N° 1244 ET 1245. — 22 AVRIL ET 15 MAT

7e An sint in ea, corpora vel alique insignes reliquie Sanctorum, quomodo asserventur, et que sit causa scientie.

8 An habeat domum pro archiepiscopi vel episcopi habitatione, ubi et qualem, quantum distet ab ecclesia, et an reparatione indigeat, et que sit causa scientie.

9° An sciat verum valorem reddituum mensa archiepiscopalis vel episcopalis, ad quam summam annuatim ascendant, in quibus consistant, an sint aliqua pensione onerati, ad cujus vel quorum favorem dicta pensio sit reservata,et que sit causa scientie.

10° Quot existant in illa civitate ecclesie parochiales, et an unaquaque habeat fontem baptismalem, quot item in ea existant eollegiate, quot monasteria virorum et mulierum, quot confraternitates et hospitia, et an ibi sit mons pietatis, et que sit causa scienti.

11° Quantum sit ampla diccesis, quot et que loca complectatur, et que sit causa scientie.

12» Àn in ea erectum sit seminarium ; quot in eo pueri alantur, et que sit causa scientia.

13° An ipsa ecclesia vacet, quomodo, a quo tempore citra, et quee sit causa scientie.

Sequuntur nunc depositiones duorum testium super iisdem ar-

ticulis auditorum !...

(Arch. nat., AFiv 4890).

1245. — Caprara à Consalvi.

(en chiffres) Parigi, 15 maggio 1802 *.

Per quanto, come sempre mi son fatto un dovere di significare a V. Em. in molte e molte occasioni, io fossi timoroso in ordine ai costituzionali, tutta volta debbo confessare, che non mi sarei immaginato che il governo dovesse così manifestamente sostenerli, dopo che aveva, per così dire, toccato con mano, medianti

1 Il a paru inutile de reproduire les réponses des témoins, qui pour Périer ont été les abbés Jerphanion et Depierre.

Chacun des procès porte à la fin le sceau et la signature du Légat, ainsi que.

les signatures de Sala et de Vadorini, avec la mention « gratis in omnibus. »

? Bien que cette pièce et les suivantes soient de dates postérieures, nous croyons utile de les insérer ici, parce qu'elles contribuent à faire comprendre un incident très important pour la cour de Rome, ct resté assez obscur.

MEN MIL XM t€»

gli scritti presentatigli, che né conveniva al medesimo di farne uso, né .poteva incontrare taccia nel trascurarli.

Il Primo Console è stato poco meno che iugulato dal partito antireligionario, il quale si é ostinato di non volere il concordato. Egli dal! altro canto, lo voleva assolutamente, e lo voleva come legge della nazione (senza di ché niuno sarebbe stato sicuro nell'esercizio del culto). Per quanto abbia tentato, abbia promesso, abbia fatto, fino ad essere giunto a fare espellere dal Corpo legislativo, giudicato l'opponente al suo disegno, cinquanta e più soggetti, non ha potuto nulla ostante fare quel che si era proposto, e quel che credo le fosse dettato dallo stesso suo cuore, giacchè più volte, confidentemente parlanda dei costituzionali, si era espresso di non crederli vescovi, e dicendo che « dovendo diventar vescovi, dovevano essere nuovamente ordinati. »

Il partito antireligionario e degli indifferenti, composto d'individui potentissimi e tutti protettori dichiarati dei costituzionali, quali riguardano contrari al governo attuale e ad un utile ristabilimento della religione, ha acquistato sempre più coraggio, e profittando della stessa massima, adottata dal Primo Console, di volere il concordato legge della nazione, è comparso a visiera calata, ed ha detto : « Se il Primo Console vuole così, così sarà ; ma non sarà se non a condizione che fra i nuovi vescovi siansi i tali etalicostituzionali. In altra forma, nè il concordato si pubblicherà, nè le cose rimarranno nello stato in cui sono. » Una tal dichiarazione fece cambiare pensiero al Primo Console, il quale promesse che accettato il concordato in legge della nazione, egli si caricava di nominare alle nuove sedi quei tali costituzionali ch’ essi volevano, e di far loro dare l'istituzione canonica, la quale se fosse stata ricusata, non si avrebbe più pensato al concordato, e le cose sarebbero ritornate în pristinum.

