis admittendam opinionemputamus :nefaria enim hœc et falsa penitùs cogitatîo. (Pldto, de Legib., lib. x.) • (ï95) Quod autem ore suo Salvator, cùm dicit
un um passerem non cadere in terram sine Dei veluntate , et quod fœnum agri post paululùm mittendum in clibanum ipse tamen vestiat; nonne confirmât non solùm totam istius mundi partent rébus mortalibus et corruptibilibus deputatam, verurnetiam vilissimas ejus abjeetissimasque participas, divinâ providentiâ régi? (S. Jug.ydeGen. ad lit., Ub. v, cap. ai, D.Jja.)
Qui summa régit, eliam extrema non deserit; qui sic impenditur maximis, ut tamen haec eadem cura regiminis non praepediatur à parvis. Qui enim ubiquè prassens et ubiquè aequalis est , etiam in dissimilibus sibi ipsi dissimilis non est. jEquè ergo orania prospicit, aequè omnia disponit, qui in omnibus locis praesens,nec localiter tenetur, nec varia curando variatur. ( S. Gregorius Mag. , Moral. , lib. xx vu, cap. 18, n. 55.) Fid.ibid. lib. xvi, cap. 8, n. îa, et Ub. xxv, cap. i5, n. 33.
(176) Audi, Israël : Dominus Deus noster, Dominus unus est. (Deuter. vi, 4- )
Videte quod ego sim sol us, et non sit alius Deus prœter me. (Ibid. xxxn, 39.)
Faciatis scire quia non est alius Deus omnipotens praeter eum. (Tob. xni, 4.) „ Unus Deus, et pater omnium. {Ephes. iv, 6.) Et alibi saepè.
(197) Sed quid necesse est apud vos, qui in omni doctrinâ versatiestis,aut poëtarum meminisse,aut alias sententias exquirere; cùm paucis itàpossina dicere : Si philosophi et poëtae unum quidem Deum esse non agnoscerent, nec de istis diis ità sentirent, ut eos alii daemones esse, alii materiam, alii hommes fuisse dicant, non deesset causa cur exagitaremur, qui Deum et materiam ac utriusque naturas discernimus? (Mhenagoras, Légat, pro Christ., cap. xxrv.)
Quod omnium de isto kabeo consensus? Audio
vulgus, cùm ad cœlos manos tendunt, nihil aliud quàm Deum dicunt ; et : Deus magnus est ; et : Deus verus est ; et : Si Deus dederit. Vulgi iste naturalis sermo est, an christiani confitentis oratio? Et qui Jovem principem vôlunt, falluntur in Domine ; sed de unâ potestate consentiunt. Audio poëtas quoque unum patrem divûm atque hominum praedicantes ; et talem esse raortalium mentem ., qualem parens omnium Deus induxerit. Quid Mantuanus Maro?... Recenseamus, si placet, disciplina m philosophorum.Deprehendes eos, etsi sermonibus vanis, ipsis tamen rébus in hanc unam coïre et conspirare sen*tentiam. Omitto illos rudes et veteres, qui de suis dictis sapientes esse meruerunt. Sic Thaïes Milesius, omnium primus...Exposui opiniones omnium ferè philosophorum, quibus illustrior gloria est Deum unum, multis licèt désignasse nominibus : ut quivis arbitre tur, aut nune christianos philosophos esse, aut philosophos fuisse jam tune christianos. (Mi* nutius Félix, Octauius, cap. xviu, xix, xx.)
Unus est igitur princeps et origo rerum Deus: sicut rtato in Timaeo et sensitet docuit: eujus majestatem tantam esse déclarât, ut nec mente cornprehendi, nec linguâ exprimi possit. Idem testeur Hermès, quem Cicero ait in numéro Deorum apud yEgyptios haberi, eum scilicet qui ob virtutem mal» tarumque artium scientiam Trismegislus nominatur.Et erat,non modoPlatone, verùra eliam Pytha» gorà septemque illis sapientibus longé antiquior. ÀpudXenophontem, Socratesdispu tans ait forma m Dei non oportere conquiri ; et Plato, in Legum libris, quid omninô sit Deus non esse quaerendum, quia nec inveniri possit, nec enarrari. Pithagora* quoque unum Deum cbnfitetur, dicens, incorporaleni esse mentem, quae per oranem rerum naturam diffusa et intenta, irUaJem sensum cuuetU anjjwg*
tibus tribuat. Antisthenes autem in Pbysico unum esse oaturalem Deum dicit, quamvis génies et urbes suos habeant populares. Eadem ferè Àris tôles cum suis Peripateticis, etZeno cum suis-Stoïcis. Longius es! enim siogulas sententias exequi. ( Lac-* tantius, de Ird Dei, cap. xi.)
