VIII' ET IX' SIÈCLE
Dans le concile d'Allemagne de 741» présidé par Bonlface, archevêque de Mayence et légat du saintsiége, on arrêta entre autres les deux canons suivants :
1*^^ canon : « Decrevimus liœc in nostro synodal i con- « ventu , et confessi sumus fîdem catholicam et unitatem « et subjectionem Romanœ Ecclesiae fine tenus vitse nos- « trœ velle servare; sancto Petro et vicario ejus velle «subjici, synodum per omnes annos congregare, me- « tropolitanos pallia ab illa sede quaerere , et peromnia, « prœcepta sancti Pétri canonice sequi desiderare , ut in- « ter oves sibi commendatas numeremur ; et istœ con- « fessioni univers! consensimus et subscripsimus , el ad « corpus sancti Pétri priucipis apostolorum direximus, « quod gratulandoclerus ronianus et pontifex suscepit.»
lo*^ canon : « Ut si saccrdotes vel plèbes a lege Dei « déviasse vidcrinu et corrigcrc non potucrim , fidelitcr M scinj)er scdi apostoli<'ie cl ^'i<:ivio sancti Pctri ad cnjcn-
CONCILK PROV. PAR RAPPORT AI S. SIKCT. 2^1
« (laiulum iiuliceni. Sic eiiiin, nisi ("allor, oniiies epist^opi «délient melropolitano, et ipse Roniano pontifici, si « quid de corrigendis populis apud eos impossibile est, « iiolum faceie ; et sic alieni fient a sanguine aniniarum « perditariim. »
L'aa nl\[\, le pape Zacharie, dans sa lettre aux ëvêques, au clergé et au peuple des Gaules, s'exprime ainsi au sujet du synode qui avait été célébré sous la présidence de Boniface, son légat apostolique.
« Referente nobis Bonifacio reverendissimo atque « sauctissimo fratre nostro episcopo, quod dum synodus « aggregata esset in provincia vestra juxta nostram com- (f monitioneni, mediantibus filiis nostris Pippino et Car- « louianno principibus vestris, peragente etiam vicem « noslram prsefato Bonifacio, Dominus inclinasset corda « vestra cum omnibus principibus vestris in praedicatio- «nemejus, ut omnibus commonitionibus ejus obedi- « retis. » (Sirmond, t. I, p. 54 1.)
On rapporte à l'an y 85 les capitules attribués au pape Hadrien. Le titre porte que ce pape les donna à Ingilramne, évêque de Metz. Hincmar , évêque de Reims, en contesta l'autorité. « De sententiis vero quae « dicuntur... collectée ab Hadriano papa, et Engelramno « Metensium episcopo datœ,... quam dissonae inter se « habeantur qui legit satis intelligit, et quam diversae « a sacris canonibus, et quam discrepantes in quibusdam « ab ecclesiasticis judiciis babeantur... De istis sententiis « plena est terra. »(Opiisc. 55, capitul. c. 24.)
Nous ferons observer, i" que le témoignage d'Hincniar de Reims est ici assez suspect à cause de sa contestation avec le saint-siége, contestation dans laquelle il se serait condamné lui-même s'il avait souscrit aux capitules