Infelicemente io conoscevo tutto ciò; ma lungo dal darmene per inteso, feci prima tutti gli sforzi per non avere costituzionali. Ma vedendo di gettare inutilmente il mio tempo, e l’opera, mi limitai a dire che gli avrei ammessi, e anche data loro l'istituzione, mentre si adempisse alle condizioni prescrittemi per la loro riconciliazione, o si vero non mi si permettesse, di rimettere questo affare alla decisione del S. Padre.

Accettossi la prima parte della proposizione ; ma,come V. Em. ha gia sentito dai precedenti miei dispacci, non poté ottenersi Vintento. 11 Console fu suscitato ad abbracciare il partito di non permetterc ritrattazione,come cosa troppo umiliante alla nazione. La cosa dunque si ridusse ad affare di stato, ed i costituzionali spalleggiati dal governo,non vollero in sostanza fare collo scritto che quanto V. Em. ha veduto, essendo questa l'espressa volonta del Console, il quale giudicando che la costituzione del clero fosse stata la sorgente di tutti i mali religiosi, si diede a credere, che l’abbandono di quella fosse atto sufficiente, e che l'esigersi di più fosse una soverchianza romana ; tanto più che V. Em. stessa, col chiedere a Giuseppe, suo fratello, come esso diceva l'abdicazione della costituzione civile del clero per condizione della riconciliazione degl’ intrusi, e non essendosi tal condizione voluta accordare !, non poteva mai immaginarsi che si mutasse linguaggio e sì pretendesse di più : e che se questo si era mutato, era per una insinuazione, una mozzorecchieria propria di Roma, di cui pur troppo temeva sempre le frodi ed i cavilli.

Conoscendo io tutto ciò, sapendo i tentativi e gli sforzi che si facevano per indurre il Console a separarsi da Roma, andai tant'oltre che potei prima di cedere; ma in vista di non fare un male irremediabile per la religione in tutta la Francia, e paesia lei sottoposti, e sul riflesso anche dell’ impossibilità che il Console dasse indietro, dopo essersi sbilanciato al punto che era, credei di appigliarmi al meno cattivo partito, contentandomi, come lo accennai con mia a colonna dei 18 aprile, della lettera adottata dal Console medesimo per parte dei costituzionali,dell'abbiura dello scisma fatta dai medesimi in presenza di persone superiori ad ogni eccezione, della professione di fede, giuramento di fedeltà, e finalmente dell’ accettazione che dovevano fare i costituzionali del decreto di assoluzione dalle censure e dispense dalle irregolarità ; decreto in cui, fra le altre cose insertevi, vi è quella dell’ adesione ai giudizi della Santa Sede sugli affari di Francia; decreto che autenticamente costa essere stato accettato con sommissione dai vescovi costituzionali, mediante l'attestato giurato di Mgor Bernier, che glielo ha consegnato, e dei

1 Voir t. IH, p. 290 et s.

quali l'ultimo è stato fino sottoscritto dal vescovo medesimo !, che lo ha ricevuto per mano di Mgor vescovo di Vannes... (Cultes, Arch. de Caprara).

1246. — Mémoire du légat sur la réconciliation des évéques constitutionnels.

(été 4802).

De episcop. constitutionalium reconciliatione et instructione.

Em. et Rev. Dom. cardinalis Legatus, ut in Gallias venit, illud imprimis sibi curandum censuit, ne quis ex ecclesiasticis viris, qui sedes Galliarum absque ulla institutione Sedis Apostolica occuparant,quique constitutionales episcopi dicebantur,ad novas sedes nominaretur. Egit omni studio ut id assequeretur, et omnino nihil intentatum reliquit. At ubi e concepta spe dejectus est, negotium hoc ad S. Dominum diligentissime retulit.

