n. s.), 15 avril
Compte de la refonte cC nue cloche de Notre-Dame de Paris. G. Fagniez, Bibl. de l École des chartes, XXXIII (1872), 365.
Compotus campane vocate Marie ecclesie Parisiensis noviter facte que fracta fuerat XXIIIP die mensis februerii, anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo quinto.
pulsaiido missam domini nostri régis, factus per Johannem de Villaribus, ad preseus clericum Fabrice dicte ecclesie, tam in receptis quam in tnisiis, modo et forma que secuntur. Et sciendum est quod dicta campana fuit liquefacta et facta ultima die mensis Aiigusti, anni millesimi trecentesimi nonagesimi sexti.
Recepta.
Et primo, a dominis et magistris meis, magistris Laurencio de Mongeria et Philibert© de Saux, canonicis Parisiensibiis, provisoribus fabrice ejusdem ecclesie, V* die junii M CGC IIII- et XVI, L fr. valant xl lib. p.
A dictis dominis meis IIP die Augusti sequentis, l fr. valent xl lib.
Ab eisdem XIX** die dicti mensis, c fr. valent iiij*^ lib.
Ab eisdem XXIX" die dicti mensis Augusti, viij" fr. valent vj*^ viij lib.
Ab eisdem XXIP die septembris sequentis, xx fr. valent xvj lib.
Ab eisdem IIP die mensis octobris sequentis, c fr. valent
iiij''^ lib.
Ab eisdem XXIIIP die dicti mensis, xx fr. valent xvj lib.
Summa : iiij*^ lib. par. levium.
ExpENSA presentis compoti.
Et primo, pro emptione merreni pro facicndo ingénia pro descendendo dictam campanam, chables gallice, vecturarum et pro salario carpentariorum, etc.
Et primo, Allermo la Mouche, mercatori merreni in Mortallaria coramoranti, pro sex peciis merreni duarum tesiarum cum dimidia longitudinis et sex aliis peciis duarum tesiarum longitudinis etunius spanni furneture in uno sensu et dimidio pede in alio ; iiij"*" cheverones pro debitando ad faciendum lévriers gallice, cavillias et alia ad dicta ingénia neccessaria. Pro toto, per forum factum per Johannem de Haya, carpentarium juratum ecclesie, et pro onerando et adducendo et infra dictam ecclesiam dictum merrenum ponendo, Lviij sol.
Stephano de la Nasse, carpentario in platea Mauberti
commoranti, pro nna pecia merreni xiiij*'*™ pedum longitudinis et duorum pedum cum dimidio latitudinis in omnibus sensibus pro faciendo trolium pro dicta campana, per dictura Johannem de Haya empta, vij liv. iiij sol.
Pro sieccando dictam peciam in iiij °' partibus, xiij soi.
Pro onerando etadducendo predictam peciam et ponendo infra ecclesiam, x sol.
In ebdomado finiente sabbato XXV* die marcii M CGC IIII''^ et XV pro faciendo predicla ingénia dicto Johanni de Haya pro operando in dictis ingeniis per unam diem, vj sol. vj den.
Philipoto de la Garde pro similiter pro una die, v sol.
Oudineto Clergastre pro eodem pro una die, iiij sol. vj den.
In ebdomada sancta pro operando in dictis ingeniis ut super et pro descendendo predictam campanam, dicto Johanni de Haya per quinque dies, pro quolibet die, vj sol. vj den., valent xxxij sol. vj den.
In dicta ebdomada pro eadem causa Johanni Bonnart, carpentario, per iiij®"" dies, pro qualibet die, vj s. perordinationem Johannis de Haya, val. xxiiij s. Johanni Lami per quinque dies, pro die vj s., val. xxx s. Philipoto de la Garde per quinque dies, pro die v s., val. xxv s. Mathie Boileaue pro similiter per quinque dies, xxv s. Radulpho Balduini per quinque dies, pro die iiij s., val. xx s. Johanni Lambert per iiij®*" dies, iiij s. vj d. pro die, val. xviij s. Stephano Britonis per iiij"'' dies, pro die iiij s., val. xvj s. Johanni Lescuier per iiij"** dies, pro die iiij s. vj d., val. xviij s. Thome Herlebot per iiij®'' dies, pro qualibet die iiij s., vj d. val. xviij s. Guillelmo de Longueville periiij*^'' dies pro similiter, xviij s. Oudineto Clergastre per quinque dies, pro die iiij s. vj d., val. xxij s. vj d. Thierrico d'Aunoy per iiij°' dies, pro qualibet die iiij s. vj d., val. xviij s. Johanni de Lassuz per iiij°' dies, pro die v s., val. xx s. Guillelmo Briart per iiij**' dies, pro die iiij s. vj d., val. xviij s. Somma parcium : xiiij lib. X s. vj d.