(198) Dcus autem, qui est aeterna mens, ex omni utiquè parte perfectae consummataequc virtutis est : quod si verum, unus si t necesse est. Po testas enim vel virtus absoluta retinet suam propriam firmitatem. Id autem solidum aestimandum est, cui nihil decedere; id perfectum, cui nil possit accedere. Quis dubitet potentissimum esse regem qui totius orbis habeat imperium? neque immerito: cùm illius sint quae ubiquè sunt omnia;cùm ad eum solum omnes copias congerantur. Ac si plures partiantur orbem, minùs certè opum, minùsviriumsingulihabebunt; cùm intra praescriptam portionem se quisquecontineat.Eodem etiam modo Diisi plures sint, minùs valebunt, aliis tantumdem in se habentibus. Virtutis autem perfectior natura potest esse in eo in quo totum est, quàm in eo in quo pars exigua de toto est. Deus vero, si perfectus est (quia perfectus est, ut esse debçt), non potest esse nisi unus, u t in eo sint omnia. Deorum igitur virtutes, ac potestates», inûrmiores sint necesse est : quia tantùm singulis deerit, quantum in caeteris fuerit. Ità quanto plures, tanto minores erunt. (Laciantius, Divin, ihstit. lib 1, cap. 3.)
(199) Divinum numen perfectum est, et omni defectu caret, sive bonitatem, sive sapientiam , sive potentiam spectes, princîpii finisque expers, sempitërnum, incircumscriptum,et, ut simpliciter diçam, per omnia perfectum. Quod si ergo multos asseruerimus Deos, differentiam etiam in multis considerare necesse est. Si enim nulla e*t inter eos differentia, unus potiùs est quàm roulti ; sin autem
differentia inler eos, ubi est perfectio ? Si ve enim quoad bonitatem, sive quoad poten tiam, sive quoad sapientiam, sive:quoad tempus, sive quoad locum aliud ad perfectiopem desideretur, non erit Deus. Atque id enlitas qgod orania unum potiùs quàm multos ostendit. (S. Cyrillus Alex., de S. Trinit. )
(ftoo) Oportet enim, aut tanum esse, qui omnia continet, et in suisfecit unumquodque eorum quae facta sunt, quemadmodùm ipse voluit; aut multos rursùs et indeterminatos factores, et Deos ad invicem quidem incipientes, ad invicem autcm desinentes, per omnem partem, et alios omnes à foris ab altero quodam majori contineri; et velut inclusos, et manentes , 1D SUIS unumquemque eorum confit tri nécessitas erit, neminem au te m horum omnium esse Deum. Deerit enim unicuique eorum partem minutissimam habenli ad comparationem omnium reliquorum; et solvetur Omnipotentis appellatio; et nécessitas erit in impietatem cadere talem sensum. (S. Irenœus, contra Hœres., lib. 11, cap. i, n. 5.)
Satis, ut opinor, ostendiraus in nostris institution nibus Deos multos esse non posse; quod divina vis ac potestas, si distrilxiatur in plures, diminui eam necesse sit : quod autem minuitur, uliquè et mortale est; si vero mortalis non est, nec roinui nec dividi potest : Deus igitur unus est , in quo vis et potestas consummata, nec minui potest, nec augeri. Si autem multi sunt Dii, habent singuli potestatis aliqnid y et numinis summa ipsa decrescit ; nec poterunt singuli habere totum quod est commune cum piuribus; unicuique tantùm deerit, quantum singuli habebunt. {Lactantius, de lrâ Dci,
Cap. XI.) . ^.l;^!»! 1
(201) Rex unus est apibus, et dux unus in gregibus, et in armentis rector uiros. Multo magis raundi unus est rector, qui universa quaecumque
sunt verbe jubet, r*tiooe dispensât, virtuteoonsutnmat. ( & typ™*** , de Mol. van.)
Unius ergo arbitrio mundunt régi necesse est. tfisi enim siogularum partium potestas ad unam providentiam referatnr, non poterit summa ipsa constare: unoquoque nihil curante amphus quam quod ad eum propriè pertinet : sicut ne res quidem militaris, nisi unnmhabeat duoem atque rectorem. nuod si in uno exercitu tôt fuerint «nperatow* qU legiones, qnot cohortes, quot --e, que* 1» , primùm «ec poterit instrui actea , unoqaoque nericulum récusante , nec régi facile, aut tempeïari; quod suis propms consUiis utantur, omnes ^o;umdrrerait.teplùsno«ant^àmpr«uU Sic
in hoc rerutn naturse ira péri», nisi unus lueru au quem totius summaewareteratur, umversa sutventur et corrueot. (Lmctaidiui, Do>.J*st.,i*.i, cap.S.)Vid.idem, Epitome,cap.x\.
Cùm unussitmnndus ex unà sinuUter eâdemque materiâ corporeâ conuatus, q«ppè cùm plurimas in partes dividatur, tùm wrô onam quatndam atque naturatem univereacura consensionem pr» se ferat, aepropter eorum eleroentorom qu* ambitu suo continentnr, partira temperationem atque mixtionem, partim varias aliorum in aliamutationes, umiversum prartereà mundum onum atque unâ rerum omnium coneinniiateaptissim««*exhibeat,non
iàm plures facultsftes illius effectrices pomwe, sed uham tantùm eartique veii Dei vim, «Deique sapieutiam, divino qnuque munere celebrare «portnit (Eusebius, Prœpar. evang.,1ib. m, cap. i3.)
