DE LA. PREMIERE PARTIE DE LA SECONDE

Du miracle en général.

(i) .Signtjm rerura seriem excedere débet, et naturae consuetudinem superare, itemque novum et inexpectatum esse, ita ut id sit insigne singulis qui vident et audiunt. Ideo eiiira signum appellatur, quod : sit insigne. Insigne autem non fnerit, si de- Htescat in communitate cseterarum rerum. S. Joan. Ckrysost. in Isaid, cap. vu, n<* 5.

Contra naturam non incongrue dicimus Deum aliquid facere , quod facit contra id quod novimus de naturâ. Hanc enim etiam appellamus naturam , cognitum nobis cursum solitumque natqrœ, contra quem Deuscùm aliquid facit, magnalia velmirabilia nominantur. S. AugusL contra Faustutn , lib. xxvi, cap. 3.

(a) Quod ultra naturam est, de auctore naturae est. S. Ambr. de Virgin. , lib. i , cap. 2 , n° 8.

Quis naturam mut are potest, nisi qui creavit naturam ? Idem 9 Epie t. l x x v 1 , Ircncèo , n° 8.

(3) Non Moyses populo-per déserta gradienti, sed Dominus, manna pluit. Non Moyses, sed Do m mus, in columnâ ignis per noctem, et nubis in die popuium praecessit. Non Moyses, sed verbum quod factum est ad eum , aquam de rupe produxit. Non Moyses, sed Dominus, volatilia conenpiscentibus exhibuit. Undè et Dominus Judaeos in patrum forti-

todine gloriantes, rcprimit, tiicens : Non Moytes , sed Pater meus, dédit vobis marina de cœlo. S. Gregor. Magn. in lib. I, Jieg. lib. i, cap. 3 , n° 8.

(4) J. J. Rousseau, troisième lettre écrite de la montagne.

(5) Sed cùm Deus auctor sit nalurarum omnium , cur nolunt fortîorera nos reddere rationein, q an aliquid velut impossibile nolunt credere? Iisque redditionem rationis poscentibus, respondemus hanc esse voluntatem omnipotentis Dei, qui certè non oh aliud /vocatur omnipotens, nisi quoniara quidqmd ■vult potest, qui potnit creare tam m ni ta quae, nisi ostenderentur, aut à credendis hodièque testibus dicercntur, profecto impossibilia putarentur. S. Jugust., de Civit. Dei, lib. xxi , cap. 7.

(G) Non subjacet naturae legibus, à quo legera omnis nafura sortitur. S. Hilar. y de Trinit., libix, n u 72. ;

Neque enim valet natura contra naturae Dominum : aut potest vas figulo dicere : Qitarè me ità fecisti? aut ita îicet quod pro miraculo signô atque portento fit, legem natura facere non possit. S. Hie— ronytn. , Epis t. ad Vitalem presbyL

(7) Sed hoc illo tempore difficillimum fuit, quo tune praedicare regnum cœlorum invisibile miltebantur, cùm longé latèque omnia cernèrent florere régna terrarum. Undè et adjuncta sunt praediçatoribus sanctis miraçula , ut fidem verbis daret virtus ostensa, et nova facerent, qui nova praedicarent ; fcicut in liâc eâdem lectione subjungitur : Infirmos curatCy mortuos suscitate, leprosos mundate, dœmoncs ejicite. Florente mundo, crescente humano

génère , diù in hâc vitâ subsistente carne, exubérante rerum opulent ià, quis* cùm audiret, vilain esse aliam, crederet? Quis invisibilia visibllibus praeferret? Sed ad salutem redeuntibus infirmis, ad vitam resargenlibus mortuis, cnrnis munditiam recipienlibus leprosis, ereptis à jure immundorum spirituum daemoniacis, tôt visibilibus miraculis exact is, quis non crederet, quod de invisibilibus audiret? Àd hoc quippè visibilia miracula coruscant, ut corda Tidentium ad fidem invisibilium pertrahant, ut per hoc quod mirum foris agitur, hoc quod est intùs longe mirabiliùs esse sentiatur. S. Gregor. Magn. in EvangeL, lib. I, Homil. 4» n ° *-et 3.

(8) Respondit Dominus : Ego inibo pacfum videntibus cunctis. Signa fàciam quae nunquàin visa sunt super terram , nec in ullis gentil) us ; ut cognosca t populus iste, in cujus es medio, opus Domini terribile quod facturus sum. Exod. xxxiv, io.

(9) In omni quidem creaturâ Dei, mirabilia ejus et quotidiana magna sunt. Sed quia parùm ea consuetudo miratur, quaedara Dominus signa et prodigia certis temporibus promerenda disposuit, ut per inusitata et nova, humana excitaretur intentio, et nutriretur in eà de insolitis utilis timor. S: P-rospcr, Expos, in psaL ex.