262 TROISIÈME PARTIF.
d'Hadrien; 1° son neveu, Hincmar, évêqiie de Laon, en jugea si différemment , qu'il déclara ne vouloir pas 'être en communion avec ceux qui ne se soumettraient pas à ces règles disciplinaires. Voici ce qu'il écrivit et signa au bas de ces capitules :
« *J* Hincmarus, Deo miserante ecclesiœ Laudunensis a episcopus, his sanctorum apostolicae sedis patrura dece cretis obtemperandum subscripsi. Qui quoque mihi « eodem auctore commissi sunt et in his similiter sen- « tiunt , solliciti servare unitatem spiritus in vinculo « pacis , bac mecum pace potiantur. Si vero aliqui sert eus nolentes fieri socii hujus disciplinée, nec babeantur « participes communionis nostrse. Actum Lauduno , « 8 idus Julias. » (Sirmond, t. II, p. 681. )
3° Pierre de Marca , dont ces capitules renverseraient les opinions ultra-gallicanes s'il leur reconnaissait quelque autorité canonique, et qui rapporte soigneusement le sentiment d'Iiincmar l'oncle, en passant sous silence celui du neveu , est néanmoins forcé lui-même de faire cet aveu : « Ea autem (la collection des capi- « tules d'Hadrien) excerpta est ex antiquis canonibus et « genuinis pontifîcum romanorum epistolis, tum etiam « ex legibus codici Tbeodosiano comprebensis, vel port tins ex breviario illaruni legum. In bis autem capitu- « lis interdum nonniliil additur antiquis canonibus, in- « terdum autem detrabuntur verba magni momenti , « prout conducere visum est ad extollendam Romani « pontificis auctoritatem. Attamen tanta horum capitulo- « rum dignatio fuit, ut etiam fréquenter descripta fue- « rint in regum nostrorum capitularibus. » (Marca, de Coiicord., 1. VII, c. Qo, )
On peut voir, sur cette controverse, les notes de la
collection des conciles de Mansi, t. XII, p. gi5. Quant à ndtre objet, il se borne à citer les capitules d'Hadrien, quelle que soit leur origine, comme un fait non contesté du viii^ siècle, et comme un monument reçu avec tant de respect, qu'il a été inséré en grande partie dans les capitulaires de nos rois.
Or , voici ce que nous y lisons relativement à la matière qui nous occupe :
Cap. 3 : « Nullus episcopus nisi canonice vocatus, et « in légitima synodo, suo tempore apostolica auctoritate « convocata (cui jussione Domini et meritis B. Pétri «apostoli, singularis congregandorum conciliorum au- « ctoritas, et sanctorum canonum ac venerandorum pa- « trum decretis multipliciter privata tradita est potestas) K super quibuslibet criminibus pulsatus audiatur vel « impetatur... Quoniam eadem sedes testante veritatis « voce primatum obtinuit, nec prima diceretur si aliam « super se baberet... Primatum enim non synodalibus, « aut aliquibus commentis meruit institutis, sed Domino « largiente, qui ait : Tu es Petrus... w (Sirmond, t. II,
p. lOI.)
Cap. ^3 : « Placuit si episcopus accusatus appellaverit « Romanum pontificem , id statuendum quod ipse cen- « suerit. »
Cap. l\i : « Ut provincialis synodus retractetur per « vicarios Romani pontificis , si ipse decreverit. »
L'an 8^4, Louis le Pieux envoie au pape Eugène II le résultat des délibérations du concile qui venait de se tenir à Paris, avec la permission de ce pape, pour traiter la question du culte des images qui divisait alors les églises d'Orient. Voici un extrait de cette lettre:
« Sanctissimo ac reverendissimo domno et in Christo
« patri Eugenlo, siimmo poiitifici et unlversali papae, «Hluflovicus et Hlotarius divina ordinante providëntia « imperatores augiisti , splritales fdii vestri , sempiter- « nam in Domino nostro Jesii Christo salutem. Quia ve- « raciter nos debitores esse cognovimus ut his quibus « regimen ecclesianim et ovium dominicarum cura com- « nilssa est, in omnibus causis ad divinum cultum perce tinentibus, opem atque auxilium pro qualitate virium « nostrarum feramus, idcirco preetermittere nequivimus (c quin tune quando legati Graecoruni nobis manifesta- « verunt qualem ad vos deberent perferre