Pro uncturia necessaria ad unguendum quinque ingénia pro dicta campana descendenda, iiij sol.
Tribus sociis qui die jovis dicte ebdomade adjuverunt
ad (lescendendum predictam campanam^ cuilibet viij d., val. ij sol.
Johanni Régis, cordario in vico Straminis propc Stinctum Innocentem commoranti, pro uno chable gallice de canabe, longitudinis Ixij tesiarum ciim iiij*"" gallice chembliaux * ponderantibus insimul iiij*' l lib. de canabe et duabus vintanis furnitis de joncheriis '-^ ad dictam oampanani descendendam necessariis pro toto per forum faetum per predictum ^ohannem de Haya cum dicto cordario, xvj lib. xij s.
Pro adducendo dictum chable de vico Sancti Salvatoris ad ©cclesiam, ij sol.
Que partes faciunt in somma xlv lib. iij s. In presenti
cofnpoto nichil, quare dictus clericus Fabrice de hiis com-
P^ïtavit in compoto ordinario ejusdem fabrice finiente in
^^sto beati Johannis Baptiste anni nonagesimi sexti. Et
^^odo hic ponit partes supradictas, ut clarius videantur
^'^^nia illa que circa dictam campanam fuerunt expensa •^.
•^tnma ; xlv lib. iij s.
Expensa pro emptione metalli, mitallie, stanni et vectu-
^* **iam propter hoc factarum. Et primo :
riori Sancti Martini de Campis pro viij*' [lib.] metalli quolibet centum viij lib., valent Ixiiij lib. ro onerando et adducendo dictum metallum de ecclesia
^ ^^^i Sancti Martini ad ecclesiam Parisiensem, vj s.
ï\eginaldoMorise, in vico Sancti Martini commoranti, pro ^J^ iiij'^'' xiij lib. cum dimidia de mitallia, quolibet centum J lib., val. Iij lib. ij s. x d.
*ro apportagio, iiij s.
ohanni Testart, speciario, in vico Sancti Dionisii commoti, pro una pecia stanni ^ ponderis ij*" xxj lib. stanni xix fr. J s. viij d., val. xv s. viij d.
^ ^ Chembliaux, cableaux ou cablots, petits câbles.
- - Vintanis furnitis de j'oncheriia, vingtaines, câbles garnis de paille pour
c^téger contre les chocs la descente de la cloche. ^.^^^ . Les dépenses d'échafauds et de câbles pour descendre la cloche cassée, r^'^^nt déjà fait partie du compte général clos à la saint Jean -Baptiste ^ ^ juin) 1396, ne figurent ici que pour mémoire et doivent être négligées '^ïis le calcul.
^. Trois métaux sont entrés dans la composition de la cloche. Le mot
Pro apportagio, xvj d.
Ex precepto dominorum meoriim de capitulo fuit amota una parva campanill i que erat in parvo campanilii ecelesie et ponderabat vj^'^ lib. metalli.
Tercia die julii fuit predicta canipana Marie fracta peciatim in ecclesia et portata in aula capituli et ibi fuit ponderata et inventum fuit quod ponderabat ix™ iij*" l lib. de métallo.
Pro portagio illarum peciarum, pluribus personis viij s. Johanni Dote pro apportando de vittrearia ecelesie ad logiam Sancti Dionisii de Passu unum milliare metalli quod remanserat de residuo alterius campane dicte Marie, ij s. viij d.
Petro Clerici, ferroni, supra ParvumPontem commoranti, pro uno mailleto de ferro neccessario ad frangendum dictum metallum quod erat per magnas pecias, ponderis xxx*® lib. ferri, viij d. pro libra, val. xx s.
Sciendum est quod, postquam dicta campana fuit totaliter facta et completta, remanserunt ij*"^ l[x] lib. metalli, de quibus deducuntur dicte Ix lib., quia non erant bone neque pure. Sic sunt de residuo ij"* metalli que fuerunt ponderate in presentia magistri Johannis Voygnon, canonici Parisiensis, et domini Pétri de Maillerac, capellani dicte ecelesie Parisiensis.