Quia enim tarda est hiimanae sapientiae fides ad credenda quae non videt, et speranda quae nescit, oportebat divinâ eruditione firmandos, corporis beneficiis et visibllibus miraculis incitari; ut cujus ta m benignam experlebantur potentiain, non ambigerent salutarem esse doctrinam. S. Léo, serm. xciv, cap. 1.

(10) Cùm multa» res in philosopbiâ nequaquàm satis adhuc explicatae sfnt, tùm perdifficilis, Brute, (quod ta minime ignoras) et perobscura quaestio est de naturâ deorum, quae ad agnitionem animi pulcherriraa est, et ad moderandum religionem necessaria. Dequâ tam va ri a* sunt doclissimorum hominum tamque discrepantes sententiae.... Velut in bac quaestione plerique (quod maxime verisimile est, et quo omnes duce naturà vehimur) deos esse dixérunt. DubitareseProtagqras, nullos esse-omnino Diagoias, Milius et Theodorus Cyrenaicus putaverunt.; Qui verô deos esse dixerunt, tantâ sunt in varîetate et difisentione, ut eorum molestum sit dinumerare sententias. Cicer. ,de Natur. deor., lib. i, cap. i.

Quaeritur primùm in eâ quaestione, quae est de naturâ deorum ^ sintne dii, nec ne sint. Difficile est n égare, credo, si in concione quaeratur; sed in ejus~ modi sermone, et in concessu, facillimum. Itaque egoipsequi^ceremonîas religionesque publicas sanctissimè tuendas arbitror, id quod primum est, esse deos, persuaderi mihi, non opinione solùm , sed etiam ad veritatem plané velim. Multa enim occurrunt quae conturbant, ut interdùm nulli esse vi* deantur. IbieL, cap. 22.

Sunt enim qui discessum animi à corpore putent esse mortem. Sunt qui nullum censeant fieri discessum, sed unà animam et corpus occidere, animamque cum corpore extingui. Qui discessere animam censent, alii statim dissipari, alii diù permanere, alii semper. Idem, TuscuL Quœst., lib. 1, cap. 9.

Il seroit possible de produire beaucoup d'autres passages du même auteur sur les contradictions et

les erreurs grossières des plus célèbres philosophes, relativement aux premiers principes. Je me contenterai d'indiquer le livre premier de Naturel deorum, depuis le chapitre x jusqu'au chapitre xvi.

(it) Neque enim in eâ luce quae sine accessu ea quae eligit illustrât, et sine recessu ea quae respuit deserit; defectus mutabilitatis venit, quia in seraetipsa manendo immutabilis, mutabilia cuncta disponiL S. Gregor. Magn., Moral. y lib. i, cap. 20,

Omnipotens quideni Deus in semetipso habet sine ûnmutatione mutabilia disponere, sine diversitate suî diversa agere> sine cQgitationum vicissitudine dissimilia formare. Longe ergo dissimiliter operatur dissimilia, nunquàm sibi dissimilis Deus. Idem y in Ezech., lib. ji, Homil. 5 f n° 10,

(12) Sed, etsciendum est, quod ex praescientiâ et praedestinatione Dei jàm ea facta sunt quae futura sunt. S. Hieron. Comment in Ecclesiastem , cap, E,

(13) Apud te rerum omnium instabilium stant causas, et rerum omnium mutabilium immuta biles manent origines, et omnium irrationalium et temporalium sempiternae vivunt rationes* S. Aug. Confess., lib. 1, cap. 6., n° 9.

Et apud Deum quidem disposita et fixa sunt omnia, nec aliud facit quasi consilio repentino, quod non ex aeternitate se facturum esse praescivit. Sed in créature temporalibus motibus , quam gubernat mirabiiiter, ipse non temporaliter motus, quasi repentinâ voluntate facere dicitur, quod ordinatis rerum causis consilii sui secretissimi immutabilitate disposuit, quae suis quaeque temporibus agnita, et praer.

sent la facit, et futura jàm fecit. Idem, Enarr. in psaim. cv, n° 35.

Etsi apud nos quaedam ipsius judicia et opéra variantur, apud ipsum tamen , omnium rerum exitus praescientem , niliil novâ dispositione agitur, qui fecit quae futura sunt. S. Prosp. Exposit. in psaim. cv.

Nulla quae in hoc mundo hotninibus fîunt, absque omnipotentis Dei occulto consilio veniunt. Nam cuncta Deus futura praesciens antè sa?cula, decrevit qualiter per saecula disponitur. S. Grcgor. Magn. , Moral., lib. xn , cap. n , n° a.

