CHAPITRE VIL
De l'importance et de V utilité des conciles.
Ici les réflexions d'un auteur mo4erne, fussent-elles développées avec toutes les ressources du talent, ne seraient après tout que ses pensées; elles ne sauraient avoir le même poids que la vénérable autorité de la tradition, des conciles, des Pères et des saints. Nous croyons donc aller au-devant du désir de nos lecteurs, en leur offrant quelques-uns de ces graves témoignages, auxquels il serait d'ailleurs difficile de rien ajouter; ils sont nombreux, et Ton n'a que l'embarras du choix. Voici comment s'exprimait saint Charles Borromée, sur le sujet qui nous occupe.
« Quo in concilio (celui de Trente) cum omnia prœclare constituta sint quae ad explicandam fîdei veritatem et ad restituendam ecclesiasticae disciplinae integritatem pertinebant, divinitus profecto, patres, illud decrevistis ut conciliorum provincialium quœ jamdiu haberi desierant usus aliquando renovaretur; ex quo certissinmm est christianam rcmpublicam uberrimos salutis fructus esse percepturam. Et quidem natura et ratlone ipsa ducimur ut, in gravioribus rébus deliberandis, aliorum consilia
exqulramus : vel quod cautior deliberatio est si ad nostrum judicium multorum sententia accesserit, vel quia apiid illos quibus consulere maxime cupimiis, majorem aiictoritatcm et pondus babet consultatio in quam phires consenserint. Est hujus in Ecclesia institut! auctor Cliristus Dominus, magistrique apostoli. Nam ejus certa quideni sane est illa pramissioj cum suani opem suumque auxibum se denique ipsum ejusmodi Patrum conventibus rite celebratis polbcetui- et defert: Uhi fuerint^ inquil, duo vel très congregati in iiomine meo, ibi ego suni in medio eoriim : itemque, si duo ex vohis consenserint super ierram de onini re quamcumque petierint, fietiUis a Pâtre meo. Apostob autem etsi doctore Spirltu sancto uberem omniiuii reruni cognitionem singub acceperant , tamen si quid gravius publiée prœsertim agendum esset , bac consubandi ratione uti consueverunt ; quam ut cœteri etiam conservaient, lege sanxerunt ut bis in annos singulos concilia ab episcopis baberentur. Innumerabiles deinceps sanctiones sunt constitutse, decretaque promulgata et ab summis pontifîcibus et a conciliis, cum œcumenicis tum provincialibus, de retinenda aut certe repetenda bac synodorum consuetudine, quemadmodum temporum ratio postulabat. Atque utinam quœ a sanctissimis illis viris culta et posteritati ad saluteni Ecclesiae tradita ratio est provincialium conciliorum, eam nos ad banc diem pie constanterque retinuissemus; et quantam illi consilii et voluntatis ad prodendum posteris optimum institutum, tantum nos pietatis et dibgentise ad tuendum adbibuissemus! bujus enim consuetudinis intermissio difficile est dictu quantas calamitates in cbristianam rempublicam invexerit.... Hic nota sunt vobis, Patresj Ecclesiee Dei vulnera, quœ libenter prse-
NATURE DU CONCILE PROVINCIAL. Sq
tereo, quia sine acerbissimo doloris sensu nec a me coni-
memorari, neque à vobis audiri posse existimo. » (Saint
.Charles Borromée, dans le concile de Milan de i5o5.)
Le pape Urbain V écrivait en i368 à l'archevêque de Nârbonne ;
« Sacrorum canonum testatur auctoritas quod olim sancti Patres, tara Romani pontifîces quam alii ecclesiarum praelati , curam solertem super gregem Domlnicum exercentes, de celebrandis conciliis in quibus de extirpandis vitiis et plantandis virtutibus tam in clerc quam in populo, ac de conservanda libertate ecclesiastica , de statu quoque eccleslarum et piorum locorum dirigendo salubriter agebatur , fuerunt plurimum studiosi , ex iisque status eccleslasticus in spiritualibus et temporalibus multum crevit. Sed, proh dolor! succrescente paulatira prœlatorum desidia , omissaque continuatione conciliorum hujusmodi, pullulant vitia, crescit indevotio populi , prœfata libertas minuitur , cultus divinus negligilur, irrogantur a laicis clero gravamina, et in temporalibus bonis ad divinum deputatis obsequium, sentitur non modicum detrimentum. » (Actes du concile de Lavaur, Coleti, t. XV, p. 833.)