legationem, « summa cura et soliicitudine tractaremus quale vobis « adjutorium in hoc negotio cum Dei auxilio exliibere « potuissemus. Et ob hoc a vestra sanctitate petivimus « ut sacerdotibus nostris liceret de iibris sanctorum sen- « tentias quaerere atque colHgere, quae ad eamdem rem « pro qua iideni legati vos consulturi erant veraciter « definiendam convenire potuissent, Quas cum illi juxta « concessam etiam a vobis licentiam solerter inquire- « rent , et divina opltulante gratia quidquid invenire tam « brevi temporis spatio potuerunt collegissent , nobis ea « perlegenda direxerunt. Quibus perlectis, ea vestrae « saiictitati legenda atque examinanda , per hos iegatos « nostros,Hieremiam scilicet et Jonam, venei'abiles epis- « copos, mittere curavimus... Quos non ob hoc ad ve- « strœ ahnitatis prœsentiam cum memoratissententiarum « collectionibus misimus, ut hic aHquo vehit magisterii « ofticio fungerentur, aut hue docendi gralia directi puce tarentur; quia sicut jam commemorati sumus nos de- 'c bitores existere ut huic sacratissimœ sedi in quibus- " cumquc negotiis auxilium ferre debeamus, ideo et lios « misses et <|uas deferunt litteras, si quid vobis adjiitorii
CONCILE PROV. PAR RAPPORT AU S. SIKGE. ti65
« conforre potuissent, niittere tllgnum duximus. » (Siruiond , t. 11, p. 460. )
Ainsi, le concile de Paris de Sa/f, ayant à traiter d'un objet important , puisqu'il concernait la foi, ne fut réuni qu'après qu'on en eut demandé et obtenu la permission du pontife romain; et par conséquent, on ne croyait pas avoir le droit de le célébrer sans cette permission. De plus, ce concile s'abstient de rien prononcer sur la question : il se borne à recueillir divers passages des Pères; et ce recueil est soumis à l'examen du pape, examinanda mittere cunwinius .
Au reste, les instructions données aux deux députés par Louis le Pieux indiquent assez clairement que les Pères de ce concile de Paris étaient contraires, jusqu'à un ceitain point, au culte des images, comme l'avaient été ceux de Francfoi't. Le second concile deNicée, septième des œcuméniques, porte qu'il faut et garder les images et les vénérer. Il paraît que les évêques de France et d'Allemagne voulaient bien qu'on gardât les images, mais non qu'on les vénérât; et le saint-siége rejetait cette restriction du culte dû aux images avec une fermeté que le roi de France appelle pertinacia rojnana dans ses instructions secrètes à ses députés. (Sirmond , t. II, p. 461 • )
L'an 853, le pape Grégoire IV, dans sa bulle Dlvinis prcrceptis, adressée à tous les évêques de France, d'Allemagne et de l'Europe, s'exprime ainsi au sujet de l'évêquedu Mans, qu'on voulait accuser et juger en concile provincial sans l'intervention du saint-siége :
« Divinse virtutis ac infirinitatis humanse sanctio est, « ut omnium ecclesiarum negotia ad nostrae reparationis « tendant affectum, Ouaproj)ter bas ad vos iitteras de-
« stinamus quibus decreto nostro vestram rogantes cari- « tatem mandamiis, ut si aliquis, qiiod non optamus, « suorum œmulorum Aldricum Cenomanicae ecclesiae « episcopum accusare damnabiliter attentaverit, ut ho- « noretur B. Pétri apostolorum principis memoria, Ec- « clesiaeque roinanae cui praesedit privilegium et nostri « nominis auctoritas , liceat illi post auditionem prima- « tum diœceseos, si necesse fuerit, nos appellare, et « nostra auctoritate, aut ante nos, aut ante legatos nos- « tro ex latei'e misses, juxta patrum décréta, suas cf exercere atque finire actiones : nulhisque illum ante « liaec judicet aut judioare praesumat. Sed si quid, quod « absit, grave intolerandiimque ei objectum fuerit, nos- « tra erit expectanda censura, ut nibil prius, de eo qui « ad sinum sanctœ Ecclesise romanae confugit, decernatur « quam ab ejusdem Ecclesiae auctoritate fuerit prsecep- « tum; quœ sic vices suas aiiis impertivit ecclesiis , ut in « partem sint vocatœsoliicitudinis, non in plenitudinem « potestatis... Sanctœrecordationislnnocentius anteces- « sor noster sic ait : Si majores causée in medio fuerint « devolutœ,ad sedem apostolicam, ut Nicœna synodus a definivit, etinveteraia consueludo exegit, référant... « Prseceptis ergo apostolicis non dura superbia resista- « tur, sed per obedientiam quae a sancta romana Ecclecc sia et apostolica auctoritate jussa sunt salutifere im- « pleantur, si ejusdem sanctae Dei Ecclesiae, quae est caput