Qui etiam fieri poterit ut à nmltis mundus gubernetur, quin dissotvatur corrumpaturque, cùm inter gubernatores pugna perspiciatur ? siquidem differentia contradictionem inducit. Quod si vero dicat aliquis singuk» singulis partibus imperare,
NUtES. 41 1
et <quid est quod hune inter eos ordinem et dis* tributtanem fecerit ? Ille euim potiori jure Deus erit. -Quapropter unus Deus est perfectus , incircurascriptus, qui hoc universum fecit, et conservât, et gubernat. (S. Cyrillus Alex. , de S. Trinit.)
Quae erit concKtio ipsius summi magni ?
Nempè ut nihil illi adaequetur, id est, ut non sit aliud summum magnum; quia si fuerit, adaequabitttr; et si adaequabitur, non erit jàm summum magnum, eversâ conditione, et, ut ità dixerim, lege quae sumroo magno nihil sinit adaequare. Ergo unicum sit necesse est quod fuerit summum magnum, par non habendo, ut sit summum magnum ; ergo non aliter erit, quàm per quod habet esse id et unicum omnino. Proindè Deus, cùm summum magnum sit, rectè veritas nostra pronuntiavit : Deus si non unus est, non est. (Tertull.adv. Mare., lib. i, cap, 3.) Vid. idem contra Hermogenem y cap.iv.
(ao3) Bayle, Eclaircissemens sur les Manichéens , à la suite du Dictionn. erit.
(204) Sed summè bonus fecit omnia sibi quidem impana, sed tamen bona. Bonum quippè etiam non summum, imo verô infimum, nisi à summo bono esse non posset. Wimis autem de Deo malè sentit qui, proptereà bonum esse aliquid negat, quia sequale Deo non esse cognoscit. (5. Aug, contra adv. Leg. et Proph., lib. 1, cap. iv, n. 7.)
(205) Fecit Deus omnia bona valdè, sed distinctionis gradibus ordinata, ut sit aliud alio meliùs ; atque ità in omni génère bonorum universitas ista compleatur; quae, quibusdam perfectis, quibusdam imperfectis, tota perfecta est. {S.Augustinus^ de Genesi cont. Manich., lib. 11, cap. 39, n. 43.) Vid. id. y cont. adv.Leg. et Proph., lib. 1, cap. 4, n. 6.
(ao6) Ità ordinantur omnia officiis , et finibus suis, in pulchritudinem uuiversitatis, ut quod
horremus in parle, si in toto^onsiileremus, plariraùm placeat. (& Augustinus , de Verâ Relig., cap. lxx> n. 76.) 1 >
(207) Domini bonitate gubernantur omnia. Nihif eorum quae nobis accidunt ut mole&tum acci- * pere oportet , etiamsi in présent ia in ûr mit atem nostram langat. Etsi enim rationes ignoremus ob quas unumquodque eorum quae contingunt vehiti honum à Domino nobis exbibentur, tamen hoc nobis persuasum esse débet oranino utile esse quod : evenit. («S. Basilius, Epist. ci. ) VU. idem, homil. ' Quod Deus non est auctor malorum, n. 3. •
Ut sciât et intelligat quod ipse sit Dominus..» quod omnia Dei providentiâ et justiliâ gubernentur ; et quae nobis vident ur non habere rationem , justitiae plena sint et rationis. (S. Hieronymus* Comment, in Jerem., lib. 11, cap, g.)
(208) Quae tamen nulla essent, nisi essent abysse; quae oriuntur, et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt, et crescunt ut perficiantur, et perfecta senescant. Etenim omnia senescunt , omnia iirtereunt.Ergo cùm oriuntur et tendunt esse, quo raagis celeriter crescunt ut sint, eo magis festinant ut non sint., Sic est modus eorum. Tant uni dedisti eis, quia partes sunt rerura , quae non sunt omnes simul ; sed decedendo et succedendo agunt omnes universum eu jus partes sunt. (& Augusti-, nus, Confhss., lib. iv, cap. 10, n. i5.) Vid. idem, de Civit. Dei, lib. xii , cap. 4 .
(209) Sed hic quidem locus concludi jàm potest. Nam si slultitia, consensu omnium philosophorum, majus est malum quàm si omnia mala, et fortunée , et corporis, ex aliâ parte ponantur; sapientiam autem nemo assequitur ; in su m mis malis omnes sumus, quibus optimè consul tum à Diis iraraortalibus diçitis. Nam, ut nihil interest utrùmTiemo
"valèat, an nemo possit valere; sic non intelligo tjuod intersit ut ru m nemo sit sapiens, an nemo esse possit. {CicerOy de Nal. Deor., lib. m , cap: 3 a.) * (a 1 o) V.os ipsi dicitis (stoïci) nihil esse quod Deus efficere mm possit, et quidem sine labore 11H0 ; ut enim hominum membra nullâ conlentione, mente ipsâ àc voluntate moveantur, sic numine divûm omnia fingi, moveri, mutarique posse. Neque id dicitis superstitiosè, atque aniliter, sed physicâ constantique ratione : materiam enim rerum, ex quâ et in quâ omnia sint , totara esse flexibilem et commutabilem, ut nihil sit quod non ex eâ subito fingi convertique possit ; ejus autem universa fîctricem, et moderatricem, divin a m esse providentiam : hune igitur, quoeumque se moveat, efficere posse quidquid velit. Itaque, aut nescit quid possit, aut negligît res humanas, aut quid sit optimum non potest judicare. (Cicero,de Nat.Deor. y lib. ni , cap. 3g.)
