BENOIT XIV
Benoît XIV traite de notre matière en deux endroits : dans son grand ouvrage de Synodo diœcesanâ , et dans une lettre encyclique du premier novembre 1745, adressée aux Evêques d'Italie.
XXV. Dans son traité de Synodo diœcesanâ (liv. x, chap. 4), Benoît XIV examine ce qui concerne l'usure. Il la fait consister à recevoir un bénéfice précisément à raison du mutuum. Il attribue à Calvin et à Dumoulin , d'être les premiers auteurs de l'opinion qui borne la condamnation de l'usure à celle qui est faite aux pauvres ; et il dit ( n. 3 ) : « Impiae Calvini et y> Molinaei opinioni non veriti sunt subscribere » pauci quidam Doctores catholici. Distinguait
{1) V. 5.f dissert., chap. 4, n.0> 20 et 21.
# et isti duplex genus mutui : unum, quo pey> cunia, aliave res datur ad consumptionem , y> quod plerumquè fit cum indigentibus , ut se j> suamque familiam sustentent , débita solvant , y> filiam nuptui tradant, etc. : alterum, quo daj> tur ad negotiationem ; ut cum mercatoribus y> fierî solet, qui acceptam mutuo pecuniam y> negotiatione augent , ingensque ex eâ lucrum » reportant. In primo casu usuram esse fateny> tur, quidquid exigitur ultra sortem. At à fenoy> ris labe excusant lucrum quod in secundo casu » ex mutuo percipitur , dummodo sit mode- » ratum , modumque servet à patriae legibus de- J> finitum. »
Benoît XIV dît que cette distinction est contraire à la doctrine des saints Pères, et des Conciles. Il en cite plusieurs textes que j'ai examinés dans les dissertations précédentes. Il allègue aussi le texte mutuum date nihil indè sperantes : et dit que l'unanimité des Pères et des souverains Pontifes a vu dans ce précepte la condamnation de toute usure. 11 ne rapporte cependant sur ce point aucune autorité antérieure à Urbain IIL Puis il ajoute (n.° g) : a Jure itaque ac mérita » auetores permittentes, moderatum lucrum ex » mutuo à divite et negotiatore exigere r velutir j> adversantes commun i ac perpétua? catholica? » Ecclesiae doctrinal, inclamârunt, et validissiy> mis argumentis confutârunt, Navarrus com- 9> ment de mûris, n.° 8 et seq., Gibalinus et
» Léo tard us in suo quilibet de usuris tractatu , » Cardinalis de Lugo de just. et jure, tom. 2, » disput. a5 , etc. »
Il faut observer que ces quatre Docteurs , les premiers de ceux que cite Benoît XIV, sont absolument dans l'opinion de la légitimité des trois contrats. Ce Pontife n'en est pas lui-même éloigné. Au chapitre vu du même livre, il examine la question de la légitimité du triple contrat. Après avoir exposé le système, il parle de la dispute élevée à ce sujet entre Dominique Solo et Martin Navarre; cite plusieurs Théolologiens de l'un et de l'autre parti; rapporte leurs raisons opposées; discute spécialement la bulle de Sixte V, et conclud ainsi : « Haec sunt y> prœcipua rationum momenta quae in utramy> que partem adducuntur : neque apostolica y> Sedes priori opinioni, etsi minus congruere y> videatur Sixtinae constitution!, ullam hactenùs y> censuram inussit; à quâ proindè débet Episy> copus abstinere. Ad usum verô quod attinet , y> tutô poterit con tract um trinum, quem etiam )) ejusdem patroni periculosum fatentur, pro y> viribus impedire ; atque ab eo ineundo suby> ditos dehortari : quod à plerisque Episcopis y> in suis diœcesanisSynodis sapientissimè factum » referunt citati Genett, etc. »
Je n'examine pas encore ici l'opinion que Benoît XIV expose dans son ouvrage, soit sur le prêt fait au négociant, soit sur les trois con-
DISSERTATION. 65g
trats. Comme sa lettre encyclique est dans les mêmes principes, je remets à les considérer, après avoir rapporté le texte de cette épître , que voici :
ce XXVI. Vix pervenit ad aures nostras, ob » novam controversiam , ( nempe an quidam » contractus validus judicari debeat) nonnullas » per Italiam disseminari sententias , quae sanae » doctrinœ haud consentaneae viderentur; cùm » statim nostri muneris apostolici partem esse » duximus, opportunum afferre remedium, ne » malum ejusmodi teniporis diuturnitate, ac si- » lenlio, vires magis acquireret; aditumque ipsî » intercludere, ne latiùs serperet, et incolumes » adhuc Italiae civitates labefactaret.