En 1 549 , le concile de Cologne exprimait ainsi sa pensée sur l'importance des conciles provinciaux :
« Magno status ecclesiastici , imo reipublicae christianae detrimento sero querimur synodos vel intermissas vel non recte hactenus fuisse celebratas. Quarum nécessitas hinc intelligitur, quod ubi déficit visitatio, ibi restant synodi seu concilia in nomine Cbristi congregata idonea non tantum ad bonorum morum plantationem et extirpationetn malorum , verum etiam ad mediorum seu viarum quibus ad istas pertingimus re-
stitutionem cum primis valentia. wSiquitlem in synodls redintegratur imitas, studetur corpori in sua integritate conservando, ubi ea quae in visitatione non dabatiir exequi, executionem studiis communibus assequuntur; ubi de capite et niembris, de fîdeet pielate, de religione et CLiltu divino, demoribiis, de disciplina, de obedientia, de judidis et rébus omnibus ad bene christianeque vivendum commodis vel necessariis tractatur alque statuitui' : ut verissime in reformationis formula dicatur : salus ecclesiœ , terror hostium ejus et fidei cathoHcae stabilimentum sunt synodi , quas etiam rectissime corporis Ecclesiae nervos dixerimus. Neglectis enim synodis, non aliter ecclesiasticus ordo diffluit quam si corpus humanum nervis solvatur. Idcirco statuimus ut
synodus diœcesana quotannis bis celebretur Sy-
nodum vero provincialem volumus juxta Basileensis conciiii decretum sitiguio quoque trienniocogi debere, » (Conc. de Cologne de 1 549; ^^^ synodorum celebratione.) L'an 681, un prince zélé pour la foi catholique adressait, aux Pères du concile de Tolède, ces mémorables paroles :
« Non dubium est, sanctissimi Patres, quod optima conciliorum adjutoria ruenti mundo subveniunt , si officiosis quse corrigenda sunt studiis peragantur... Ideo oportet ut quia ore Salvatoris nostri Domini sal terrae esse probamini, per vos salvationis obtineat lucrum, per quos regenerationis percipit sacramentum ; ut diligentia definitioms vestrœ ab omni emendata contagio et ab inHrmitatis peste sit liberata et bonorum omnium proventibus gratiosa. » (Allocution du roi Ervige aux Pères du douzième concile de Tolède, l'an 681.)
L'an 1473, un autre concile de Tolède, considérant
NATURE on COACILF PROVINCIAL. ^l
les maux qu'entraîne l'interruption des conciles provinciaux, exprimait ainsi sa douleur de ce que la célé- 'bration en avait été depuis longtemps empêchée en Espagne :
a Hoc sane cœlitus edocti intuentes, canonum conditores provide decreverunt sacrosancta ipsa provincialia concilia per metropolitanos antistites cum eorum suffraganeis annis singulis celebranda. Sed, proh dolor! generis inimicus humani tôt calamitatum pressuris, totque turbationibus et œrumnis universam replevit Hispaniam , ut tam pium sanctumque opus efficere a longissimis citra temporibus anterioribus nostris, et nobis penitus sit adempta facultas... in Ecclesise jacturam non modicam et fîdelium animarum. » (Coleti , tom. XIX, p. 383.)
Les actes des conciles et les lettres des pontifes romains sont remplis de ces témoignages sur l'importance des synodes provinciaux et sur les dommages qui résultent de leur cessation. Il nous semble inutile d'en accumuler les citations; nous dirons seulement que, quand on les a pai'courues, on ne trouve point exagéré le tableau plein de vivacité et de sentiment que Fernand Mendoza nous a tracé de l'importance des conciles:
«Pour se faire une idée juste, dit cet auteur, des fruits immenses que la religion retire de ces vénérables assemblées des évêques et des Pères du peuple chrétien, il n'y a qu'à remarquer les graves dommages qu'elle éprouve de leur interruption.
« Justinien, prince catholique et plein de piété, les résume ainsi :
« Si civiles leges quarum potestatem nobis Deus pro a sua in homines benignitate credidit firmas in omnibus
4a PREMIÈRE PARTIE.