Sanctitas Sua, in litteris apostolicis datis ad archiepiscopum Corinthi, Parisiis tunc Apostolice Sedis negotiis vacantem, conslituerat jam qua ratione constitutionales episcopi Ecclesia satisfacere deberent, ut ad reconciliationis beneficium admitti possent. Ha autem litteræ sunt hujusmodi... [Voir la pièce n° 733].

At cum eo res deducta esset, ut non de reconciliandis solum constitutionalibus episcopis,sed de iis etiam in ecclesiis Galliarum novae circumscriptionis instituendis res ageretur, erat apostolica sollicitudinis curare ne quid inde catholica res detrimenti caperet, utque de illorum fide, doctrina ac voluntate periculum dilieentissimum fleret: ergo cardinali legato Sanctitas Sua signifiea vit quas conditiones in lis constitutionalibus requireret, quibus canonica institutio danda est... [Voir la piéce no 999].

Simul autem Pontifex cardinali legato significavit, ut de sinculorum nominationibus, deque impletis hujusmodi conditionibus ad eum referret, ut omnibus inspectis atque ad examen revocatis, deliberare ipse de negotio posset. Sin minus tamen ad hoc lempus suppeteret, postularetque necessitas ut a Legato, nulla interposita mora, res conficeretur, eidem potestatem fecit ut constitutionales, in quibus relate conditiones concurrerent, in ecclesiis ad quas præsentati essent institueret.

! Allusion à Berdolet. Cf. p. 513, note.

wo 1246. — ÉTÉ 1802 | 519

Hisce acceptis instructionibus, ubi opportunum et necessarium esse duxit, eas Legatus gubernio per Stephanum Bernier, postea episcopum Aurelianensem, qui apud eum gubernii ipsius interpres erat, significavit, ut nimirum sciret quales essent constitutionales, quibusque actibus per eos satisfactum vellet Pontifex,antequam auctoritate sua Galliarum ecclesiis præficerentur.

Interim dies nona aprilis advenit anni 1802, qua Legatus Primo Consuli publice præsentatus est ; cumque conventio inter S. Sedem et gubernium gallicanum inita legislatoribus proposita fuisset, eorumque auctoritate in legum codicem relata, continuo prodierunt plurium novorum episcoporum nominationes, inter quos quinque numerabantur qui antiquas Galliarum sedes invaserant, et episcopalem consecrationem in schismate fuerant consecuti. Quibus et alii quinque, sequentibus diebus, accesserunt : ex his unus, nempe Montault, intrusus olim in Pictaviensem sedem qui modo ad Andegavensem ecclesiam nominabatur, cum Ecclesia et Apostolice Sedi ultro antea satisfecisset, et a censuris omnibus absolutus atque in exercitio sacerdotalis officii restitutus esset, nullam omnino difficultatem ingerebat, Nihil etiam sollicitus erat legatus de altero, scilicet de Ludovico Charrier dela Roche, ad Versalliensem ecclesiam nominato, qui cum vix cognitis Sa: Me: Pii PP. VI de civili constitutione judiciis, dimissa quam occupaverat sede Rothomagensi, usque ad eam diem inter laicos peenitentiam egisset, absolutionemque pluries humillime postulasset, omnem pæne erroris ‘sul memoriam exstinxerat.

At reliqui octo nullum ad eam diem dederant resipiscentiæ sue argumentum. Invitati enim amantissimis Summi Pontificis litteris, que supra relate sunt, ut ad unitatem redirent, minime solliciti earum partium adimplendarum, quas ut explerent mandaverat Sanctitas Sua, dimissiones unice ecclesiarum a se occupatarum, pro bono pacis dare affectaverant, quasi aut eas sedes jure tenerent, aut nihil ab iis admissum esset, propter quod venia indigerent et gratia.