Gum hoc remanserunt Ix lib. stanni, de quibus capte fuerunt pro repparacionibiis organorum que pro tempore repparabantur xxviij lib. Et pro faciendo solduram pro repparacionibus vittrearum ecelesie viij lib. stanni. Sic restant xxix lib. stanni.
metallum, là où il se présente pour la première fois, ne peut guère désig-ner que le cuivre de rosette, c'est-à-dire le cuivre épuré par un procédé dont on peut lire la description dans Théophile, chap. de cupro ; plus loin, lorsqu'il s'applique à la petite cloche ou à l'ancienne cloche Marie, il aie sens vulg-aire de métal. Le mot mita/lia est plus difficile à expliquer. Faut-il le rattacher aux mots metalla, metaliia, relevés par Du Gange et y voir des médailles de bronze antiques, qui étaient au moyen âge plus communes que de nos jours ? On croyait donner un son plus harmonieux aux cloches en mettant dans le fourneau des pièces de monnaie. Enfin stannum, c'est l'étain qui entre dans la composition pour une proportion bien inférieure à celle que lui assigne Théophile.
Summa : vj^* xiiij lib. vj d. iev.
Expensa facta pro locagio sufïletorum per villam Parisius
captorum, et pro salarie sociorum qui juverunt ad sufHan-
dum pro fundendo inetallum ad faciendum dictam campanam,
9c eciam pro pluribus aliis misiis ratione dicte campane
factis.
Et primo, pro sigillolitterarum domini nostri régis eccles^e Parisiensi concessarum pro capiendo suffletos per villam Parisius, ubicunque poterint inveniri, tamen pro justo pre- C'o, vj s.
Sequltur expensa pro locagio sulïletorum :
Primo Johanni de Gonmoy iinum par sufflatorum. Regi-
'^nlclo de Hallis unum par souffletorum. Pontio Belin unum
P'**" souffletorum. Guillelmo Brisset unum par suffletorum.
''^>cori quondam Andrée du Vergier unum par suffletorum.
^^illelmo de Valle Martini unum par suffletorum. Henne-
T *• ido Laloge unum par suffletorum. Guillelmo Anglici unum
F**^^' suffletorum. Thierrico Lalemant unum par suffletorum.
^-^l^nnni Episcopi duo paria suffletorum. Hennequino de
'**^rit unum par suffletorum. Et sic sunt insimul xij*''™ paria
^^flEletorum, qui servierunt ad fudendum dictuni metallum
[ J>rincipio usque ad finem. Pro quolibet pari viij s., val.
^*j lib. xvj s.
t^ro repparando coria duoruni dictorum suffletorum, que ^ ^i?unt combusta in sufflando dictam campanam, pro quoli- ^^ «^ X s., val. XX s.
-^lii suffleti. Radulpho de Reims unum par suffletorum.
^ ï^iaoni de Fossa... Rogfero de Parisius... Thome Sainte-
^^ — Reginaldo de Hallis... Et sic sunt insimul quinque
*^ ^^ 't^ia suffletorum de quibus nicliil factum est, et fuerunt
*~^ ^^ ^iti in custodia, in dubio ne esset in aliis suffletis defi*ec-
^^ ^ , pro quolibet pari iiij s., val. xx s.
Xjlt sic pro omnibus suffletis ^ vj liv. xvj s.
» * *- - Presque tous les soufflets de forge paraissant avoir été mis en réquisi- ^*^^ [ubicnmq ne poterint inveniri), il faudrait en conclure qu'il n'y avait pas ï^eris plus de dix-sept forges.
Sequitur expensa pro salario siifflatorum. Et primo :
Stéphane de Lyon, Simonetto de Vy et Johanni Episcopi, omnes sufïlatores, quilibet una dies et sic sunt diète quibiis operati fuerunt, tam in sufflando quam ordinando metalium et ponendo in fornace, cuilibet sex solidi paris, val. xviij s.
Aliis sufïlatoribus, videlicet Petro Rosette, etc..., omncs sufflatores quilibet in una die et una nocte qui valent duos dies, computando unam noctem pro una die, et faciunt insimul Ivj dictas unius hominis sulïlatoris qui operati fuerunt, tam in sufflando de die quam in ponendo dictum metalium et ordinando ipsum in dicta fornace de nocte, cuilibet iiij s. p., val. xj lib. iv s.
Gilleto Lescuier, etc omnes sufflatores qui sufflave-
runt insimul per unum diem, quorum dierum somma ascendit ad Ixxiiij dies, cuilibet pro die iiij s., val. xiiij lib. xvj s. par.
Guillelmo Rouget, clienti ad virgam, pro eundo per villam Parisius in domibus plurium fabrorum, faciendo eis preceptum ex parte domini nostri régis quod cito et sine aliqua dilatione traderent suffletos suos ad sufflandum metalium pro dicta campana componenda, in quo servicio predictus cliens vacavit per très dies, pro die vj s., val. xviij s.
Simonncto de Fossa, fabro, pro eundo cum dicto cliente, ad ostendendum eidem clienti ubi morabantur fabri qui habebant souffletos predictos, ubi vacavit per très dies, sicut predictus cliens, et pro die vj s., val. xviij s.