« custodire sludemus, quanto plus stucHi adhibere de- « liemus circa sacrorum canoniim et divinariim legiiin « custodiain, quae super sakite nostrarum aniniarum de- « finita sunt? Majori igitur condemnatioiii subjacent « sanctissimi Episcopl quibus concreditum et conmiis- « sum est et canones inquirere et conservare, si quod « eorum prœtermissum fuerit, indemnatum et Impuni- « tum reliquerint... Sane midtos ex eo maxime depre- « hendimus in peccata fuisse prolapsos , quod non sunt « factœ synodi sanctissimorum sacerdotum juxta ea quœ « a sanctis Apôstolis et Patribus definita sunt. Si enim « hoc fuisset observatum , quilibet metuens gravem in « synodo accusationem , studuisset utique et sacras ediscc cere liturgias et temperanter vivere, ne condemna- « tioni divinorum canonum subjaceret. » (INovelle iSy, de ordinalione Episcoporum.) « C'est par les saints conciles que la piété et le zèle des évêques maintiennent l'Église dans sa splendeur , préviennent les maladies , les guérissent si elles se sont déjà introduites, chassent les épaisses ténèbres de l'ignorance , terminent les controverses sur la foi , mettent en plus grande vigueur les préceptes de la religion , prennent la défense des pauvres et des opprimés , stimulent la ferveur des chrétiens, excitent le clergé à une vie plus sainte et plus généreuse. Enfin, c'est par les conciles que le vaisseau de l'Eglise, poussé comme par autant de puissantes rames , non-seulement traverse les flots d'un vaste et terrible océan , mais résiste aux vents furieux et aux tempêtes menaçantes des hérésies; et, soutenu par le secours divin au-dessus des gouffres entr'ouverts des erreurs , arrive tranquille et sûr au port de la félicité. C'est des conciles qu'on peut dire avec plus de justesse
Nature du concile provincial. 4^
que Sénèque ne le disait du suprême pouvoir dans la républlt[ue : Cesl là le suuf/la vital par lequel tant de milliers d'hommes respirent , c'est l'âme du corps social; si cette a me se retire ^ il ne sera bientôt qiHime ruine et une proie. C'est ce que nous ont enseigné les apôtres lorsque, inspirés par l'esprit de Dieu, ils établirent que les conciles provinciaux des évêques se célébreraient deux fois par an (Can. des Apôtres, 38), afin, disent-ils, de s'éclairer sur les vérités de la foi, et de faire disparaître les dissensions qui s'élèveraient dans l'Eglise.
« C'est ce qu'inculquait saint Grégoire le Grand , lorsque, écrivant à Syagruis, à Ailhère et aux autres évêques des Gaules, il leur disait : Equidem quia de habendo bis in anno concilio Pafruni sit regulis statut um non latet ; sed ne forte aliqua impleri hoc nécessitas non permittat^ semel tameii in anno sine excusatione aliqua decernimus congregari : ut expectatione concilii nihil pravum, nihil prœsumatur illicitum. Nam plerumque etsi non amore justitiœ , metu tamen examinis abstinetur ab hoc quod omnium notuni est posse displicere judicio. (Epist. 112, 1. VII.) Il n'est pas jusqu'aux nations les plus barbares et les plus ennemies de notre sainte religion qui n'aient compris les avantages immenses que l'Eglise retire de la célébration des conciles. On les a vues s'efforcer d'en tarir la source en proscrivant, par les peines les plus sévères, toutes ces assemblées ecclésiastiques. Haine aveugle qui servit à la Providence pour faire briller d'un plus vif éclat le zèle apostolique des évêques ! Ceux d'Espagne en particulier, se confiant dans la bonté de cette Providence divine, foulèrent aux pieds toute crainte,
méprisèrent la cruauté des empereurs païens, comptèrent pour rien les dangers, s'exposèrent aux fatigues des plus pénibles voyages, afin de protéger par tous les moyens l'honneur et la dignité de l'Eglise naissante. Les canons synodaux qu'ils ont légués à la postérité sur la foi, la piété et la discipline, sont là pour attester le succès de leurs travaux. » (Fernand Mendoza, collect. de Coleti, t. I, p. 1064.)