IV« SIÈCLE
Quant aux temps qui suivent saint Cyprien, Mansi ne craint pas de dire hautement: « Post sanctum Cy- « prianum, volo indicent mibi heterodoxi scriptores, si « quid incidit unquam in Ecclesiam controversiarum de « rébus majoris moment!; si qua? unquam episcoporum
CONCILE PROV. PAR RAPPORT AU S. SIEGE. 23 l
« paulo illustrium exauctorationes; si quse synodi paulo « èelebriores habitœ sunt, in quibus omnibus partes « primas non egerit Romanus pontifex. »
Les Pères du premier concile d'Arles, l'an Si/j^ écrivirent au pape saint Sylvestre en lui rendant compte de ce qu'ils avaient fait et décrété :
« Domno sanctissimo fratri Silvestro Marinus vel cœtus episcoporum qui aduuati fuerunt in oppido Arelatensi. Quid decreverimus communi consilio caritati tu3e significamus j ut omnes sciant (i) quid in posterum observare debeant. )j (Sirmond, Concil. gall. t. , p. 5.)
En 342 , le pape Jules P^ reprochait ainsi aux Eusébiens d'avoir dans leur concile condamné saint Athanase sans avoir consulté le saint-siége : « An ignoratis « banc esse consuetudinem utprimum nobis scribatur, « et bine quod justum est decernatur. Sane si qua hu- « jusmodi suspicio in illius urbis episcopum cadebat, ad « banc Ecclesiam (romanam) scribendum fuit. Nunc au- « tem illi , re nobis non indicata , posteaquam quod lice buit egere, nos... sibi demum suffragatores esse vo- « lunt... Aliéna est ista forma : novum hoc institutum. « Obsecro, bono animo ferte; quae enim scribo adbonum « publicum conferunt. Nam quse accepimus a beato Pe- « tro Apostolo , ea vobis significo; non scrlpturus ta- « men , quod nota apud omnes ea esse existimem, nisi « quae gesta sunt nos conturbassent. »(Coustant, p. 387,)
Ecoutons saint Jérôme :
« Cum in chartis ecclesiasticis juvarem Damasum ro-
(i) C'était l'usage de ces premiers temps, que les décrets arrêtés en concile particulier et transmis au pape fussent communiqués par celui-ci, quand il les approuvait, à toutes les églises, et devinssent ainsi une règle pour tous. C'est le sens de ces mots : ut omnes sciant.,..
c< niatîse urbis episcopum , et Orientis atque Occidentis « syiiodicis consultationibus responderem. » (Epist. .'î , « ad Agenichiam viduam.)
Le savant Chr. Wolf fait sur ce passage les réflexions suivantes :
« Errant qui existimant (Hieronymum) fuisse simpli- « ceni secretarium. Notanda sunt ejus verba sjnoflins a ronsuhationibus : evincunt quasvis non solum Occi- « dentis sed et Orientis synodos ad papam semper retu- « lisse. » (Dictât. S. Greg. VII, ad can. 21.)
Lorsque le même saint Jérôme doute s'il lui est permis de dire qu'il y a en Dieu trois hypostases , c'est au pape qu'il s'adresse du fond de la Palestine, et il déclare que la décision seule du pape peut le tranquilliser à cet égard. Rapportons ses propres paroles :
« Ideo mihi cathedram Pétri et fîdein apostolico ore « laudatam censui consulendam; inde nunc aniniae meae « postulans cibuin unde olim Gbristi vestimenta suscepi. « Neque vero tanta vastitas elementi liquentis, et inter- « jacens longitudo terrariun , me a pretiosœ rnargaritae « potuit inquisitione probibere. Ubicumque fuerit corce pus, illuc congregabuntur et aquilœ. Profligato a soit bole mala patrimonio, apud vos solos incorrupta Pa- « trum servatur hereditas... Vos estis lux mundi, vos sal « terrœ. Quamquam igitur tui me terreat magnitudo,in- « vitat tamen biunanitas... a pastore praesidium ovis effc flagito. Facessat invidia : romani culminis recédât ani- « bitio : cum successore piscatoris et discipulo cruels « loquar. Ego nullum primum nisi Christum sequens , M beatitudini tuae , id est catliedrae Pétri communione « consocior. Super illam petram eedificatam Ecclesiam cf scio. Quicumque extra banc domum agnuni comede-
CONCILE PnOV. PAR RAPPORT AU S. SiÉGF. a33
(c rit, profanus est. Si quis iii arca Noe non fuerit, peribit
« régnante diluvio Triiini hypostaseon ab Arianorum
« praesule et campensibus novellum a me homine ro- <c mano nomen exigitur... Discernite, si placet obsecro : « non timebo très hypostases dicere si jubetis... Quam-
« obrem obtestor beatitudinem tuam per crucifixum
« ut mihi epistolis tais sive tacendarum sive dicendarum a hypostaseon detur auctoritas. »
En attendant la réponse du pontife romain, il répondait aux Ariens qu'il était avec ceux qui étaient avec la chaire de Pierre : « Ego intérim clamito si quis cathea drœ Pétri jungitur, meus est. » (Epîtres iS et 26 au pape Damase.)