(i4) Hinc enim maxime isti errant , ut in circuroitu falso ambularc, quàm vero et recto itinere malint, quàm mentem divioam omnino immutabilem, cujuslibet infirraitatis capacem, et innumera omnia sine cogitationis attentione memorantem j de sua hnmanâ, mutabili angustâque metiantur. Et fit illis quod ait Apostolus : Comparantes enim se— metipsos sibimetipsù , non. inteltigunt. Nam quia illis quidquid novi faciendum venit in mentem, novo consilio faciunt (mutabiles quippè mentes gerunt), profectô non Deum , quem cogitare non pos— sunt, sed semctipsos pro illo cogitantes, non illum sed seipsos, nec illi sed sibi comparant...., Potest ad opus novum, non novum, sed sempiternum adhibere consilium, nec pœnitendo, quia priùs cessaverat, cœpit facere quod non fecerat. Sed etsi priùs cessa vit , et posteriùs operatus est (quod nescio quemadmodùm ab homme possit intelligi), haud procul dubio, quod dicitur priùs et posteriùs, in rébus priùs non existentibus , et posteriùs existentibus fait. In illo autem non alteram praecedentem al-

tera subsequens rautavit, aut abstulit voluntatera; sed unâ , eàdemque sempiternA el immutabili voluntate, res quas condidit, ut priùs non cssent, egit , quandiù non fuerunt, et ut posterais essent, quandô esse cœperunt. S. Aug. de Civiu Dei, lib. xu, cap. 17,' n* 2.

(i5) Non sunt enim multa» Dei voluntates, ut tu existimas. Non enim f quia diversa sunt opificia , diversae quoque sunt voluntates. S. Alhan.de S, Trinit., dialog. il, n° 6.

Neque enim Deus cogitât sicut hommes, ut aliqua ei nova succédât sententia. S. Ambros. de Noe et Arcâ, cap. 4 , n° 9.

Altitudinera Dei penetrare non possunt ; quia cùm ipse est seternus et sine initio , ab aliquo tamen initio exorsus est tempora ; et hominem quem nunquàm antè fecerat, fecit in t cm pore, non tamen novo et repentino, sed immutabili seternoque consilio. S. August. de Civit. Dei, lib. xu, cap. 14.

Cùm ergo exteriùs mutari videtur sententia , interiùs consilium non mutatur; quia de unàquâque re immutabiliter intùs constituitur, quidquid loris mutabiliter agitur. S. Gregor. Mctgn. MoraL , lib. xvi, cap. 37, n° 46.

(16) Quis autem animât quxque viva nascentia, nisi qui illum serpentem ad horam, sicut opus fuerat, animavit? Et quis redidit cadaveribus animas suas, cùm résurgent mortui, nisi qui animât carnes in ut cris matrum, utoriantur raorituri? Sed cùm 6ant illa , quasi fluvio labentinm manantiumque rernm, et ex occulto in promptum, atque ex prompto in occultum usitato. ilinere transeuntium , naturalia

354 KOTES

dieuntur. Cùm verô admonendis ho minibus inusi- *atâ rautabilitate ingeruntur, magnalia nominantur. S. August. de Trinit. , lib. ni, cap. 6, n° ïi.

Mirati sunt homines Dominum nostrum Jesum Christurn de quinque panibus saginasse ter millia , et non mirantur per pauca grana impleri segetibus terras. Quae aqua erat vinum factura viderunt homines , et obstupuerunt : quid aliud fit de pluviâ, per radicem vitis? Ipse illa fecit , ipse ista ; illa ut pascaris, ista ut miretis. Sed utraque miranda sunt, quia opéra Dei sunt. Videt horao insolita , et miratur. Undè est ipse horao qui miratur? ubi erat? undè processit? undè forma corporis? undè merabrorum distinct io? undè habitas ille speciosus? dequibus prU mordiis, de quàm contemptibilibus? Et mira turalia, cùm sit ipse mirator magnum miraculum. S. Aug. 9 serrn. lxxyi, de verbis evang. alias xxxu, et Hom.

(17) Sunt qui putant christianam religionera proptereà ridendam potiùs quàm tenendara , quia in eâ non res quae uon videatur, ostenditur, sed fîdes rerum quae non viclentur hominibus, iraperatur. Nos ergo ad hos refellendos qui prudenter sibi yidentur nolle credere non possunt : etsi non valemus humanis aspectibus monstrare divina quae crediraus, tamen humanis mentibus etiam illa quae non \iden-» tur, credenda esse monstramus. Ac primùm , isti , quos oculis carnis sic stultitia fecit obnoxios, ut quod per eos noncernunt , non sibi existiment esse credendura, admonendi sunt quàm raulta non solùm credant verùm etiam sciant , quae talibus oculis vider non possunt. S. Au g. , de Jidererum quœ non videntur, cap. 1, n° 1.