Hi igitur, acceptis nominationis sue patentibus litteris, a gubernio ad Legatum missi sunt, ut canonicam impetrarent institutionem. Primi omnium ad eum venerunt Primatad Tolosanam, et Perier ad Avenionensem ecclesiam nominati. Eos humaniter

cardinalis excepit, iisque exhibuit exemplar epistole, cui deberet quisque subscribere. Illi eam durius exaratam significarunt quam necessilas instaurande pacis exposceret ; nihil sibi esse potius quam ut, sublatis disputationibus, Ecclesie concordiam assererent; eam tamen formulam dedecori ac probro futuram sibi; aliam proinde exhibituros, quam Apostolice Sedi probatum iri sperarent, aut saltem mitigandam et emolliendam esse illam quam Legatus proposuisset. Cardinalis contra firmo animo reposuit, in potestate sua non esse vel apicem in iis litteris immutare ; aut igitur exemplar illud recipiendum, aut de conficiendo negotio penitus desperandum. Illi ergo, cognita firma Legati voluntate, tempus ad deliberandum sibi concedi postularunt. Collatis vero invicem consiliis, magnas querelas tum ad consiliarium status Portalis, tum ad potentissimos Reipublice viros querum patrocinio ef auctoritati fidebant maxime, detulerunt. Quorum suffulti præsidio, magis ac magis in proposito rejiciendæ epistolæ perstiterunt, 1

Cum se ita res haberet, die 15 aprilis, quæ erat feria V in ccena Domini, ad vesperum cardinali legato he litter date sunt a Stephano Bernier... [Voir les pièces nos 4241 et 1249].

Legati responsum rem conficere debuisset ; sed contra accidit. Nam quo firmior fuit ipsius in proposito voluntas, eo fortius penes ipsum urgeri ccptum est. Venit namque ad eum sequenti die episcopus Aurelianensis, atque, omnibus qui e legatione erant per Legatum in consilium vocatis, coram eis toto studio probare conatus est formulam litterarum a consiliario propositam talem esse,qua a Sede Apostolica omnino probari deberet, quippe que ea omnia que a Summo Pontifice exacta essent, implicite saltem contineret. Si que vero in ea displicere potuissent, dixit, se auctore, sublata jam fuisse ; qualis erat titulus « Episcopi dimissionarii », quo se epistole illi subscripturos, constitutionales declaraverant. Addidit vero, nibil preterea esse quod ab istis sperari posset, quos potentissimorum hominum auctoritas et patrocinium in proposito suo mirifice confirmasset: nihil etiam esse quod sperari posset a Primo Consule, qui cum in eam sententiam adductus jam fuisset a constitutionalium patronis, ut, quoniam a sola civili constitutione schisma dimanasset, idem esset eam deserere alque a schismate ipso recedere, superbis propterea stu-

dioque partium ab eo tributum iri quidquid insuper a constitutionalibus exigeretur : nec vero id passurum unquam, cum universe Gallicanæ nationi infamiæ dedecorique futurum crederet. Conclusit itaque, si ea formula repudiaretur, sperandum non esse ut conventio, que paucos post dies tanquam lex Reipublice publicanda erat, exsecutioni demandaretur ; imo gravissime timendum ne schisma in Gallicanis ecclesiis firmiores deinceps ageret radices, atque in omne reliquum tempus produceretur. Collacrymans deinde tanta mala, aliaque graviora quæ longa oratione exposuit, precibus etiam apud Legatum institit.

Hac oratione Legatus vehementer animo commotus, atque ad administros suos sermonem convertens, scire se velle dixit quæ . singulorum hac de re sententia esset; quæsivitque, deberetne propositam a constitutionalibus formam rejicere, tantis licet impendentibus malis atque imminente imprimis in Gallia religionis periculo, an potius ex præsumpta Pontificis voluntate, ususque facultatibus quibuscum Sanctitas Sua instruxisset ad difficillima negotia explicanda quæ moram non paterentur, eamdem formulam acceptare deberet?

His objectum primo fuit, facultates eas generales et præsumptam Pape voluntatem nullius roboris esse posse, cum hac in re luculentius de ipsius mente constaret, quam ut dubitationi ulli locus esse posset: ab eo severissimam impositam fuisse Legato legem per formulam epistole ab Urbe jampridem transmissam, cui singuli constitutionales, ne uno quidem dempto verbo, subscribere deberent, si vellent ad novas Galliarum sedes institui : si quid contra fieret, non ex voluntate sed contra voluntatem ejus et mandata futurum.

