‹ Essai historique sur le pont de RialtoChapitre 3 sur 46 · CHAPITRE PREMIER · texte numérisé non relu

CHAPITRE PREMIER

de Rialto, sans la description que Sabellicus en a donnée en 1492 (4)j et le plan sur lequel, selon Yasari, Fra Giocondo proposait alors de le

(4).... « Quicquid inde ( sancte Sylvestre) est aquarum ad S. Cassiani ripam citra ul traque toto Rivoaltino inflexu negociatoriis obtegitur navigiis , occurritque primo transrivum (ut oram peragremus ) farinarum emporium incredibile relatu quanta vis in eo venalis annonæ semper adsit, quam libéra occasio mercari volenlibus : ad jactum fere lapidis italicæ exoticæque farinæ utrinque tabernæ patent, qui eam appendant quique ; appensam bajulent præsto adsunt : ab emporio ad pontem omnium qui in urbe sunt amplissimum, altiora tecta à magistratibus occupantur, in bis duo amplissima fere urbis vectigalia contiguis pene locis, vini unum, omnium continentis oræ mercium alterum, quod et ipsum Doanam vocant : in imo tabernæ frequentes oleariæcum publico carcere a latere sito : vici a tergo interjecti conclavia habent peregrinarum mercium refertissima, unde post incendium per noctemhis locis contractum memini me tantam vim aromatum in publicum nocturna ilia trepidatione depromptum ut reru m imperitiores vulgo judicarent, non Italiæ solum, sed toti Europæ decennium suffecturam. ». . . .

« Post carcerem a tergo area ubi serica, argentea et aurea stamina ab opificibus ad texturam depectuntur, ad dexteram publici magistratus, qui salis vectigal procurant a fronte phi- Iosopliiæ Gymnasium, cui Antonius Cornarius Bragadini auditor, homo moribus et excellenti doctrina inter veteres pbilosoplios merito reponendus : sed hinc in ora unde modo disgressi sumus est reditus, ac priusquam adsit ventum, porticus cum venali ferro, et mercibus aliis passimdisjectis : in eaplerique urbis magistratus, de quibusabunde in altero seorsum opéré, tota ripa ab ipso mercium genere ferraria nuncupata est : pons inde incubât omnium qui in urbe sunt frequentissimus , nulla ferme est diei bora quæ ob citro ultroque commeantium turbam non anguste superetur. Eminent adversa fronte ædes publicæ, et ipsæ ab urbis magistratibus insessæ : respondet contra ad dexteram porticus aquis incubans, novisque a tergo materia et opéré perspicuo aucta ædificiis, ad lævamJacobi tempîum vetustissimum, votoque publico a priscis Venetis urbis conditoribus ob civitatem incendio servatam, ut dicitur, erectum. Explicatur ante illam area nobilissima, in qua omnia urbis, imo orbis négocia transiguntur. Coït bue mane et vesperi negociarum causa tota ferme civitas : sed quum omnia mortalium frequentia constipata videas, illud primo spectantibus miraculo esse potest, quod in tanto hominum conventu nulla vox, nullus auditur strepitus, non bella , non altercationes , non jurgia, stipulationesve ullæ, omnia remissione voce aguntur : unde apparet verissimum esse illud quod in ore multorum esse solet, rectam negociandi rationem nihil minus quam verbis indigere. Duo, vel amplissimum conficiunt negocium, si quid inter se pactum volunt, ad nummarias mensas itur, quæ plurimæ in ipsis sunt porticibus, atque ex bis vel ex proximo, pecuniæ creditoribus repræsentantur : amplissima conclavia duobus porticibus imposita , magna ex parte in fori usum absumuntur : humilior inde porticus , sed ea quam longissime spaciatur, tabernis plurimis, cum venali panno referta : in ejus fronte celeberrimum quadrivium , si ad lævam flectes continuo Joannis vestibulum eodem latere occurrit , medio divitemplo, Pauli Pergulani sopliistæ sua lempestate celeberrimi conspicitur tumulus, turris