» (J. 1. Quapropter eam rationem, consilium- 3> que suscepimus que Sedes apostolica semper » uti consuevit. Quippè rem totam explicavi- » mus nonnullis ex venerabilibus fratribus nos- » tris sanctae romanae Ecclesiae Cardinalibus, qui » sacra; tbeologiœ scientiâ , et canonicae disci- » plinae studio ac peritiâ, plurimùm commeny> dantur. Accivimus etiam plures regulares in y> utrâque facultate praestantes , quorum aliquos y> ex monachis , alios ex ordine mendicantium , y> alios demùm ex clericis regularibus selegimus, )> praesulem qupque juris utriusque laureâ prae- » ditum , et in foro diu versatum , adhibui- » mus; diem quartam indiximus Julii quinuper y> praeteriit , ut coram nobis illi omnes conve-
G6o SIXIÈME » nirent, qulbus naturam iotius negotii declara- » Timus, quod illis anteà cognitum, perspec- 30 tumque deprehendimus.
» §. a. Posthaec prœcepimus ut , omni par- » tiiim studio, omnique cupiditate sol ut i, rem y> totam accuratè perpenderent , suasque opinioy> nés scripto exararent. Non tamen expetivi- 3) mus ab ipsis ut judicium ferrent de contractu j> qui controversiae causam initio prœbuerat ; J> cùm plura documenta non suppeterent, quae » necessariô ad id requirebantur : sed ut certam 7> de usuris doctrinam constituèrent, cui non y> médiocre detrimentum inferre Videbantur 5> ea quae nuper in vulgus spargi cœperunt. » Jussa fecerunt universi : nam suas sententias :» palàm declaraverunt in duabus congregatio- 3» nibus, quarum prima coram n obis habita est 3> die i8 Julii, altéra verô die prima Augustr; 5> qui menses nuper elapsi sunt; ac demùm * easdem sententias congregationis secretario, y> scriptas tradiderunt.
» §. 3. Porrô haec unanimi consensu probay> yerunt.
» i. Peccati genus illud quod usura yocay> tur, quodque in contractu mutui propria m t> sedem et locum habet, in eo est reposita quod y* quis ex ipsomet mutuo , quod su apte naturâ » tantumdem duntaxat reddi postulat quantum » receptum est , plus sibi reddi velit quàm est » receptum 3 ideoque ultra sortem lucrum ali-
ï)ISSERTATIONÏ 66 r
r> quod, ratione rautui, sibi deberi contendat. . » Omne proptereà hujusmodi lucrum quod sor- » tem superat, illicitum et usurarium est.
» il. Neque vero ad istam labem purgandarrr •» ullum arcessiri subsidium poterit, vel ex eo » quod id lucrum, non excedens et nimium, » sed moderatum ; non magnum , sed exigu um » sit; vel ex eo quod is à quo id lucrum solius » causa mutui deposcitur, non pauper sed dives » existât ; nec datam sibi mutuo summam re- » licturus otiosam , sed ad fortunas suas am- » pliandas , vel novis coemendis praediis , vel » quaestuosis agitandis negotiis utilissimè sit im- » pensurus. Contra mutui siquidem legem, quae » necessario in dati atque redditi œqualite ver- » satur, agere ille convincitur quisquis, eâdem » xqualitate semel positâ, plus aliquid à quo- » libet, vi mutui ipsius, cui per aequale jara » satis est factum, exigere adhuc non veretur. » Proindèque, si acceperit, restituendo erit oby> noxius ex ejus obligatione justitiae quam com- » mutativam appellant, et cujus est in humanis 5> contractibus œqualitatem eu jusque propriam » et rectè servare , et non servatam exactè re- » parare.