Ad hac respondit Legatus, se de facultate que sibi foret, nec quæsiisse ab iis, nec sollicitum esse : unum petere; utrum sine prævaricatione postulatis eum annuere posse judicarent.

Tunc primus omnium verba faciens Camillus Rubbi, dixit oblatas litteras insufficientes omnique ex parte inutiles judicio suo videri; nam quid ad constitutionem civilem pertineret, eam relinqui tantum ac deseri a constitutionalibus in ea epistola affirmari, ut nove conventioni inter S. Sedem et gubernium gallicanum inite accederent : hanc vero desertionem nihil aliud pre se ferre, quam veteris cujusdam discipline abjectionem ut nova

522 PROMULGATION DU OONCORDAT

quædam alia suscipiantur, eodemque habendam loco esse, ac si quis in Galliis diceret,conventionem sese inter Leonem X et Franciscum I initam derelinquere,ut eam amplecteretur que Pium VII inter et Primum Consulem Bonaparte constituta est; abdicationem proinde istam stare posse quin constitutio civilis vel ut schismatica, vel ut hæretica agnoscatur ; eadem ratione ac relinqui a quopiam potest a Leone X firmata conventio quin ullam ei aut schismatici, aut hæretici notam inurat.

His animadversionibus singuli singulas addiderunt, quarum ea potissima fuit, ne verbum quidem in proposita epistola contineri per quod constitutionales errasse se, atque ab errore recedere, vel implicite faterentur : quidquid in hanc sententiam verti posset, diligentissime cautum ab us ne in litteris exprimeretur: hoc autem satis ostendere quam indigni habendi essent, qui Ecclesiæ Dei regendæ preficerentur, imo qui Deo ipsi et Ecclesiæ reconciliarentur.

Josephus Antonius Sala mirari sese ac dolere vehementer professus est, quod de re omnium gravissima, nullo spatio temporis dato, esset statuendum : negotium ejus generis esse de quo ipsa S. Sedes diu et mature deliberandum crederet; nec vero cardinali Legato denegari posse, ut que hac super re esset Pontificis voluntas exploraret.—Spem tamen temporis ducendi omnem Aurelianensis episcopus abstulit. Consulem namque ea die confectum negotium velle dixit urgere diem Paschatis, qua die maxima celebritas, Consulibus magistratibusque omnibus adstantibus, in metropolitana ecclesia indicta esset: novos omnes episcopos ea die solemni sacro presentes esse debere; opus propterea esse, ut ante eam diem constitutionales rite essent reconciliati, ut cum iis in divinis communicari posset.—Si res ita esset,adjecit ille in eadem sententia esse se, que fuerat jam a Camillo Rubbi prolata; cui Raphael Mazio et Vincentius Ducci firmissimo animo accesserunt.

His rebus diu agitatis, sentiens episcopus nihil se posse conficere, iturum se illico ad consiliarium significavit, qui responsum ejus definitionemque rei exspectaret, asserensque cum lacrymis, actum esse de catholica religione in Galliis, totque labores, ac curas que ad eam restituendam suscepte essent, in irritum prolapsuras. Tunc Legatus, qui, cæteris disputantibus, diu multum-