reconstruire (5). Soit qu’il fit partie de ce vaste ensemble, ou qu’il fut l’objet d’un projet particulier, le pont de Rialto devait aussi être recons-

valde eminens templo incubât : quicquid inde est recta ad Apollinarem , bine inde densis perstrepit tabernis et officinis. A trivii fronte annularius vicus dextra lævaque annulariæ officinæ, inde publicum lupanar, in quo vetustum Mathei fanum, in summo calle vicus argentarius nihil eo, de quo diximus, infrequentior : sed idcirco ilium, neque aurilicium , neque argentarium libuit vicum appellare , quoniam etsi monilia, torques, segmenta atque alia pleraque aurea et argentea opéra in eo conficiuntur, præcipua tamen opéra de annulis consumitur atque ob eam rem tanta interdum vis gemmarum in artificium manibus ac mensis ipsis exposita conspicitur, ut ejus spectaculo insuetos primo stupore defigat : vixque credat evenire potuisse ut civitas una quamvis amplissima, tam frequentem opificum numerum aleret : sed in ulla re sumptuosa civitas sibi magis induisit , ut una interdum mulier duo honesta patrimonia, altéra gestet manu : sed de civium cultu postea. Dextera quadrivii per densissimas tabernas, in forum Oblitorium mittit, quod Rivoaltino foro a tergo accubat : hinc per Salarium vicum in Piscarium forum itur, utrumque ripis proximum. Ex Piscario præter macellum ad lapideum pontem qui foro Lignario incubât, regionis confinium itur. .

Marci Antonii Sabellici , de Venelæ urbis situ , liber primus. De secunda regione.

(5) « Voleva occupare tutto lo spazio , cli’ è fra il canale delle Becclierie di Rialto ed il rio del Fondaco delle farine, pigliando tanto terreno fra l’uno et l’altro rio cbe fosse quadro perfetto, cioè cbe tanta fosse la lungliezza délia facciata di questa fabbrica, quanto di spazio al présente si trova, camminando dallo sboccaredi queste due rivinel Canale Grande. Disegnavapoi, cbe si detli due rivi sbocassero dalf altra parte in un canale comune, che andasse dall’ uno ail’ altro , talche questa fabbrica rimanesse d’ ogni intorno cinta dell’acqua, cioè cbe avesse il Canal Grande da una parta, gli due rivi da due, ed il rivo cbe s’avea da fare di nuovo dalla quarta parte. Voleva poi che fra l’ acqua e la fabbrica intorno intorno al quadro, fosse, ovvero rimanesse una spiaggia, o fondamento assai largo, cbe servisse per piazza, e vi si rendessero, secondo cbe fossero diputati i luoghi, erbaggi, frutti, peschi, ed altre cose , cbe vengono da molti luoghi alla città. Era di parère appresso, cbe si fabricassero intorno intorno, dalle parte di fuori, botteghe, clie riguardassero le dette piazze, le quali botteglie servissero solamente a cosa da mangiare d’ogni sorta : in queste qualtro facciate avea il disegno di Fra Giocondo quattro porte principali, cioè una per facciata, posta nel mezzo, e dirempetta a corda all’altra; ma prima cbe s’intrasse nella piazza di mezzo, entrando dentro, da ogni parte si trovava a man destra,e a man senestra una strada, la quale girando intorno al quadro, aveva botteglie diqua e dila , con fabbriche sopra bellissime, e magazzini per servigio di dette botteglie , le quali tutte erano deputate alla drapperia , cioè di panni di lana fini, e alla seta, le quali due sono le principali arti di quella città. E in somma in questa entra vano tutte le botteghe cbe sono dette de’Toscani , e de’ settajuoli. Da queste strade dappie di botteghe, clie sboccavano aile quattro porte, si doveva entrare nel mezzo di delta fabbrica , cioè in una grandissima piazza, con belle e gran logge intorno

Page 1