Johanni dicto le Gras, incissori cunorum ad faciendum merellos, pro faciendo et tailliando unum poinconem pro imprimendo formam merellorum, qui tradituri erant illis qui electi fuerunt ad veniendum ad locum ubi fornax erat, pro sufflando, ut facilius et levius intrarent viij s.
Dionisio le Bercheron, vecturario, pro eundo per dictam villam Parisius querendo cum sua vectura xvij paria suffletorum supradictorum et eos adducere ad dictum locum, et inde, quando dicta campana esset completta, reducere in
locis in quibus eos ceperat, et pro pari adducendo et redu-
cendo, sicut ordinatum fuerat per magistriim Remondum de
Templo *, xvj d., val. xvij s. p.
Summa parciiim : xxxvij iib. vj s. viij d. lev.
Expensa fada pro operariis et sufïlatoribus supradictis,
scilicet pro comniestione matutiiiali, antequam inciperent
sufllare et postquam campana fuit liqucfacta, pro eoruni
pr^indio, et fucriint ad faciendum dictam expensam tam suf-
flatores quam adjutores usque ad numerum vj'''' personarum
et plus.
Et primo, pro xvj*='™ duodenis pani empti in platea Mau-
^^rti, pro diiodena xxij d., valent xxix s. iiij d.
Pro una cauda vini rubei empta a Johannc Candelario
^*^pta ad signum Caude Vulpis prope ecclesiam Sancte
^ïarine, iiij liv.
f*ro adducendo dictam caudani vinl ad clarum, ac eciam
^^ Cave [sic) logie prope ecclesiam Sancti Dionisii de Passu
P^^riendo et assedendo, iiij s.
Johanni Henrici, carnifici- apud Sanctum Germanum de r> ...
**^tis commoranti, pro niutonibus et pro uno quarterio
^^^vis, xlviij s.
-P^ro sale ad salsandum dictas carnes et pro prandio, iiij s.
F*ro senapio, iij s.
F^ro racemis per dominos meos expensis, iiij s. viij d.
Johannete de Aurelianis, aiite signum Ursi et Leonis
O:imoranti, pro oleribus, iij s.
F^ro semicentum de costeretîs cmptis in buscheria Parvi
titis et pro apportagio, vj s.
t-*ro tribus quarteronis de essaule aJ faciendum scissoria ^,
X^ro potis et godetis terre, iiij s.
t-*ro piris ad dandum sufïlatoribus faciondo negocium iiij s.
.^^, *■ - Raimond du Temple, l'architecte du Louvre, était maçon juré du cha- ^"**e et figure souvent en cette qualité dans les registres capitulaires. ^« Ms. : cornificia.
^^ ^^ - Bardeaux pour faire des tranchoirs, c'est-à-dire des rondelles sur les- ^^^iles on coupait les aliments.
Johanni Régis, commoranti in vico Galandle, pro locagio mapparum et manuterglorum, vj s.
Pro locagio scutellarum et potorum de stanno, vj s.
Pro portando et repportando dictos potos et scutellas, viij d.
Pro locagio vesselamenti coquine, xx d.
Duodus portitoribus aqiie, ij s. viij d.
Pro uno coquo, cum duobus formuiis pro parando* cibîiria, vj s.
Plurlbus adjutoribus qui fuerunt ad querendum et repportandum mensas, formas et trestellos qui ibi necessaria erant,
Summa : x lib. xviij s. vj d. lev.
Expensa facta pro salario operarioruin qui dictam cainpanam fuderunt, suspenderunt ac eciam in loco ubi estposucrunt et assederunt.
Et primo, Thome de Claville, sainlerio'^ Parisius commoranti, pro fundendo et dictam campanam faciendo proprils sumptibus et expensis suis, exceptis suffletis, sulïlatoribus et expensis hic superlus scriptis, ex foro cum dicto Thoma facto, ij*' fr., val. viij'''' lib.
Johanni de Haya, carpentatori jurato dicte ecclesie , pro adducendo dictam campanam de loco ubi fuerat liquefacta ad ecclesiam, et illam ascendendo et ponendo in loco suo debito, ex foro facto inter dominos meos de capitulo et dictum Johannem, xxxij lib.
Pro uno bracali de corio Hongarie, empto in magno vico Sancti Dionisil pro dicta campana , et soluto in presentia Pétri dicti du Marchés alias Pouret, pulsatori dicte ecxlesie, xviij s.
Pro una buscla cum cavillia ferri di:to bracalli necessaria, ij s.
Summa : ix'''' xiij lib. lev.