que rem animo consideraverat, dubitationem animi sui ostendere ccepit, sic ut episcopus in aliquam animi ejus flectendi spem iturum venerit. Ille igitur, remoto episcopo, suos affari coepit, et quo res deducta esset, cum lacrymis commemorare; horrere se dixit,objecta malorum specie.quæ religioni imminere, non modo episcopi sermone sed certissimis etiam aliis argumentis cognosceret : animum deesse sibi, ut ea sequi pateretur: nolle vero, etiam si optio daretur, rem ad Pontificem deferre : esse muneris officiique sui rem potius in se suscipere, atque ita Pontificem ab omni invidia liberare, quam eum in durissimum discrimen conjicere : necessitatem conciliandæ pacis,tot populorum in unitate retinendi, potentissimique gubernii ab obedientia et fide Romane Sedis non avellendi, postulare ut, omnibus jam tentatis quæ in potestate sua essent, temporum difficultati cederetur. Itaquead episcopum reversus,agere cum eo adhuc se velle commonstravit. Tunc qui e legatione erant, actum de negotio esse probe sentientes, singuli revolvere animo ceperunt, utrum ratio aliqua suppeteret rei, quominus infeliciter posset, conficiendæ, Igitur Raphael Mazio preterea se habere significavit, quod exponeret. Sentire se dixit, legem a Pontifice Legato impositam circa epistolam a constitutionalibus subscribendam ; eum tamen posse (re in tanto discrimine constituta) aliquid praeterire quod ad simplicem rei formam pertineret, dummodo substantiam ejus diligentissime retineret: ad substantiam porro pertinere, ut constitutionales errorem suum confiterentur abjicerentque ; formz autem esse ut id per epistolam potius quam alio modo facerent ; novum in Ecclesia non esse, ut secreta etiam et verbalis abjuratio ab hereticis reciperetur, eaque peracta reconciliarentur: idem ergo cum constitutionalibus observari posse: darent itaque illi Pontifici litteras, si vellent, eodem exemplo quod ah ipsis propositum esset, atque ita gubernio eam formulam sustinenti, satisfacerent: supplerent tamen quod in formula deesset, per verbalem abjurationem : ignorari non posse, processum informativum pro singulis constitutionalibus ad novas sedes instituendis conficiendum esse : qui testes interrogandi essent super fidei doctrine et morum integritate singulorum nominatorum, facere non posse, quin deponerent eos schismati adhæsisse ; contra vero, ut de illorum idoneitate constaret, necesse esse u!

eorum a schismate conversio «que innotesceret : id asserere testes non posse, nisi certissime ipsis constaret : statuendum igitur, ut coram ipsis testibus, qui pro iis in processu testimonium daturi essent, occupatas sedes se abjicere declararent, veram obedientiam Romano Pontifici pollicerentur, et judiciis ab Apostolica Sede latis super ecclesiasticis Galliarum negotiis se firmo animo adhærere ac se subjicere profiterentur, atque ita implicita erroris retractatione facta, absolutionem etiam ab omnibus censuris acciperent.

Placuit Aurelianensi episcopo consilium; Legatus, si obtineri ea omnia possent,se contentum fore affirmavit ; ceteri e legatione dixerunt, si proposita explerentur diligenter omnia, perditum negotium aliquo modo reparatum iri. Continuo testes, qui declarationem exciperent, designati sunt Aurelianensis ac Venetensis episcopi, quorum testimonium aptissimum omnium visum est, quippe cum plurimum apud omnes et auctoritate valerent et gratia, eorum primus, qui presens aderat, rem, uti constituta fuerat, se confecturum spopondit.

Itaque Legatus, ut consilium quod jam productum fuerat ad horas ferme quatuor, dissolveretur, mandavit ut sine ulla mora decretum absolutionis a censuris et dispensationis super irregularitate, singulis constitutionalibus dandum, exararetur: præcepitque ut in eo tres recensite conditiones insererentur, quibus satisfacere deberent antequam absolutionem et dispensationem acciperent. Decretum autem hujusmodi fuit... [Voir p.504].

Hujus decreti tot exemplaria in forma authentica confecta sunt. quot erant episcopi reconciliandi, apposito singulis nomine reconciliandi ac sedis ab eo antea occupatæ. Ea vero tradita sunt episcopo Aurelianensi, qui ab Em. Sua specialiter delegatus fuit, ut suum unicuique exemplar traderet, postquam verbalem adhæsionem conditionibus in eo insertis modo qui constitutus fuerat, præstitisset. Ut autem in actis Apostolice legationis monumentum exstare posset præstitæ adhæsionis acceptatique decreti, alterum etiam ejusdem decreti exemplar datum episcopo fuit, quod nomina pre se ferebat quinque constitutionalium episcoporum, qui omnium primi nominati fuerant a Consule, habebatquein calce decreti testimonium ab ipso episcopo subscribendum, quod impletas conditiones probaret ; mandatumque ipsi fuit, ut,

re confecta, alterum hoc exemplar cum attestatione sua Legato traderet. Fuit autem hujusmodi : [Voir p. 504 à 506].

