‹ Entretiens sur la métaphysique et sur la religion, suivis d'extraits des entretiens sur la mortChapitre 7 sur 142 · Aristote, Métaphysique, E · texte numérisé non relu

Aristote, Métaphysique, E

quo cognoscibilis est. Potest autem cognosci non solum secundum quod in se est, sed secundum quod est participabilis secundum aliquem moduni similitudinis, a creaturis. Unaquœque autem creatura habet propriam speciem, secundum quod aliquo modo participât divinse essentise similitudinem. Sic igitur in quantum Deus cognoscit suam essentiam ut sic imitabilem a tali creatura, cognoscit eam ut propriam rationem et ideam hujus creaturœ, et similiter de aliis. Et sic patet quod Deus intelligit plures rationes proprias plurium rerum, quse sunt plures idese. » Et dans la Question précédente, article 6 : « Cum essentia Dei habeat in se quidquid perfectionis, habet essentia cujuscumque rei alterius, et adhuc amplius, Deus in se ipso potest omnia propria cognitione cognoscere; propria enim natura uniuscujusque consista secundum quod per aliquem modum naturam divinam participât. »

On voit par ce passage de saint Thomas, que les idées divines ne sont que l'essence divine en tant que les créatures peuvent l'imiter ou y participer, et que ces deux mots idese et rationes sont synonymes : Deus intelligit plures rationes proprias plurium rerum quse sunt plures idese. Presque tous les théologiens conviennent de ce que disent ces passages. Mais voici ce qui révolte l'imagination de bien des gens :

« De universis quse intelligimus non loquentem qui personat foris, sed intus ipsi menti prsesidentem consulimus veritatem, verbis fortasse ut consulamus admoniti. Ille autem qui consulitur, docet qui in interiore homine habitare dictus est Christus id est immutabilis Dei virtus, atque sempiterna sapientia; quam quidem omnis anima rationalis consulit, sed tantum cuique panditur, quantum capere propter propriam sive malam, sive bonam voluntatem potest. Et si quando fallitur, non fit vitio consulta? veritatis, ut neque hujus quse foris est, lucis vitium est, quod corporei oculi ssepe falluntur » (saint Augustin, De Magistro, ch. n); et plus bas (ch. xi n) : « Quis tam stulte curiosus est qui filium suum mittat in scholam ut quid magister cogitet discat? At istas omnes disciplinas quas se docere profitentur, ipsius virtutis atque sapientise cum verbis explicaverint, tum illi qui discipuli vocantur, utrum vera dicta sint, apud semetipsos considérant, interiorem illam veritatem pro viribus intuentes.

Tune ergo discunt; et cum vera dicta esse in tus invenerint laudant, nescientes non se doctores potius laudare quam doctos, si tamen et illi quod loquuntur sciunt. Falluntur autem hommes, ut eos qui non sunt, magistros vocent. Quia plerumque inter tempus locutionis et tempus cognitionis nulla mora interponitur; et quoniam post admonitionem sermocinantis cito intus discunt, foris se ab eo qui admonuit, didicisse arbitrantur. »

Il est donc clair que les hommes que nous appelons nos maîtres ne sont en effet que des moniteurs; que s'ils comprennent ce qu'ils nous disent, en cela ils sont doctes, mais ils ne sont pas véritablement nos docteurs; qu'enfin nous n'avons point d'autre maître dans les sciences, philosophie, mathématique, — qu'on en raille tant qu'on voudra, — que la Sagesse éternelle qui habite en nous et que tous les esprits consultent par leur attention : At omnes istas disciplinas quas docere profitentur, et le reste. C'est là le dessein du livre De Magistro : « Ut jam non crederemus tantum, dit saint Augustin, sed etiam intelligere inciperemus, quam vere scriptum sit auctoritate divina, ne nobis quemquam magistrum dicamus in terris, quod unus omnium magister in ccelis sit » (ch. dernier). — Et dans ses Rétractations (1. II, ch. xn) : « Scripsi librum, cujus est titulus De Magistro, m quo disputatur et invenitur (remarquez ce mot : et invenitur) magistrum non esse qui docet hominem scientiam, nisi Deum, secundum illud etiam quod in Evangelio scriptum est : unus est magister vere Christus. » On a maintenant de la peine à comprendre ce que saint Augustin assure que le jeune Adeodatus savait à seize ans : « Ipse (Adeodatus in libro De Magistro) mecum loquitur : « Tu scis illius esse sensa onmia, quœ inseruntur ibi ex persona collocutoris mei, cum esset annis sexdecim. » (Confessions, 1. IX, ch. vi.)

Voici encore quelques passages pour expliquer plus en détail la doctrine de saint Augustin :

« Quse propter nullo modo negaveris esse incommutabilem veritatem, hœc omnia quse incommutabiliter vera sunt continentem, quam non possis dicere tuam vel meam, vel cujusquam hominis, sed omnibus incommutabilia vera cernentibus, tanquam miris modis secretum et publicum lumen prsesto esse ac se prœbere communiter. Omne autem quod

communiter omnibus ratiocinantibus alque intelligentibus prsesto est, ad ullius eorum proprie naturam pertinere quis dixeritl Meministi enim, ut opinor, quid de sensibus corporis paulo tractavimus ; ea scilicet quse oculorum vel aurium sensu communiter tangimus, sicuti sunt colores et soni, quos ego et tu simul videmus, vel simul audimus, non pertinere ad oculorum nostrorum vel aurium naturam, sed ad sentiendum nobis esse communia. Sic ergo illa quse ego et tu communiter propriâ quisque mente conspicimus, nequaquam dixeris ad mentis alicujus nostrum pertinere naturam. Duorum enim oculi quod simul vident, nec hujus nec illius oculos esse poteris dicere, sed aliquid tertium in quod utriusque conferatur aspectus. » (De Libero Arbitrio, 1. II, ch. xn.)

On voit clairement par ce seul passage : 1° Que, selon saint Augustin, les idées sont bien différentes des perceptions que nous en avons, bien différentes de nos propres modalités; car les idées sont immuables, et communes à tous les esprits; 2° Que ces idées qui nous éclairent ne se peuvent trouver qu'en Dieu, dans la souveraine et immuable vérité : « Die quia tu tibi lumen non es, dit-il ailleurs, ut multum oculus es; lumen non es. Quid prodest patens et sanus oculus, si lumen desit? Ergo die a te tibi lumen non esse, et clama quod scriptum est : Tu illuminabis lucernam meam, Domine; lumine tuo illuminabis tenebras meas. Mese autem nihil nisi tenebrse; tu, autem, lumen fugans tenebras, illuminans me. Non a me mihi lumen existens, sed lumen non participans nisi in te (remarquez ces paroles : nisi in te; il ne dit pas : nisi a te). Sic et Joannes amicus sponsi Christus putabatur, lumen putabatur : Non l erat ille lumen, sed ut testimonium perhi béret de lumine. Quod autem erat lumen? Erat lumen verum. Quid est verum? Quod illuminât omnem hominem. » (Serm. 67, selon l'ordre nouveau.)

Si l'on était bien persuadé de ce que dit saint Jean, que le Verbe qui s'est fait chair est la vie, la lumière commune des intelligences, ou que ce ô ^ôtoç est cette Raison qui éclaire intérieurement tous les hommes, que deviendrait le socinianisme? Car rien n'est plus évident que toutes les créatures sont des êtres particuliers et que la Raison est universelle

Page 1