» ni. Posthaec autem nequaquàm negatur j> posse quandoquè, uno cum mutui contracta, » quosdam alios, ut aiunt, titulos, eosdemque » i psi met universim naturœ mutui minimè inj> natos et intrinseços , forte concurrere, ex
66a sixième y> quibus justa omnino legitimaque causa con- » surgat quiddam ampliùs supra sortent ex mu- » tuo debitam exigendi. Neque item negatur »> posse multoties pecuniam ab unoquoque suam y » per alios diversae prorsùs naturae à mutai na- » turâ contractas, rectè collocari et impendi, » sive ad proventus sibi annuos conquirendos, » sive etiam ad licitam mercaturam et negotia- » tionem exercendam, h on esta que indidem lu* y> cra percipienda.
» iv. Quemadmodùm verô in tôt ejusmodi » diversis contractuum generibus, si sua cujus- » que non servatur œqualitas, qtridquid plus » justo recipitur, si minùs ad usuram, (eo quod » mutuum tara apertum quàm palliatum absit) » at certè ad aliam veram injustitiam , resti- » tuendi onus pariter afferentem , spectare » compertum est : ita , si ritè omnia pera- » gantur, et ad justifias libram exigantur, duj> bitandum non est quin multiplex in iisdem » eontractibus licitus modus et ratio suppetat, » humana commercia et fructuosam ipsam ne- » gotiationem, ad publicum commodum, con~ » servandi , ac frequentandi. Absit enim à chris- » tianorum animis ut , per usuras , aut similes y> aliénas injurias, florere posse lucrosa com- » mercia existiment : cùm contra ex ipso di- » vino oraculo discamus quôd, Justitia élevât » gentem : miseros autem facit populos peccaj> tum.
DISSERTATION. 665 » V. Sed îllud diligenter animadvertendum » est, falsô sibi quemquam , et non nisi temerè » persuasurum reperiri semper, et prœsto ubi- » què esse , vel unà cum mutuo titulos alios » légitimes, vel, secluso etiam mutuo, contractus » alios justos, quorum, vel titulorum, vel con- » tractuum pr<Psidio, quotiescumque pecunia, » frumentum, aliudve id generis, alteri cuicum- » que creditur, toties semper liceat auctarium » moderatum ultra sortem integrum , salvum- » que recipere. Ita si quis senserit, non modo » divinis documehtis, et catholicae Ecclesiac de » usurâ judicio , sed ipsi ëtiam humano , com- » munique sensui, ac naturali rationi procul » dubio adversabitur. Neminem enim id saltem » latere potest quôd multis in casibus tenetur » homo simplici ac nudo muluo alteri suceury> rere, ipso prœsertim Christo Domino edoj> cente : Volenti mutuari à te ne avertaris ; » et quôd similiter multis in circumstantiis , » praeter unum mutuum, alteri nulli vero justoy> que contractu locus esse possit. Quisquis igi- » tur suae conscientiœ consultum velit, înquirat » priùs diligenter oportet , verè-ne cum mutuo » justus alter titulus, verè-ne justus alter à » mutuo contractus occurrat , quorum bene- » fîcio> quod quaerit lucrum, omnis labis expers y> et immune reddatur.
» 4. His verbis complectuntur et explicant » sententigs suas Cardinales , et Theologi , et
664 sixième » virl canonum peritissimi, quorum consiliunt * in hoc gravissimo negotio postulavimus. No» » quoque privatum studium nostrum conferre » in eamdem causam non prœ ter mi si mus, ante- » quàm congregationes haberentur, et quo tem- » pore habebantur, et ipsis etiam peractis. Nain y» praestantium virorum suffragia quœ modo com- » memoravimus diligentissimè percurrimus. Cùm » hoec ita sint, approbamus et confirmamus » quœcumque in sententiis superiùs expositis » continentur : cùm scriptores plané omnes, » theologiae et canonum professores, plura sa- » crarum litterarum testimonia , Pontificum det> cessorum nostrorum décréta, Conciliorum et » Patrum auctoritas , ad easdem sententias com- » probandas conspirare videantur. Insuper aperr> tissimè cognovimus auctores quibus contray> riœ sententiœ referri debent, et eos pariter » qui i lia s fovent et tuentur, aut illis ansam , t> seu occasionem prœbere videntur. Neque igy> noramus quanta sapientià et gravitate defen- » sionem veritatis susceperintTheologi, finitimis » illis regionibus ubi controversiae ejusmodi » principium habuerunt.
