SIXTE- QUINT
En a 586 , la seconde année de son pontificat, Sixte-Quint donna une bulle qui nous est •vivement objectée. En voici les dispositions.
XIV. <a Detestabilis avaritiae ingluvies, et iny> satiabilis lucrandi cupiditas, malorum omnium y> radix, usque adèo excaecat mortalium men- :» tes, ut multi avide lucro inhiantes in laqueos y> et insidias diaboli miserè incidant. Irrepit y> enim versutè et callidè antiquus bumani ge- )> neris bostis, per varios dolos et fallacias, et y> incautos bomines quœstûs dulcedine captos » ac delinitos opprimit, atque eô perducit ut » seipsos in usurarum voraginem, Deo homi- » nibusque odiosam, sacris canonibus damna- » tam, et christianœ charitati contrariam, fœdè y> immergant : et dùm vanas et terrenas divilias y> quaerunt, veras ac cœlestes amittunt; sicuti » nuper, cum magno dolore, audivimus hoc jo malum in quasdam provincias pervasisse. Nam » multi speciosum et bonestum societatis no- » men suis feneratitiis contractibus prœtexendo, » hoc quasi colore et fuco, mercatoribus, opiy> ficibus, negotiatoribus, et aliis personis, super $ eorum mercibus, officinis, tabernis, pannariis,
DISSERTATION. 64r
» aliisque rébus ac bonis, pecunias suas, aut
j> alias res, societatis nomine conferunt, vel gre-
» ges, armenta, aut certa animalia, agricolis^
» seu terrarum cultoribus, pastoribus , aliisque
» rusticis, seu quibusvis personis dant iu so-
» cietatem, sive ad soccidam , ut dicunt, eâ
» condilione ut sors ipsa, seu caput, quod vulgà
» dicitur capitale, tam pecuniarum, quàm ani-
» malium et rerum salvum semper et integrum
» existât pro eo qui, non industriam, aut ope-
» ras, sed pecunias, animalia, aut res hujusmodt
y> in societatem confert; utque omne pericu-
» lum et damnum ab altero socio recipiente
» sustineatur, contra aequitatem, et societatis
» justitiam, diversimodè paciscuntur; eosdem-
» que socios cum quibtis contraliunt, plerum-
y> que pauperes et egenos, suoque labore et in-
y> dustriâ victitantes, ad sortem, seu capitale res-
y> tituendum, quicumque tandem casus, et re-
» rum eventus consequatur, pacto et obliga-
y> tione obstringunt y simulque etiam certam
» lucri quantitatem , et summam , veluti tôt
y> pro quolibet centenario in singulos annos aut
» menses, per alterum soc i uni durante societate
» solvendam praefiniunt, ac praescribunt; eam-
» que summam et quantitatem non subductis
y> rationibus accepti et expensi, quod in codi-
3) ces, seu tabulas societatis referri solet, neque
» facto calculo vel computo pro ipsius lucri vel
» damni modo, variabilem, seu laborem, et
64a sixième y> curam computandi et calculandî ; se invïcem » remittere, et renuntiare asserentes, quovis y> tempore certum constituunt.
y> §. i, Proindè nos, qui hoc potissimirm mux> nus, nostraeque pastoralis sollicitudinis maxiy> me proprium arbitramur, ut gregem Domij) nicum fidei nostrrc creditum ab offensione, » et aeternae vitœ discrimine tutum in viam saj> lutis, cœlesti gratiâ a dj u tri ce, dtrigere nita- » mur, hujusmodi morbi contagionem, antey> quàm in communem fidelium perniciem laj) tiùs serpat, quantum Deo favente possumus, » tollere cupientes, de attribut» nobis apostoj> licae potestatis plenitudine, hâc nostrâ per- )) petuo valiturâ constitutione damnamus et rey> probamus omnes et quoscumque contra ctus, » conventiones, et pactiones postUàc ineundos, y> seu ineundas, per quos, seu quas, cavebitur » personis pecunias, animatia, aut quaslibet alias j> res societatis nomine tradentibus, ut etiam j) si fortuito casu quamlibet jacturam, dam- » num , aut amissionem sequi contingat , sors y> ipsa, seu capitale semper salvum sit, et iny> tegrum à socio recipiente restituatur- sive ut » de certâ quantitate , vel summâ in singulos » annos aut menses, durante societate respon- 7> deatur. Statuimusque hujusmodi contractas,. j) conventiones, et pactiones, usurarios et illiy> citos posthàc censeri debere; atque in pos- » terum non licere iis qui pecunias, vel ani-
D malia, aut alias res in societatem tradunt, de » certo lucro, ut praefertur, percipiendo in ter » se pacisci et concordare; neque etiam, sive » ad certum, sive ad incertain lucrum conve- » nerint, socios qui ea récipient, ad sortem, seu » capitale salvum et integrum, ubi illud casu » fortuito perierit, vel amissum erit, reddeny> dum, quovis pacto aut promissione sibi obli- » gare; ac ne de cœtero societates ineantur sub y> hujusmodi pactis et conventionibus quœ usuy> rariam pravitatem sapiunt, districtè interdî- » dicimus, et prohibemus.