« vestrum , communionem habere desideratis Non
« novum abquid praesenti jussione praecipimus, sed illa « quae olim videntur indulta firmanius; cum nuUi du- « bium sit quod non solum pontifîcalis causatio , sed V. omnis sanctœ religionis relatio, ad sedem apostoli- « cam quasi ad caput ecclesiarum débet referri, et inde
a noriTiam siimere unde sumpsit exordium; ne caput «•institutionis videatur omitti. Cujiis auctoritatis san- « ctionem omnes teiieant sacerdotes qui nolunt ab apo- « stolicae pelrœ , super quam Christus universalem fun- « davit Ecclesiam, soliditate divelli. » (Sirmond, t. II,
Ainsi, d'après ce pape, l'obligation de soumettre au saint-siége tout ce qui a rapport à la religion, onmis sanctœ religioiiis relatio ^ était regardée comme incontestable, comme l'observation des saints canons, comme la continuation de la coutume déjà immémoriale au temps d'Innocent I^^,//?('é'/e/Y//« cousue tu do. Or, ces mots omiiis saiictœ rel/gioms reluLio embrassent évidemment toutes les affaires ecclésiastiques notablement difficiles ou importantes.
L'an 844? ^P pape Sergius II établit ainsi légat du saintsiége pour la France Drogon , archevêque de Metz.
« Quia nos cunctarum soUicitudo angit ecclesiarum , « ubi ipsi esse non possumus, more prœcedentium nos- « trorum moderationis nostrœ vicarios damus. Ad nostrae « igitur humilitatis vicem, cunctis provinciis trans Al- « pes constitutis , Drogonem archiepiscopum Meten- « sem... constiluimus. Huic ergo in congregandis gene- « ralibus synodis in omnibus supradictai'um regionum « partibus , nostram commodamus auctoritatem : et a quidquid provinciali sjnodo fuerit définit um ^ ad « ejus ahsqua dilatioiie statuitnus notitiam perducen- « dum. Si cui autem ab illis partibus banc sanctam se- « dem appellare opus fuerit... hune commonemus ut
« ad ejus primum audientiam se summittat Quam
« etiam condicto fratri nostro Drogoiii archiepiscopo, in « examinandis ac perquirendis episcopis et abbatibus,
« suh hoc tenore hanc nostram licentiam et auctorlta- « tem coiicessimus, salvo in omnibus hujus universalis « Ronianae sedis primatu, nostrique prœsulatus honore. » (Sirmond, t. 111, p. 9.)
Drogon présida, en effet, comme légat, le concile national de 844, auquel assistèrent les trois frères Lothaire, Louis et Charles, qui, après la mort de leur père Louis le Pieux, avaient rempli la France de troubles et de dissensions.
L'autorité de ce légat ne trouva pas toujours l'obéissance qui lui était due; on n'en est pas étonné quand on parcourt les monuments de cette époque. Depuis Pépin et Chariemagne, il se manifeste dans l'épiscopat français une tendance évidente pour diminuer l'exercice du pouvoir papal sur les églises de France, et transporter aux rois une autorité exagérée sur les choses ecclésiastiques.
Quoi qu'il en soit, nous voyons par ce monument comment le saint-siége exigeait dès lors qu'on lui transmît les statuts des conciles provinciaux : Quidquid provinciali sjiiodo fuerit definitum.
L'an 85 1, le roi Lothaire écrit à Léon IV :
« Sedem apostolicam , qnee per beatissimum apostolorum principem in universo orbe quaquaversum religio christiana diffunditui-, caput et fundamentum est sanctilatis, idciico superna dispositio primatum obtiiiere voluit ecclesiarum, ut in quibuscumque causis, quœstionibus sive negotiis ecclesiastica suaderet nécessitas omnes quasi ad morem leligionis fontemque recurrerent œquitatis. » (Delalande, Supplementa, p. iSg.)