Proxima die episcopus alterum hoc decreti exemplar cum attestatione, cui ipse subscripserat, reddendum curavit: asseruitque litteras etiam ad Summum Pontificem a singulis fuisse datas; ex quibus cum constitisset quinque superius recensitos episcopos injuntis partibus satisfecisse et absolutos a censuris omnibus fuisse, admissi propterea fuerunt tum ad professionem fidei et juramentum fidelitatis prestandum ', tum ad processus ad ecclesias, ad quas nominati fuerant, instituendos. Die vero sancto Paschatis, quo Legatus sacrum in metropolitana Parisiensi ecclesia fecit, Consulibus universisque magistratibus Reipublice adstantibus, ipsi quoque una cum ceteris ad novas Galliarum sedes nominatis adstiterunt misse, et juramentum fidelitatis gubernio Reipublicæ præstiterunt, de quo in conventione fuerat constitutum. Peractis demum actibus omnibus qui canonice institutioni præmitlendi erant, eam per patentes Legati litterasacceperunt, vigore facultatis a Summo Pontifice domino cardinali ipsi collate.

Advenit interea dies, qua processus informativus institui debebat pro quinque illis prioribus constitutionalibus episcopis, qui ad novas ecclesias nominati fuerant. Vocati sunt, prout conventum fuerat, Aurelianensis et Venetensis episcopi, ut singulis interrogantibus responderent, ac de qualitatibus personarum nominatarum testimonium ferrent. Tunc vero apparuit, Venetensem episcopum minime appellatum ab Aurelianensi fuisse, ut verbali illi abjurationi seu declarationi, de qua fuse dictum est

1 Après le décret d'absolution, chaque év. constitutionnel a été soumis au procès d'information canonique. Puis il a souscrit tout ensemble la profession de foi et le serment du Pontifical. L'institution donnée par le Légat a été le dernier acte de celte procédure.

Nous avons déjà indiqué les dates des décrets d'absolution (p. 506, note), et celles des procés (p. 512 et 513, notes). Voici les dates des autres actes: Leblanc de Beaulieu a prété serment le 24 avril et a été institué le 25; — Le Coz et Primat ont prété serment le 28 avril et ont été institués le 29. — Saurine a prété serment le 29 avrilet a été institué le méme jour; — Belmas, Lacombe et probablement Périer ont prété serment le 30 avril et ont été institués le mème jour; — Reymond a prété serment le 29avril et a été instilué le 2 mai ; — Berdolet a prétéserment le 28 mai et a été institué le 30; — enfin Becherel a prété serment le 10 juillet et a été institué le 45.

supra, presens esset. Aurelianensis enim episcopus in processu testatus est,cum juramenti fide,de eorum a schismate resipiscentia coram se ab iis luculenter expressa, de acceptato ab 1isdem absolutionis decreto, de preestita conditionibus in eo contentis adhesione ; Venetensis autem haec omnia se testari non posse protestatus est, si quidem presens non fuisset. Itaque de us omnibus testimonium dixit ex auditu et relatione episcopi Aurelianensis. |

Quam porro rationem Legatus secutus est in quinque superius nominatorum reconciliatione, eamdem pro cæteris constitutionalibus postmodum nominatis servavit, excepto electo Andegavensi, qui pridem, ut diximus, reconciliatus fuerat, et electo pariter Versalliensi,qui sponte luculentissima voluntatis sue dederat testimonia, quique proinde ab eo longissime abest ut ceteris constitutionalibus adnumerari possit.

Quod vero ad electum Aquisgranensem, speciatim notandum est, ipsum, ut apparet in actis, propria manu decreti exemplari subscripsisse, fecisseque fidem, se illud reverenter acceptasse ejusque conditionibus ac tenori sese conformasse.