(an) Naturae igitur omnes, quoniam naturarum prorsùs conditor summè bonus est, et bonae sunt. Sed quia non, sicut earum conditor, summè atque incommutabililer bonae sunt, ide6 in eis, et augeri bonum, et minui potest. Augustimts , Enchiridion , cap. xni, n. 40
(21a) Système de la nature, tom. 1, chap. i5.
(ai 3) Quod si ex tyrannis reliquis, nonnulli , cùm multitudinem oppressissent, nec alios tantùm populos, sed patriam quoque suam in servitutem redegissent, nullas tamen pœnas subiêre, nihil profecto mirum. Primùm enim aliud est hominis , aliud Dei judicium... Caveamus ergo ne judiciùm ipsi nostrum dtvino illi, tanquàm veriùs ac sapientiùs, anteferre unquam velimus. (Eusebius , Prœpar. ewng., lib. vm, cap. 14. )
Quaeritur itaque, cùm haec ità sint, si totura
quod in hoc mundo est curâ et gubernaeuloet judicio Dei agitur : cur et melior multô sit barbaromm cooditio quàm nostra ; cor inter nos quoque ipsos bonorum durior quàm malorum; cur probi jaceant, improbi convalescant ; cur iniquis et maxime poteslatibus omnia succumbant. Possum qui* dem rationabiliter et satis constanter dicere : Nescio. Secretum enimet consiliumDivinitatisignoro. Sufiicit mihi ad causœ hujus probationem dicti cœlestis oraculum. Deus à se, ut libellis superioribus jàm probavimus, omnia dicit aspici , oraaîa régi, omnia judicari. Si^cire vis quid tenendum sit, habes Litteras sacras. Perfecta ratio est hoc tenere quod legeris. Quâ causâautem Deus hac de quibus loquimur ità faciat , nolo à me requiras : horao sum, non intelligo; sécréta Dei investigare non audeo. Et ideo etiam attentare formido, quia hoc ipsum genus, quasi sacrilegae temeritatis est, si plùs scire cupias quàm sinaris. Sufticiai tihi quod Deus à se agi ac dtspensari cuncta tes ta ter. Quid me inlerrogas, quare al ter major sit, aller minor, al ter miser, al ter beatus, al ter fortis, al ter infirmug? Quâ causâ quidem Deus haec faciat non intelligo : sed ad plenissimam rationem abuadè sufficit quod à Deo agi ista démons tro. Sicut enim plus est Deus quàm omnis humana ratio, sic plus mihi débet esse quàm ratio, quod à Deo agi cuncta cognosco. Nihil ergo in hâc re opus est novum aliquid audire; satis sit pro cunctis ràtionibus auclor Deus. Nec Iicet ut de his quae divino aguntur arbitrio aliud dicas justum, aliud injustum; quia quidquid à Deo régi vides atque convinceris, necesse est plus quàm justum esse fatearis. (Salviamis, de Guber. mundi, Ub. ni, n, I.)
(214) Improborum igitur prosperitates secundaeque res redarguunt, ut Diogenes dicebat, ▼iro
»ogle
WOTES.
ùtorietù Deorum et potestatem. (Civsro, de Nat. Deor. % lib. m, cap. 36.)
(si5) Vidisubsole in locojuéieiiimpietetemjet m loco justifia iniquitatetn ; et dixi in corde meo : Josttitn et irapiun judicabit Deus : et tempus ornais rei tune erit. (Eccl. ni, 16, 17.)* Vid. ibid* vùi, to et seq.; ps. lxxii, 1* et seq*
Quam vis ergo nesciamus quo judicio Dei ista Vel : faciat, vel fieri sinat, apud quem summa virtus est, et summa sapientia, summaque justitia, nulla infirmitas, nulla temeritas; salubriter tanien disciuaus non magni pendere, seu bona, seu mala qu» vid$mus esse bonis malisque communia, et illa bona quaerere qu« bonorum, atque illa mala maxime ftigere quae propria sunt malorum. Gùm Tero ad illud Dei judicium veoerimufry oujus tempus jàm propriè dies judicii,etaliquando dies Domini nuncupatur, nonsolùra quaecuraque tune judicabuntur, verumetiam quaecumque ab initio judicata, et quaecumque usquè adillud tempus judicanda siuat, apparebunt esse justissima. (S. Aug., de Çivit. JP«, lib. XX-, cap* %.}
(a 16) Propheta Jfpc dicere videtur, veluti sedans hominum perturbationem ; ut, quandoprovidentiae universa moderanti diffidunt, cùm videriot patrem, fiJio in eum ins urgente, inultum relinqui; et nequitiam Absalonis in iis quas proposuerat féliciter procedere. Itaque stolidas eorura cogitationes corrigens, id eis testimonii dédit : Deus judex fus tus, etfortisy et longanimis, et non iram adducens per singulos dies. Nibil temerè fit eorum quae geruntur : sed cuilibet Deus eâ mensurâ rependet, quâ prior in bâc vitâ actiones suas fuerit dimensus. Quoniam igitur peccatum ego admisi, pro raeo merito vicem recipio. Nolite ergo loqui adversùs Deum iniquita~ tem; Deus enim est judex justus. Neque ità abjectè
deDeocogiiaveritis, ipsumad ultionemsumendam invalidum esse, ut arbitremini; napi est et fortis. Quid igitur causa? est, quôd non stàtiro po&nam infligat peccantibus? quoniam longanimis est, non iram adducëns per singulos dies. (S. Basilius , Homii. in psalm. vu y n. 7.)