L'an 855, nous voyons Benoît 111 confirmer !e second concile de Soissons, présidé par Hincmar, aiche-
COJXClLi; l'ROV. PAU RAPPORT AU S. SIKGF. 269
vêque de Reims. Cette confirmation lui avait été demandée, et les actes du concile lui avaient été soumis. Il suffît, pour le prouver, de citer le passage suivant de la décrétale de ce pape :
« Synodique textum imminenti ventilantes intuitu , « ejusque actus quam apud Suessionis civitatem tua bea- « titudo studuit celebrare... quœ ad profectum sanctte « noscuntur Ecclesiee, piis auctoritatibus statuta saiicita- « que reperimus. Haec cémentes, ad ea quœ cupis nulce lateniis nos inclinare ambigimus... Definitiones fraterft nitatis tuœ... ratas... manere statuimus. » (Sirmond , t. m, p. 180.)
L'an 863, Nicolas 1*"^ confirma ainsi le concile de Soissons, célébré dix ans auparavant:
« Quia dilectio tua ( il écrit à Hincmar, archevêque « de Reims), sequens instituta majorum , ea quae posa sunt aliquam recipere quœstionem, ad nos quasi ad « caput et apicem episcopatus referre episcopaliter stu- « duit(quodnos libenter accepimus, quia hinc dilectio- « nom tuam memorem canonum comprobamus), synodum « illam quae a te et ceeteris venerabilibus arcbuîpiscopis < atque episcopis in urbe Suessionum anno incarnatio- « nis dominicse 853 fuerat celebrata, et a decessorenostro « beatœ memoriae Benedicto papa est confirmata, sicut « idem sanctœ recordationis ponlifex confirmavit, ita et « nos illam confirmatam et irrefragabilem apostolica auc- « torltate tiecei'nimus, salvo tamen Romanœ sedis in om- '(■ nibus jussu atque judicio. » ( Bullarium Rom, , t. I , p. 194.)
Le même pape éciit ainsi à l'empereur Michel, au sujet du synode de Conslantinople , (jui avait déposé ic
2']0 TROISIEME P/VRTIE.
saint patriarche Ignace sans en avoir référé au saintsiége.
« A sanctis patribus et deliberatum et observatum « existit qualiter absqueRomanae sedis Romaniqiie ponce tificis consensu , uuUius insurgentis deliberationis terce minus daretur. « (Chr. Wolf, dictât. S. Greg. VII, scholion ad can. 21.) (Cette lettre est relatée aussi dans les actes du 8^ concile œcuménique, act. 4".)
L'an 860 , les évêques du concile d'Aix-la-Chapelle écrivent au pape Nicolas P^ :
« Apostolicis documentis et pontificalibus decrelis « multipliciter inforniamur ut vestri sanctissimi aposto- « latus apicem , priiicipis apostolorum tide et nom i ne « consecratum, quoties sancta Ecclesia aliqua novitate «pulsatur, humiliter adeamus. » (Sirmond, t. III, p. i58.)
Le même pape Nicolas 1^', dans sa lettre aux évêques de la province de Sens , l'an 860 :
« More universalis Ecclesiae auctoritatis nostrœ ef- j « flagitare instructionem curastis... Quo vobis eundum, « quove in rébus dubiis atque in magnis ecclesiasticis « negotiis esset acceleraudum... prsevidistis, humili- « busqué devotionis vestrae passibus cucurristis. Contra a illos nimirum qui beatissimi apostolorum principis « Pétri ejusque successorum luculentissimam doctrinam « sedemque spernentes quem Dei Fil i us m sancta Eccle- « sia sua tanquam luminare majus in cœlo constituit, « veluti quidam scorpiones palantes inceduntin meridie, « et cum adhuc dies est occidit eis sol. >. (Sirmond , t. 111, p. 187.)
Les actes du concile de Soissons, de l'an 866, furent envoyés au pape Nicolas T'', et dans la lettre d'envoi ,
Hincmar, archevêque de Reims, dit que cet envoi avait été ordonné par ce pape, et que cet ordre du pape n'était que l'exécution des saints canons, et enfin que le but de cet envoi était de faire corroborer ce qui paraitrait utile au saint-siége.