(18) Si cnim ea quae non vidimus, hoc est in praesenti apparentià non sensimus vel mente, vel corpore..... nullo modo credidissemus , undè scîremus esse civitates ubi nunquàm fuiinus? vel à Romulo conditam Romani , vel , ut de propioribus loquar , Constantinopolim à Constant ino? Undè postremo scîremus quinam parentes nos procréassent, quibus patribus, avis, majoribus geniti essemus? S. Âug., de videndo Deo, seu epist* cxlvii, aliàs cxn ad Paul. , n° 5.

(19) Quid igitnr ut qui viam rectam nescit, ubi, ut fit, in plures una diffunditur, haeret anxius, nec singulas audet eligere, nec universas probare : sic cui non est veri stabile judicium, prout infida suspicio spargitur, ita ejus dubia opinio dissipatur. Nullum itaque rairaculum est, si CœcUius identidem in contrariis ac repugnantibus jactetur asstu et fluctuetur. Minutius Félix, Octaçius , cap. xvi.

Quis possit indoctus apta inter se et cohaerentia fin gère, cùm philosophorum doctissimi, Plato, et Àristoteles, et Epicurus, et Zerio; ipsi sibi repugnantia et contraria dixerint? Haec estenim mendaciorum natura, ut cobaerere non possint. Illorum autem ( priorum religionis praedicatorum) traditio , quia vera est, quadrat undiquè , ac tola sibi consentit; et ideô persuadet, quia constanti ratione suffulta est. Lactant. divin. Instit. , lib. V. cap. 3.

Hic ostendit multas esse impietatis vias, veritatis autem unam. Etenim varia, multiforrais et confusa res est error; veritas autem una. S. Joan. Chrys. in cpisL ad Rom. y Hornêf. 111 , n° 2. %

(20) Voyez ci-dessous, n° : LXV et L%\1.

(21) Voyez ci-dessus, n° XLVI.

(22) Voyez ci-dessus, n° XLVI.

(a3) Voyez première dissertation, n° III et IV.

(24) Voyez ci-dessus, n° XLV, XLVI et XL VII.

(a5) Non itaque opus est jàm imroorari diutiùs , in comroendando Dei miraculo. Ipse est enim Deus qui per uni versa m créa titra m quolidiana miracula facit, qua horainibus non facilita te, sed assiduitate viluerunt. Rara autera quae facta non ab eodem Domino, id est , à Verbo propter nos incarnato, majorem stuporera horainibus attulerunt, non quia majora erant quàra sunt ea quae quotidiè in creaturâ facit, sed quia ista qua? quotidiè fiunt, tanquèm naturali cursu per> aguntur; illa vero efficacia polentise tanquàm praesentis exhibita videntur oculis hominum. Diximus, sicut raerainistis, resurrexit unus mortuus; obstupuerunt homines : cùm quotidiè nasci qui non erant, nemo miretur. Sic aquam in vinum conversa m , quis non miretur? cùm hoc annis omnibus Deus in vitibus faciat, nemo. S.Aag. in cap. 11 evang. Joan. 9 tractât, ix, n° J.

(26) Hic si ratio quaeritur, non erit mirabile; si exemplum poscitur, non erit singulare. Demns De uni aliquid posse, quod nos fatemur investigare non posse. In talibus enim rébus, tota ratio facti est vo- 1 mitas facientis. S. Aug. cpist. cxxxvn, aliàs in 9 ad Volusion. , n° 8.

(27) Voyez ci-dessus, n° XLVIII.

(28) Si surrexerit in medio tuî prophètes, aut qui somnium vidisse scdicat, et praedixerit signnm atque porlentum, et evenerit quod locutus est , et dixerit tibi : Eamus, et sequamur deos alienos , quos igno-

ras , et serviamus eis; non andies -verba propbeta* illius. Deuter. xni , i , a , 3.

(29) Surgent enim pseudo-ebristi et pseudo-propbetae, et dabuut sina magna et prodigia, ità ut in errorem inducantur ( si fieri potest ) etîam electi. Matth., xxiv, 34.

(30) Nam quemadmodùm jEgyptorum incantatorura par non erat pôtestas mirifica? i 11 i , qu* in Moyse erat, gratiae , et eorum opéra mefas esse prestigias; quse verô Moyses fecit à divinâ virtute proficisci comprobavit exitue; ha quae mira facient antiebristi, iique se patrandis roiraculis pares Jesn disetpulis esse venditant, vocantur signa et prodigia mendacia, quse in*omni seductione iniquitrftis vim habent in eos qui pereunt. Miraculorum autem "Cbristi et ejus discipuloruro fructus est, non deceptio, sed animarum salus. X)rig. contra Celsum, lib. 11, n° 5o.