» §• 5. Quare lias litteras encyclicas dediy> mus universis Italiae Archiepiscopis, Episcoy> pis et Ordinariis , ut haec tibi , venerabilis y> frater, et caeleris omnibus innotescerent ; et y> quoties Synodos celebrare , ad populum verba )) facere, eumque sacris doctrinis instruere con-
» tîgerit, nihil omninô alienum proferatur ab » iis sententiis quas superiùs recensuimus. Ad- » monemus etiam vehementer omnem solliciy> tudinem impendere ne quis in vestris diœ- » cesibus audeat litteris , aut sermonibus con- » trarium docere. Si quis autem parère detrec- » taverit, illum obnoxium et subjectum decla- » ramus pœnis per sacros canones in eos proy> positis qui mandata apostolica contempserint , » ac violaverint.
» §. 6~ De contractu autem qui novas has d controversias excitavit, nihil per praesentia stay> tuimus. Nihil etiam decei nimus modo de aliis » contractibus, proquibus Theologi et canon um » interprètes in diversas abeunt sententias. » Attamen pietatis vestrae studium et religionem » inflammandam existimamus, ut haec quaesub- » jicimus exsecutioni demandetis.
y> 7. Primùm, gravissimis verbis populis y> vestris ostendite usurae labem ac vitium à divi- » nis litteris -vehementer improbari : illud qui- » dem varias formas atque species induere, ut » fidèles Christi sanguine restitutos in liberta- » tem et gratiam , rursùs in extremam ruina m » prœcipites impellat. Quocirca , si pecuniam y> suam collocare velint, diligenter caveant ne eu- » piditate, omnium malorum fonte, rapiantur : » sed potiùs ab illis qui doctrina? ac virtutis gloriâ » supra caeteros efferuntur, consilium exposcant. y 8. Secundo loco, qui viribus suis atquç
666 sixième » sapientiâ ita confidunt, ut responsum ferre de » his quaestionibus non dubitent (quae tamea y> haud cxiguum theologiae et canonum scieny> tiam requirunt ) , ab extremis quae semper » vitiosa sunt longé se abstineant. Etenim aliqui » tantâ severitate de iis rébus judicant, ut quam- » libet utilitatem ex pecuniâ desumptam accu- )> sent , tanquam illicitam et usurae conjunctam. y> Contrà verô nonnulli indulgentes adeo re- » missique sunt, ut quodcumque emolumentunx y> ab usurae turpitudine liberum existiment. Suis y> privatis opinionibus ne nimis adh ereant : sed, y> priusquàm responsum reddant, plures scrip- )) tores examinent, qui magis inter caeteros prae- )) dicantur. Deindè eas partes suscipiant quas, y> tumratione,tum auctoritale, plane confirmatas y> intelligent. Quôd si disputatio insurgat, du m » contractus aliquis in examen adducitur , nullae » omninô contumeliae in eos confingantur qui » contrariam sententiam sequuntur, neque illam » censuris gravibus notandam asseran t : si praeser- » tim ratione, et prœstantium virorum testimoy> niis minime careat : siquidem convicia atque » injurias vinculum christianae caritatis infWny> gunt , et gravissimam populis offensionem , » et scandalum prae se ferunt.
y> §. 9. Tertio loco , qui ab omni usurae labe y> se immunes et integros praestare volunt, suamy> que pecuniam ita alteri dare ut fructum ley> gitimum solummodo percipiant, admonendi
» sunt ut contractant instiluendum anteà de- » clarent, et conditiones inserendas explicent, » et quem fructum ex eâdem pecuniâ postulent. y> Haec magnoperè conferunt, non modo ad » animi sollicitudinem et scrupulos evitandos, » sed ad îpsura contra ctum in foro externo » comprobandura. Haec etiam aditum înlercluy> dunt disputationibus qua? non semel conci- » tandae sunt , ut clarè pateat utrùm pecunia , » quae rite data alteri esse videtur , rêvera tay> men palliatam usuram contineat.