Ti'historien Socrate rapporte ainsi comment le pape Jules \^^ répondit en ?)[\i aux évêques du concile d'Antioche, l'un de ceux qui avaient condamné saint Athanase :
« Julius, rescribens episcopis qui Antiochise conve- «■ nerant, graviter conquestus est, primum quidem de « acerbitate ipsorum epistolœ , deinde quod contra ca- « nones ipsnm ad synodum non vocassent; cum eccle- (c siastica régula interdictum sit, ne prœter sententiam « Romani pontificis quidquam ab ecclesiis decernatur. « Toû s/.x.Xy.GiaGTixoù xavovo; /'.e)v£uovTO(; y.r, htïv tzxox y'^tau.r^w « TOU é—iG/.OTkO'j Pwtj!,-/]; -/cavoviTsiv zy.ç l'AvSkriniccç. » (Lib. II , cap. in). Le traducteur de l'histoire triparlile a interpiété le mot /.avovfÇstv par ceux-ci : concilia celebrari.
Le même historien avait dit précédemment au chapitre i5 du même livre, en parlant de la manière dont ce pape avait restitué sur leurs sièges saint x\thanase , Haid de flonstanfinople et deux aiitr^^s évêques
Si 34 TROISIÈME PARTIE.
condamnés par les conciles ariens, que telle était la prérogative de l'Eglise romaine :
« Ubi cum Julio ronianse urbis episcopo causam suam « exposuissent, ille, quee est romanse Ecclesiœ praeroga- « tiva (aTe 7ïpovo[xia txç ev Pwjj//] éx.yArjCiaç é^oùcryii;) liberiocf ribus litteris eos communitosinOrientem remisit, sin- « gulis sedem suam restituens. »
Le synode de Capoue avait, renvoyé à Théophile, patriarche d'Alexandrie, la cause de Flavien, patriarche d'Antioche. Saint Ambroise recommande à Théophile d'en référer au pape, et il lui dit qu'il adhérera à ce que statuera le synode d'Alexandrie, pourvu que le jugement de ce synode soit approuvé par l'Eglise romaine. Voici ce remarquable passage :
« Sane référendum arbitramur ad sanctum fratrem « nostrum romanse sacerdotem Ecclesiae; quoniam prse- « sumimus ea te judicaturum quae etiam illi displicere « nequeant. Ita enim utile erit consultum sententiae, ita « pacis et quietis securitas, si id vestro statuatur consi- « lio , quod communioni nostrœ dissensionem non affe- <c rat ; ut nos quoque accepta vestrorum série statuto- « rum, cum id gestum esse cognoverimus, quod Ecclesia « romana haud dubie comprobaverit , laeti fructum hu- « jusmodi examinisadipiscamur. » (Edition Migne. Saint Amb., t. III, p. 1 172.) (On peut voir sur ce texte l'appréciation de Chr, Wolf , Dictatus S, Greg. VII , ad can. 11.)
Le concile de Sardique, l'an 347, écrivait ainsi au pape Jules F' :
« Hoc optimum et valde congruentissimum judicabi- (c tur, si ad caput, id est ad Pétri sedem, de singulis « quibusque proviuciis Domini référant sacerdotes. »
(Dom Coustant, Epistolae Romanorum pontificuii) praef,, pag. 'xiv; Paris, 1721.)
L'an 342, Marcel, évêque d'Ancyre, écrit ainsi au pape Jules I" :
« Cuni nonnulli ex iis qui, quod non recte crede- « rent , antea condemnati sunt, quique a me in Nicaena « synodo convicti sunt, contra me ad pietatem tuam « scribere non dubitaverint me non recte neque secun- « dum Ecclesiae doctrinam sentire, crimen suum in me « nitentes transferre ; propterea necessario mihi Romam « veniendum et te commonendum putavi , quo eos qui « contra me scripserunt accerseres : ut cum venissent, « de duobus a me convincerentur ; et illa scilicet falsa « esse quœ in me scripserunt, et eos adhuc in pristino « errore perseverare. Sed cum illi venire noluerint, ta- « metsi presbyteros ad ipsos miseris, ego vero anno uno « atque integris tribus mensibus Romae commoratus « fuerim, necessarlum duxi, priusquam hinc proficisce- « rer , fidei meœ professionem cimi omni sinceritate « mea manu perscriptam tibi tradere, qualem didici « atque ex divinis Scripturis edoctus sum. « (Coustant, p. 390.)
« Julius, ecclesiasticam legem secutus, et ipsos Euse- « bianos Romam venire jussit, et Athanasium adcausam « dicendam evocavit. » (Théodoret, Hist. eccl., iiv. 2, chap. 4- )
L'an 37 1 , saint Basile conjure le pape saint Damase de venir au secours des églises d'Orient ébranlées par l'hérésie , et de les faire visiter par des légats.
« Omnis pêne Oriens, pater colendissime, ingenti pro-
« cella et tempestate exagitatur Horumce malorum
f< unicum esse remedium duximus vesfr.ie commisera-
« lionis visitationem Viros quosdam mittatis uiiani-
M mes , qui vel dissidentes inter se componant , vel Dei
« ecclesias rediicant ad amicitiam Nisi jam ad affe-
« rendam opein moveamiiii, ititra paucos dies, cum res « omnes in haeresis potestatem fuerint redactae, neque « quibus porrigatis manum inventuri estis. « (Constant, p. 475.)