y> §. a. Sed potiùs cuncti noverint societates y> hujusmodi, cùm in posterum unus pecuniam, y> animalia, aut alias res et bona, alter vero y> operam, vel industriam confert, pure, siny> cerè, et bonâ fide, sicut decet, justis et aequis y> conditionibus et pactis, secundùm juris disy> positionem, ac sine ullâ prorsùs fraude, paly> liatione , aut usurariae pravitatis Iabe , aut y> suspicione ineundas , seu contrahendas esse : y> ita ut, non ad certam summam, aut quan- » titatem, ab omni periculo et damno, ut prae- » fertur, immunem lucri nomine persolvendum; y> neque ad capitale, si casu forte périt, resti- » tuendum socius accipiens teneatur. Si verô » finitâ societate ipsum capitale extat, ei qui y> illud in societatem contulerit restitua tur; nisi » socio recipienti fuerit communicatum , aut a> aliter inter ipsos contrahentes super eo légitimé
3> conventam sit. Àc praetereà iidem contraheipy> tes fructus, expensas, et damna in commune » conférant^ et, prout œquum et justum fuerit, y> sibi communicent, atque dividant.
<c §. 5. Decernentes, si qui contractas, con- 7> ventiories, et pactiones, in futurum contra » nostram hujusmodi prohibitionem de iacto » initi fuerint, nullum ex eis, tanquam per hane 3> constitutionem nostram damnatis et reproj> bâtis, etiamsi juramento, aut in forma camerse » apostolicae, vel alias quomodolibet roborati y> fuerint, obligationem civilem, aut naturalem y> oriri , nullamque actionem realem aut pery> sonalem, aut judicis oflicium, neque aliud » quodcumque jus cuiquam competere, neque y) quoad sortem, seu capitale integrum recupey> randum, quo casu fortuito perierit, aut amisy> sum erit, neque quoad certas summas et » quantitates in singulos annos et menses, lucii y> socialis nomine promissas.
» J. 4. Si qui vero in posterum sub praedic- 3> tis conditionibus et pactis contrahere temerè » prœsumpserint , aut praetextu similium con- » tractuum, conventionum, et pactionum, soy> cietatis nomine initorum, qui hue usque du- » rant, ad exactionem dicta? sortis, seu capij> talis, sive illius pretii et valoris postquàm il- » lud in toto vel in parte casu fortuito perierit » aut amissum sit, aut certae summœ vel quan- » titatis annuae, aut menstruae sibi promissae in
» futurum procedere ansus fuerit, eos uni versos )) et singulos in pœnas contra manifestos usuray> rios et feneratores à sacris canonibus et Con- » ciliis generalibus latas et promulgatas eo ipso y> incurrere, et contra illos, uti manifestos usuy> rarios et feneratores, via juris, aliisque op- » portunis remediis procedi posse et debere.
» §. 5. Sicque ab omnibus censeri ; et ita » quoad praemissa uni versa et singula per quos- » cumque judices et commissarios, quâvis aucy> toritate fungentes , etiam causarum palatii y> Apost. audi tores, ac S. R. E. Cardinales, su- » blatâ eis, et eorum cuilibet, quâvis aliter ju- » dicandi et interpretandi facultate et aucto~ y> ritate, ubiquè judicari et definiri debere, nec » non irritum et inane, si secùs super his per y> quoscumque quâvis auctoritate, scienter vel » ignoranter contigerit attentari.