» 10. Quarto loco, vos hortamur ne adi- » tum relinquatis ineptis illorum sermon i bu s qui y> dictitant de usuris boc tempore quœstionem y> institui quœ solo nomine continealur ; cùm » ex pecunià quae quâlibet ratione alteri conce- » ditur, fructus ut plurimùm comparetur. Ete- » nim quàra falsum id sit et à veritate alienum » plané deprehendimus , si perpendamus na- » turam unius contractûs ab alterius naturâ » prorsùs diversam , et disjunctam esse ; et ea » pariter discrepare inter se quae à diversis inter » se contractibus consequuntur. Rêvera discri- » men gravissimum intercedit fructum inter qui » jure licito ex pecunià desumitur , ideôque » potest in utroque foro relineri, ac fructum y> qui ex pecuniâ illicite conciliatur, ideoque y> fori utriusque judicio restituendus decernitur. » Constat igitur haud inanem de usuris quaes- » tionem boc tempore proponi , ob eam eau-
» sam quôd ut plurimùm ex pecuniâ quae altert y> tribuitur, fructus aliquis excipiatur.
» §. 11. Hœcpotissimùmvobisindicandaceri- » suimus, sperantes fore ut mandetis exsecuj> tioni quœcumque per lias litteras à nobis prœs- » cribuntur; opportunis quoque remediis cony> sultetis, uti confidimus, si forte, ob banc no- » vam de usuris controversiam , in diœcesi ves- » tiâ turbae concitentur, vel corruptela?, ad y> labefactandum sanse doctrinae candorem, et » puritatem, inducantur. Postremo vobis, et » gregi curœ vestrae concredito , apostolicam » benedictionem impertimur. »
Voièi maintenant en abrégé quel est le contenu de cette lettre.
Benoît XIV commence par exposer le motif qui l'a engagé à écrire. C'est une controverse qui s'est élevée sur la légitimité ou l'illégitimité d'un certain contrat. Il ne dit pas quel est ce contrat : mais on sait que c'est la rente rachetable au gré des deux parties. Le père Concina, Dominicain, qui a publié un commentaire sur cette lettre encyclique peu de temps après qu'elle eut paru, et sous les yeux du Pontife, le dit expressément. Cette dispute, de Hollande où elle s'étoit élevée, étoit passée en Italie : et Benoît XIV jugea à cette occasion devoir fixer les principes sur l'usure. Pour cet effet, il forma une congrégation de Cardinaux, et d'autres personnes* éclairées 2 qu'il chargea d'examiner la
matière v
DISSERTATION. bOQ
matière, et d'élablir sur l'usure une doctrine certaine.
Il rapporte ensuite l'opinion unanime des membres de la congrégation, contenue en cinq articles.
. Le premier présente la notion de l'usure, qui a son siège propre dans le mutuum : en sorte que tout profit perçu à raison du mutuum est usuraire et illicite.
Le second article porte qu'on ne se lave pas de la tache d'usure, parce que le bénéfice est, non pas excessif, mais modéré; non pas exigé du pauvre, mais même retiré du riche; non pas perçu d'une somme restée oisive, mais stipulé d'un argent employé à augmenter la fortune de l'emprunteur par des acquisitions utiles, ou des commerces fructueux : qu'en conséquence, dans tous ces cas, la justice commutative prescrit la restitution.
Dans le troisième article la congrégation reconnoît deux choses : 1 .° qu'au mutuum il peut se trouver joints des titres qui y soient étrangers, et qui autorisent à recevoir au-delà du principal un bénéfice; 2.° qu'il y a d'autres contrats diflférens, par leur nature, du contrat de mutuum, en vertu desquels on peut en conscience, par le placement de son argent, soit se procurer des revenus annuels, soit retirer des profits honnêtes d'un commerce légitime.
Au quatrième article il est dit que dans les