(217) Varia enim et omnimodœ sanctorum afflictiones : causas numéro octo charûati vestra dicere possim... Prima quidem est$ quod, ne facilè in arrogantiam, propler meritorum et miraculorum inagnitudincm, tollantur, ipsos Deus sinat affligi. Secunda, ne caeteri majorein de ipsis habeant opinionem quàra humana patitur natura, et ipsos Deos non homines esse arbitrentur. Terlia, ut et Dei virtus appareat per aegrotantes et com peditos exsuperans, et yincens, per prœdicationejm augens* Quarta, ut ipsoruru patienlia mànifestior fiât, non propter mercedem hominum Dco servientium, sed et tantam exhibentium gratitudinem, ut et post tôt mala sincera in ipsum benevolentia ostendatur. Quinta, ut de resurrectione cogitemus. Cùm enim virum justum, et multâ plénum virtute, inmunëra passum mala, et sic hinc digre^um videris^ vel iirvitus de futuro ibi judicio cogites oporlet. Sèxta; ut oranes in res advérsas incidentes sufficientem consolationem et mitigationâm habeant, in eos respicientes, et malorum quae ipsis accidêrc memores. Septima, ne quando exhortamur vos ad illorum virtutem, et cuique dicimus : Imitare Paulum, imitare Petrum, propter gestorum sublimiutem, alterius ipsôs nature participes fuisse cogitantes , ad imitationem torpeatk. Oc ta va, ut quando beatos vel miseros censere-oportet, discamus quos beatos, quos miseros et arumnosos putare debeamus.
( S. Joan, Chrys. ad. Pop. AnU ho mil. vu, n. 8. )
2 18) Patior, sed non confundor : scio enim cui
credidi; et quia polens est depositum ineum sci;vare in illum diem. (Il Timoth. i, 12»)
Placeo mihi in infirmitatibus meis,*in contumeliis, in necessitatibus, in persecutionibus , in angustiis pro Christo. Cùm enim infirmor, tune potens sum. (Il Cor. xn, 10.)
Aiunt igitur omnia à Domino praetennitti , quia nec coerceat malos, nec tueatur bonos ; et ideo in hoc saeculo deteriorem admodum statum, esse meliorem : bonos quippe esse in paupertate, malos in abondant ià; bonos in infirmitate, malos in for rit udine; bonos semper in luctu, malos semper in gau- <lio; bonos in miseriâ et abjectione, malos in prosperitate et dignitate. Primùm igitur ab bis qui hoc ita esse, vel dolent, vel accusant, illud requiro : de sanctis, hoc est de veris ac fidelibus christianis, an de falsis et impostoribus doleant. Si de falsis, superttuus dolor... Superfluum autem est, ut eos quispiam, vel infirmitate, vel paupertate, vel aliis istiusmodi rébus existimet esse miseros, quibus se illi confiduut esse felices: nemo enim aliorum sensu miser est, sed suo; et ideo non possunt cujusquam falso judicio esse miscri, qui sunt verè suâ conscientià beati. Nulli enim, opinor, bealîores sunt, quàm qui ex conscient iâ suâ atque ex voto agunt : humiles sunt, religiosèhoc volunt; pauperes sunt, paupertate delectantur; sine ambitione sunt, arabitumrespuunt; inhonori sunt, honores respuunt; lugent, lugere gestiunt; infirmi sunt, inBrmitate laetantur. (Salvian^ de Gubern. mundi, Hb. 1, n. 2.)
(219) Si quis autem velit scirepleniùscur malos et injustos Dens potentes, beatos et divites fieri sinat; pioscontrà humiles miseros, inopes esse patiatur; sumat eum Senecae librum cui titulus est : Qaare bonis viris multa màla accidant, cum sit Providentia,' in quo ille multa, non plané imperi-
' tiâ saeculari, sed sapienter, ac penè divinitils, elocutus est. « Deus» inqui t, homioes pro liberis habet : » sed corruptos et vitiosos luxuriosè et délicate- » patitur videre, quia non putat emendatione suâ » dignos. Bonos autem quos diligit castigat ssepiùs, » et assiduis laboribus ad usum virtutis exercet: » nec eos caducis ac mortalibus bonis corrumpi ac » depravarisinit.» (Lac$.>Div.Inst. 9 tib.v 9 cap. a3.)
(aao) David Hume, Essais philos., tom. n, onzième Essai.
. ( % 1 1 ) Si mens vol untasque di vina idcirco con$U> luit hominibus, quod iis largitusest ration e m , iis solis consuluit quos bonâ ratione donavit ; quos videmus, si modo ulli sunt, esse pcrpaucôs. Non placet autem paucis à Diis immortalibus esse consultons. Sequitur ergo, ut nemini consul tum sir. ( Cicero, de Nàt. Deon, lib. m, cap. 27.)