« Gestorum auteni seriem de omnibus quae in conci- « lio relata , examinata atque reperta sunt , quœ sicut « veneranda décréta statuunt discret ioni vestrae dirigi « prœcepistis, ut quœ salubria videbuntur corroboren- « tur, si forte aliqua supersunt epistolae synodali quœ « debeant explanari, ... consacerdos noster Egilo archi- « episcopus... poterit... patefacere. » (Opéra Hincmari, édition de Sirmond, t. Il, p. 28, à la fin.)
Le même pape envoya des légats pour le concile de Metz de 862, et prescrivit qu'on lui transmît sans retard les décrets. Ce concile de Melz fut solennellement condamné et cassé l'année suivante par le saint-siége.
« Statuimus autem ut cuncta quœ in eodem concilio « peracta fuerint ac diffinita, nostro prœsulatui gesto- « rum série incunctanter significetis : ut si ea justitiae « pulchritudine... diffinita perspexerimus , Deo omni- « potenti gratias referamus; si vero injustitiœ, quod noce lumus, et contrarietatis fuerint acta intentione, ea « renovare summopere jubeamus. » (Sirmond, t. III,
L'an 863, le même pape Nicolas V^ répond ainsi aux
évêques qui avaient déposé Rothade, évèque de Soissous, dans le concile de Senlis :
« Quoniam ex amore, secundum constitutionem ma- « jorum... non solum de omnibus quœ possunt aliquam « recipere dubitationein vei quamcumque incurrere quœs- (c tionem, verum de caeteris atque majoribus negotiis ec-
■J.'J-I TKOISIÈMK PARTIE.
« clesiasticis exequendls , ad aplceni episcopatus, Id est « ad iiiagni Pétri sedem debere vos referre cognoscitls, « horum auctori... Deo... gratiarum niultiniodas retuii- « nuis action es. »
Ce pape reproche ensuite aux évêques de ce concile d'avoir déposé Rothade, quoiqu'il eût déjà fait appel au saint-siége, ajoutant que, quand inême il n'aurait point fait cet appel, ils auraient dû, avant de rien exécuter, soumettre leur jugement au saint-siége, afin que le pontife romain informât de nouveau, s'il le jugeait utile , et nommât des juges :
« Etiamsi nunquam reclamasset , nunquamque sedis « apostolicee mentionem fecisset , a vobis qui causam « ejus examinastis, memoria sancti Pétri honorari de- « buerat atque ei perscribi ut, si judicaret renovandum « esse judicium, renovaretur et daret judices. »
11 casse ensuite tout ce qu'avait fait ce concile. (Sirmond , t. III, p. ao5.)
Enfin, Nicolas I", dans sa lettre Quar/ii^is, adressée l'an 8(35 à tous les évêques de France, montre comment la déposition d'un évêque est au premier chef une cause majeure, et comment par. conséquent elle ne peut avoir lieu sans le jugement du saint-siége, lors même que l'évêque accusé n'en appellerait pas au pontife lomain.
« Inter beatissimos apostolos , sicut et ille magnus «Léo scribit, ùi siiitililiulinc Iwnoris fait quœddin « discretio poteslatis^ et cum omnium par esset elec- '( tio, uni tcinten datuni est ut cœteris prœemineret. « De qua forma episcoporuni quoque est orta distincts, tio : et magna dispositione provisum est ne omnes V st/ji omnia vindicarent ; sed essent in singulis proa i'tnciis singuli quorum inter fratres haberetur printa
COjNCILE PllOV. PAR RAPPORT AU S. SIEGE. a'^J
« sententia. Et rursus quidam in magnis urbibus coii- « sdtuti sollicituclinem. ejus suscipc.rciit (implioreni: per «• qiios adunain Pétri sedem wiiversalis Ecclesiœ cura « coiiflueret et nihil uncjuam a suo capite dissideret. « Quod nisi quidam ex vobls nullo interiori coniprehen- « dissent obtutu , nunquain Rothadum episcopum Sues- « sonicae urbis sine consensu nostro deposuissent.,. Nam « quomodo non omnes vobis omnia vindicatis, qui judi- « cia episcoporum , quœ merito inter majora numeran- « tur negotia , vestrae deliberationi tribuistis? An niow dicum vobis esse videtur fratres et coepiscopos vestros « prœter