Sic porro in novis ecclesiis instituti episcopi antea constitutionales brevi probare omnibus coeperunt, quam justz fuissent male de ipsis concepts suspiciones, et quam longe eorum fuisset animus a vera sinceraque resipiscentia. Alta enim voce, scriptisque suis proclamare undique ceperunt minime errasse se cum civili constitutioni adhæsissent, eam deseruisse quidem, sed veluti superiorem Gallicanæ ecclesie disciplinam, cui nova per concordatum substituta esset: legitimos se episcopos exstitisse olim, ut nunc essent : nullam retractationem emisisse, nullamque absolutionem recepisse ante institutionem acceptam ; nec vero ea indiguisse : unam se signasse epistolam Pontifici datam, in qua nihil tale haberetur.

Magnum profecto scandalum ex hac eorum agendi ratione capiebant fideles, quod tamen removeri non poterat, si quidem que peracta fuerant ab Aurelianensi episcopo publici juris non erant.

At Summus Pontifex, cum, die 24 maii anni 1802, in allocutione ad cardinales habita, conventionis publicationem in Gallia factam novorumque episcoporum institutionem nuntiasset, ut

N° 1246. — ÊTÉ 1802 527

probaret constitutionales ad novas sedes institutos, debitum quo tenebantur Ecclesiæ antea solvisse, actus ab lis peractos ad calcem allocutionis typis R. Cameræ publici juris fecit, inter quos locum habebat decretum absolutionis, cum Aurelianensis episcopi testimonio de tradito et acceptato a constitutionalibus decreto.

Actorum hujusmodi exemplaria admodum pauca in Gallias venerunt, itaque ad omnium cognitionem perlata non sunt ; allocutio tamen Sanctissimi Domini, cum publicis ephemeridibus gubernii jussu publicata fuisset, nota facta est omnibus ; cunctique itaque episcopi ipsi constitutionales ex ea viderunt, solemniter Pontificem protestatum fuisse eos antea in unitate Ecclesiæ non fuisse, utque ad eam admitterentur, debitum suum solvisse, quod quale esset ex adjunctis actis pateret. Itaque his rebus in furorem acti episcopi constitutionales, alii falso allocutionem quamdam Pontifici adscribi proclamarunt', que indigna tanto viro esset et publice tranquillitatis perturbatrix ; alii alia jactitarunt. In hujus rei documentum damus hic epistolas duas Dominici Lacombe, episcopi Engolismensis, que Parisiis in ephemeridibus quibusdam ecclesiasticis impressæ fuerunt?, qui mysterium veluti revelaturus, ausus est affirmare, falso rumore disseminatum fuisse se absolutionem quamdam a Legato aecepisse : oblatum quidem sibi fuisse decretum, seu schedulam quamdam in qua ea contineretur; sed schedule hujus eam habitam fuisse rationem quam mereretur, scilicet, ipso episcopo Aurelianensi presente, inignem conjectam fuisse. Quæ vero quantaque, postea etiam, eorum plerique dederint pravi obstinatique animi sui argumenta, non licet hic referre, volumen quippe implendum esset *.

(Arch. du Vatican).

1 Cf. Ann. de la relig., t. XV, p. 240 (no du 45 juillet 1809).

2 Voir la pièce suivante.

* A la suite de ce mémoire, Theiner a publié (t. II, pièce XLV) une note, émanée de la légation, et dont la tendance évidente est de justifier Caprara. Il ne sera pas inutile de recourir à ce document. On y remarquera, par exemple, cette phrase : « Se tal ritrattazione non fu eseguita innanzi a due vescovi, come s'era esatto dal cardinal legato, cid doveva attribuirsi all’ angustia del tempo, non permettendo l’intimo della solenne funzione nel giorno di Pasqua, a cui si volevano assistenti detti vescovi, che tal ritrattazione potesse effettuarsi alla presenza di

124". — Protestations d’Ev. constitutionnels