{111) Non enim ut patrimonium relinquitur, sic ratio hominiest beneûcio Deorum data. Quid enim potiùs hominibus dédissent, si iis uocere voluissent? {Cicero, de Nat. Deor., libé m, cap. %S.)
(2^3) Si homines rationem bono consilio à Diis immortalibus datam, in fraudem malitiamque convertunt, non dari illam quàm dari humana generi roeliùs fuit. Ut si medicus sciât eum aegrotum cui jussus sit vinum sumere, rajeraciùs sumpturum sta- Unique periturum, magnà sk in culpâ; sic vestra illa providentia reprehendenda, quae rationem dederit iis quos scier it eâ perversè et improbè usuros. [Gicero, de Nat. Deor., lié. 111$ cap.Si.) Il est bon d'observer que ce texte et les deux précédées ne présentent pas l'opinion personnelle de Cicéron ; mais que ce sont des argument qu'il met dans la bouche d'un ennemi de la Providence, •
(224) Responsionis nécessitas nulla est. Sive enim pôssumus dicere, sive minùs valeamus nec
possumus, utrumque apud nos parvum est : nec in magnis ponderibus ducimus, vel ignorare istud , vel scire: unum solum potuisse contenti, nihil à Deo principe quod sit nocens atque exitiale proficisci. [Arnobius, adv. gentes, lib. n , cap. 26.)
At dicet iterùm quispiam : Si bonum crat eum non natum fuisse, cur permisit illum produci ; non hune tantùm, sed improbos omnes? Cùm oporteret te improbos omnes incusare, quod, cùm secùs facere possint, improbi evaserint; tu, illis praetermissis quae ad Deum spectant, curiosiùs inquiris : gnarus tamen nullum ex necessitate malum esse. Sed inquies : Bonos tantùra nasci oportuisset, neque tune essetgehennae nécessitas aut pœnae suppliciive, neque ullum nequitiae vestigium. Malos aulem nunquàm esse par fuisset : vel, si nali essent, statim recedere. Primo tibi dicendum est Aposlolicum illud : Atqui, â homol tu quis es qui respondeas Deo? Numquid dicet figmentum ei qui se finxit : Quid mefecisti sic? (JoannesChrysost. in Matth. HomiL lxxxi, n. a.)
Sed posset, inquiunt, etiam ipsorum voluntatem in bonum convertere, quoniam omnipotens est. Posset plane. Cur ergo non fecit ? Cur noluerit pênes ipsum est. Debemus enim non plus sapere quàm oportet sapere. {S.Jugustinus, de Gènes, ad lit.> lib. xi, cap. 10, n. i3.)
Atqui nequaquàm ignarus erat futurorum Deus, naturâ existens creator. Cùm verô prudens et sciens operatus fuerit , quomodo non nocuisse potiùs quàm juvisse deprehenditur? si modo satiùs rêvera est iis qui miseri futuri sint non nasci potiùs , juxta ipsius Salvatoris rocem , quam de proditore discipulo dixit : Bonum erat ei si natus non fuisset homo ille. Ad hoc vero responderim damnosum imprimis, summaeque vesaniœ proximura , aut potiùs quâvis vesaniâ majus esse, Dei consiHa
tanquàro non refcta insiraulare; et stiprcmam illam naturam, aut recti fortassè curam non habere existimare; aut alioqui putare ipsainin his quae rébus nostris maximè conveniunt atque expediunt, falli et decipi. At potiùs par est summam consiliorura acùonumque perfectionem ip$l tribuentes , longé ah eo abesse, ut ultrà quàra sapere oportet sapiamus ; anxiamque horum investigationena, quae culpâ non vacet, praetermittere. («S. Cyrillus Alex.) Glaphyr., lib. i. )
Cur omujpotens Deus condidit quem periturum esse praescivit? Cur is qui summè potens et sumraè bonus est, nequaquàm voluit hominem talem façere qui perire uoo posset? Cùtn vero haec tacitâ mentç interrogat, pavet ne ipso interrogations au$u in superbiam erumpatl seseque humiliter comprimit, et cogitationes restringit. (& Gregor. Mag., Mor. 9 lib. ix, cap. 3a, n. 5i.)
(225) Sed oportebat, inquU, eujn neque angelos taies fecisse ut possint trausgredi, neque homines qui statim ingrati existèrent, in eum, quoniam rationabiles, et examinatoreç, et judiciales facli sunt.... Si autçm nçc suave esset eis quod est bonum, neque pretiosa communicatio Dei, neque appétendum magnopere bonum quod sine proprio suo motu et curâ et studio prçvenisset , sed ultro et t otiosè insitum : ità ut es sent nullius momenii boni, eo quod naturâ magis quàm voluntate taies existèrent, et ultroneum haberent bonum, sed non secundàm elçctionem et propter hoc, nec hoc ipsura intelligentes quoniam pulehrum sit quod bonum, neque fruenUtseo. Quae enim fruitio apud eos qui ignorant ? Quae aotem gloria his qui non studuerunt iliud ? Quae autem corona his qui non eam, ut victores, in certamine conseeuti sunt? (S. Ircnœus, contra Jlœrcs., lib. îv, cap. 37, n, 6.) .