apostolicae sedis consensum déposition! subji- « cere? Quod si damnationes episcoporum non inter ma- « jora negotia dinumeratis, quorum jam causas inter « majora computatis negotia?... An sedes apostolica ca- « put non est? Frustra ergo, ut multa praeteream , con- « cilium Sardicense ad Julium episcopum inter caetera (c dixit : Optimum et congnientissimam esse videtur, ce si ad caput, id est ad Pétri apostoli sedeni, de singu- « iis quibusque provinciis Domiid référant sacerdoles. « Ecce sedem Pétri caput appellatam, cui de singulis pro- « vinciis Domini referre sacerdotes debent. E contra vos « adeo banc despicitis, ut ad eam nihil de majoribus ne- « gotiis referre curetis, ac episcopum inconsulta et conte tempta illa deponere prœsumatis, et prœcipue sedem cf apostollcam appellantem. JNimis namque absurdum est «quod dicitis, Rothadum, qui ad judicium sedis apo- « stohcae provocavit, iterum mutata voce vestra judicia « postulasse. Quod etiamsi ita fuisset, a vestra fuerat « fraternitate corrigendus, et quia a majori ad minoris
« auctoritatis provocasset judicium , emendandus
(f iEquum non foret, si ad vestra se judicia convertisset,
« quamvis et si sedem apostolicam nullatenus appellas- «set, contra tôt tamen et tanta vos decretalia efferri « statuta, et episcopum inconsultis nobis deponere nulce lo modo debuistis. Quod tamen vos... postposuisse do- «lemus, et diversorum sedis apostolicae praesulum dece creta in hoc vos contempsisse negotio , non immerito (c reprehendimus... Hoc quod sœpe commemoratus B. Léo c( apostolicae sedis autistes ad Anastasium ïhessalonicc censem archiepiscopum scribit, quorumdam vestrorum ce prsesumptionem potentissime ferit... ait enim : Cum ce majora negotîa et difficiliores causarum exitus liee beriim tibi esset suh nostrœ sententiœ éxpectatione ce suspendere^ nec ratio tibi nec nécessitas fuit in ici
a quod mensuram tuam excederet deçiandi Sed
ce etiamsi quid'grave intolerandumque committeret (i), ce nostra erat expectanda censura , ut nihil ipse prias ce decerneres quatn quid nobis placeret agnosceres. ce Quod nos quoque de Rothado non irrationabilius ec dicere possumus... nostra erat expectanda censura ut ce nihil prius decerneretis quam quid nobis placeret agcc nosceretis. Sed dicitis judicia episcoporum non esse ce majora negotia nec difficiliores causarum exitus, At ce nos horum merito judicia majora negotia dicimus... » Ici le pape Nicolas fait un des plus beaux tableaux de l'éminente dignité des évêques ; puis il montre que les causes importantes des clercs inférieurs et même des laïques sout réservées au jugement du saint-siége, pour en conclure qu'à plus forte raison celles des évêques doivent lui être réservées. Il fait ensuite remarquer, en
(i) Saint Léon parle <Je l'évêque qu'Anastase avait condamné sans avoir consulté le saint-siése .
COJVCILE PROV. PAU lllPl'ORT AL S. SIEGE. 2^5
citant le pape Gélase, que saint Atlianase ne put être condauHië par le synode d'Orient , non plus que saint Jean de Constantinople et saint Flavien , par cette seule raison, que le pontife romain ne voulut pas consentir à cette condamnation. Enfin il casse le jugement porté contre Rothade par le concile de Soissons, et le rétablit sur son siège.
Dans le concile tenu l'an 962, sur les bords de la Marne , dans un village du territoire de Meaux, on voulait donner à Artaud le siège vacant de Reims; mais deux des Pères du concile ayant soutenu que cela ne se pouvait pas à cause des censures précédemment encourues par ce même Artaud, le concile n'osa rien décider, et arrêta qu'il fallait recourir au pape. La réponse du pape Agapit II fut qu'Artaud ne devait pas être archevêque de Reims, et on en ordonna un autre. (Sirmond , t. III, p. 595.)