» §. 6. Mandamus vero universis, etc. y> XV. Dans le préambule du décret, disent nos adversaires, Sixte V expose l'occasion et le sujet pour lequel il est rendu. C'est que l'on couvroit du nom spécieux et honnête de société des contrats usuraires; donnant à un négociant, ou à d'autres, de l'argent ou des bestiaux en société, à condition, i.° que le capital fût toujours, et en tout événement, sauf; mais que la perte éventuelle fût à la charge de celui qui mettoit son industrie; 2°. que le bailleur de fonds reçût de son associé, chaque annép, ou chaque
mois, une somme fixe. C'est là évidemment la stipulation des trois contrats. Or c'est sur quoi le Pontife dit : contra œquitatem, et societatis* justitiam diversimodè paciscuntur. C'est tout contrat passé dans cette forme que Sixte V interdit dans son dispositif : Ac ne de cœtero cietates ineantur sub hujusmodi pactis et conventionibus, quœ usurariam pravitatem sapiunt, districtè interdicimus et prohibemus. Ce n'est pas tout encore : afin de prévenir toute difficulté , le Pape fixe la manière dont on doit former les sociétés. Il veut que dans la société où l'un met un capital, soit d'argent, soit de bestiaux, et l'autre son industrie, on contracte purement, sincèrement, et de bonne foi, selon des conditions justes, et conformes aux dispositions du droit, sans fraude, sans palliation, sans crime, sans soupçon d'usure : en sorte que l'associé qui met son industrie ne soit pas tenu à payer une certaine somme exempte de tout risque, et à rendre le capital, quand même par un cas fortuit il viendroit à se perdre. Si, ajoute le Pontife, la société finie le capital existe, il doit être rendu à celui qui l'a apporté; à moins qu'il n'y ait entre les associés quelque convention légitime à ce sujet. 11 veut enfin que les fruits, les dépenses, et les pertes, se partagent entre eux en commun ; selon qu'il est juste et équitable.
 ces raisonnemens nous ayons beaucoup de choses à opposer.
XVI. 1 .° La bulle Detestabiîis de Sixte Y n'a été publiée presque dans aucun pays. Ainsi, quelles que soient ses dispositions, quelque sens qu'on veuille leur donner, elle ne peut pas faire loi dans presque toute la chrétienté. Nous verrons dans un moment l'opinion qu'on en a à Rome même.
XVII. a.0 Sixte-Quint ne condamne les contrats dont il parle que pour l'avenir : Damnamus et reprobamus omnes et quoscumque contractas , convenliones , et pactiones y posthàc
ineundos, seu ineundas Ac ne de cœtero
sociel cites ineantur. Cùm in posterum unus
pecuniam Si qui contractas in futurum
initi fuerint Si qui verd in posterum. Ce
soin, cette attention à ne parler que des contrats futurs, à écarter l'idée de ceux qui jusque-là a voient été passés, annonce que ce Pontife ne les regardoit pas comme criminels de leur nature, comme contraires à la loi naturelle et divine. En supposant que c'est le triple contrat qu'il a en vue, tout ce qu'on pourroit inférer de sa bulle, c'est qu'il le croyoit dangereux, c'est qu'il jugeoit l'abus facile et grave.
XVIII. 3.° Le système des trois contrats avoit été soutenu publiquement, et sans improbation, dans le temps qui avoit précédé la bulle. Sixte V ne pouvoit l'ignorer. C'étoit ses deux prédéçes-
seurs immédiats saint Pie V et Grégoire XIII qui avoient approuvé les ouvrages du docteur Navarre. Cétoit en i58i, cinq ans avant l'émission de la bulle, que, selon Grégoire de Valentia, la doctrine du triple contrat, après une sérieuse discussion, avoit été approuvée à Rome par beaucoup de très-savans Théologiens (1). Si l'intention de Sixte V avoit été de la condamner, il l'auroit déclaré : il auroit donné une improbation aux auteurs qui l'avoient adoptée et soutenue : il auroit censuré les livres où elle étoit enseignée. Il n'y a dans la bulle rien de relatif à cela.