Nunc designare id brevissimè salis est, virtutem a ut cerni non posse, nisi h a beat vitia contraria; a ut non esse perfectam, nisi exerceatur adversis. Hanc enim Deus bonorum et malorum voluit esse distantiara , ut qualitatem boni ex malo sciamus, item mali ex bono : nec alterius ratio intelligi, sublato altero, potest. Deus ergo non exclu sit malum, ut ratio virtutis constare posset. (Lactantius, Div. 1/isL, lib. v, cap. 7.)
Si fecisset nos Deus ut non possemus peccare, uunquàm facti essemus boni. Bonus enim apud hommes est qui justus et temperatus est : abstinens autem ab injustitiâ fit justus; et fugiens intemperantiam, temperatus. Potestate igitur contrariorum comparatur, et acquiritur possessio contrariorum; ut si quis non habeat potestatem intemperantiae, non possit fieri temperans.Nonenim nonpossesuscipere incontinentiam facit continentiam, nec infirmum esse ad injustitiam facit justitiam; sed posse facere, ratione vero abstinere ne faciat, haec est virtus temperantiae et justitiae. ( Tit. Bostren. cont. Man., lib. 11, n. 2.)
Nos enim, qui illos minimè sequamur, dicimus non esse mali auctorem qui eum produxit et fecit qui suâ ipse proclivi voluntate nuluque in malum vergere potest, eique obnoxius esse. Dum enim animal condidit rationis particeps, voluit suâ ipsum voluntate ac arbitrio bonum fore, eâ facultate praeditum qud liceret ad utrumque vergere. Volebat enim ipsum bonum esse, eligendo spontè quod bonum est. Nullus enim in eis quae condita sunt invilus bonus esse potest; sed omnes qui boni sunt, spontè taies sunt. Quare oportebat ut qui voluntate suâ futurus erat bonus, potestatem haberet quâ idoneus et aptus esset ad bonum capessendum, ac quod honestum esset; sequebatur autem ut, quod
bonum capere possit,posset et malum. {Dydimus Alex . y contra Ma nie 11., n. 12.)
(226) Quare qui Dcum accusant quod hominem non creârit ejusmodi, ut in eu m cadere vit in m nullumposset, sed liber» vol un tatis effecerit, imprudentes Deurn accusant quod rationis compotem et non ir rat 10 n aie m hominem genuerit. Necessarium est enim alterum de duobus, aut rationis expertem esse factura, aut, si rationis esset particeps, et in rébus agendis versaretur, esset liberâ voluntate. (Nemesius, de Nat. hominis, cap. xli.)
(227) Quidquid homo fecerit laudabilem in suis factis invenitDeum, Si rectè egerit, laudabilem invenitperjustitiamprœmioruro;sipeccaverit,laudabileminvenit per justitiam suppliciorum;si peccata confessus ad rectè vivendum redierit, laudabilem invenit per miscricordiam indulgentiarum. Cur ergo non faoeretDeus hominem, quam vis eum peccatorem praenosceret; cùm et stantem coronaret, et cadentem ordinaret, et surgenlem adjuvaret; semper et ubique ipse gloriosus, bonitate, justitiâ, clemen tiâ ? Maxime quia et illud praesciebat, de propagine mortalitatisejus futuros sanctos,qui sibi non quaererent, sed Créa lori suo darent gloriam ; et eum colendo ab omni corruptione liberati, cum augelis sanctis semper vivere et beatè vivere mererentur. (S. Jugust., de Catech. rudibus, cap* xvni, n. 3o.)
(228) Sed quoniam ex hoc jam intelligimus eo strueute liberam hominis potestatem arbitrii sui , ut quod ei evenit, non Deo, sed sibi ipsi debeat exprobari ; non tu hinc jam opponas non ita illum institui debuisse,si potestas arbitrii otiosa futura esset: hoc quoquepriùsdefendam ita instituidebuisse; quo fortiùs commendem, et ita institutum, et digne Deo institutum, potiore ostensâ eâ causa qua? ita fuit mstitui. Bonitas Dei, et ratio ejus, huic quoque in*
stituto patrocinabuntur, in omnibus conspirantes apudDeum nostrura.Nec ratio cnim sinebonitate ratio est, nec bonitas sine ratione bonitas ; nisi fortè apud Deum Ma rcionis irrationabiliter bon u m , si eu t
ostendimus.Oportebat Deum cognosci bonum ; hoc utique et ralionale : oportebat dignum aliquid esse quod Deum cognosceret: quid tam dignum prospici posset, quàm imago Dei et similitude- ? Et hoc bonum, sine dubio, et rationale. Oportebat igitur imaginent et similitudinem Dei liberi arbitra* et suapotestatis institui, in quàhoc ipsum imago et similitudo Dei deputaretur, arbitrii scilicet libertas, et potestas arbitrii, scilicet libertas et potestas; in quam rem exsubstantiâ hominis accommoda ta est. quae hujus status esset afflatus Dei, utique liberi, et sua? potestatis. Sed et aliàsqualeerat uttotiusmundi possidenshomononimprimis ani mi sui possessions regnaret,aliorum dominus, suî famulusPHabes, igitur, et bonitatem Dei agnoscereex dignatione,et rationemexdispositione.Solanuncbonitasdeputetur, quae tanlùm homini largita sit, id est arbitrii libertatem raliud sanè ratio defendat, in hujusmodi institutionem. (TertulL contra Marc.,Iib. ix, cap. 6.)
(229) Sunt qui eo modo in excusatione peccatorum suorum excusant Deum, et dicunt ei placere peccata. Nam si displicerent, inquiunt, nullo modo ea fieri omnipotentissimâ utique potestate permitteret. Quasi vero peccata Deus impunita esse permiserit, etiam in eos quos à supplicio sempiterno remissione libérât peccatorum! Nullus quippe débita? gravioris pœna? accipit veniam, nisi qualemcumque, etsi longé minorem quam debebat solverit pœnam. Àtque ita impetitur largitas misericordia? ut non relinquatur etiam justitia disciplina?. Nam et peccatum quod inultum videtur habet pedissequam pœnam suam; ut nemo de admisso nisi aut amaritudine doleat, aut caecitate non doleat. Sicut
ergo (u dicis : Cur permittit si isla displicent? ila ego dico : Cur punit si isla placent? Ac per hoc, sicut ego confiteor, quod omnino ista non fièrent nisi ab Omnipotente permilterentur; ila tu confitere facienda non esse quae à justo puniuntur : ut non faciendoquse puuit, mereamur ab ipso discere cur permitlit esse quae puniat. (S. Augustinus, de Continentiâ, cap. vi, n. i5.) . j
(a3o) Quapropter saluberrimè confitemur quod rectissimè credimus Deum , Dominumque rerum omnium, quia creavit omnia bona valdè, et mala ex bonis oritura esse praescivit, et scivit magis ad suam omnipotentissimam bonitatem pertinere etiam de malis benè facere quàm mala esse non sioere, sic ordinâsseangelor ura et hominum vitam, ut in eàpriùs oslenderit quid posset eorum liberum arbitrium, deindè quid posset suaegratiae beneficium, justitiaeque judicium. (S. Augustinus, de Corrept. et gratid, cap. x 7 n. 27.)
(a3i) Si hoc dicat aliquis : Quid enim non poterat ab initio Deusperfectum fecissehominem ? Sciât quoniam Deus, cùm sèmper sit idem et innattis, quantum ad ipsum est omnia possibilia ei.'Quae autem facta sunt ab eo, secundùm quod posteà facturas initium habuerunt, secundùm hoc et minora esse oportui teo qui se fecerit. Nec enim poterant infecta? esse quae nuper facta sunt : propter quod autem non sunt infecta», propter hoc et ideo deficiunt à pertecto.(SJren.,cont.Hœr.,lib.iv,cap. 38, n.i.)
(*3a) Qui omnes hommes vult sal vos fieri. ( / 27moth. % 11, 4.)
(a33) Vult salvari omnes, et ad agnitionem ve- «ritatis venire : sed quia nullus absque propriâ voluntate salvâtur ( liberi enim arbitrii sumus), vult nos bon u m velle; ut, cùm voluerimus, velit in nobis et ipse suum adimplere consilium. (S.Hieronymus, Comment, in Epist. ad Ephes., lib. 1, cap. x
(a 34) Euim vero, cùm eximium hoc à Deo et singulare raunus acceperit ut libertatem ne summum in se ipsum imperium obtineret, motuum quidem suorum rationes habet, suo ex arbitrio judiciove pendentes. Sed tamen divina lex cum eâdem naturali quâdam societate, lampadis instar facisque conjunctae, inclamat, subindc ac raonet interiùs uti regiâincedat viâ, nec ad sinistram nec dextram ullatenùs declinet, viam hanc regiam congruentem et consentaneam rectae rationi viam esse docens. Quippè naturalem hanc legem, quâ suis in actionibus uteretur, anima? cuilibet tanquam auxiliatricem uoiversi molitor irapressit. Atque illa, quemadmodum hujus vi legis reclam ipsi viam commonstravit, sic plenâ illâ quam eidem concessit, integràque libertate perfecit; uti rerum meliorum delectus, non lande tantùm et approbatione, sed amplioribus eliam, ubi res praeclarè cessisset, praemiis dignus esset, quôd citra vim ullam, pro arbitratu consilioque suo, rectè agere statuisset; cùm tamen contrarinm optare poluisset, contraque deteriorum electioni vituperatio suppliciumque deberetur, quod in eam suopte nutu, spretâ naturse lege, ferretur, ac sese perperam abusa nuîlâ extrinsecùs necessitate cogente, sed libero plané sensu atque judicio,improbitatis ipsa caput fontemqueaperiret. Tota ergo deligentis est, nulla Dei. Neque enim pravam Deus, aut
naturam, aut animi substantiam procreavit Cui
enim optandi bona vis et facultas insit, is si minime optaverit, si repudiatis spontè melioribus détériora sectalusfuerit,quem ipse tandem reliquum habeat effugiendi locum, qui et intestinum sibi morbum creârit 7 at innatam sibi legem perindè ac servatorem queradam medicumque neglexerit. (Eusebius, Prœpar. Evang., lib. vi, cap. 6.)
Universos homines non ignoramus à Deo singil-
