NATURA ET FACULTATIBUS ANIM/E

DISSERTA no A CADEMICA

Doctoris gradum affectanti mihi, quum mul(a, tum in litterarum annalibus, tum iii philosophoruin diseiplinis oecurrerent, quœ exponere ac tiieri in promptu fuisset, lamen totum hune meuni laborem circa D. Bernardum versari placuit, non modo propter eximium et multiplex viri ingenium, quod penitus explorare nemini hactenus datum est nec ulli forte ultra dabitur, sed quia theologum, obtrectatorem ^ philosophiœ, deprehendere volui philosophantem, non inverecundo quidem coiiatu, imo utinde ipsi, licetinvito, novus honos, phiiosopliise decus insperatum aecederet. Attamen philosophia illa recon-

' « Pbilosophorum ventosa loquacilas non bonus imber est, qui slerililalein magis intulil terris, quam fertililalcrn » In Cant. Sorm. lA'IH. p. I i(i(i, ol alibi, p. \)Vi, lOi)!), olc.

dita et suî quasi nescia, quaiii eiicere, eruere, se^^regare aggredior, ita tbeologiœ cognata adhœret ut divortium plane consummari nequeat, ac periculum sit ne, dum Bernardophilosophicas partes tribuo, ipse, novo prorsus miraculo, theologus evadam. Propositum meum nihiloniinus persequar, ut, omnia quœ de naturâ animas hominis subjecit Doctor mellilluus, passim disseminata , colligam et collecta ordinem, donec disjecta doctrina) iiiembra, in corpus integrum, si las sit, coaluerint. Mibi igilur, qucc Bernardus de mentis bumana? origine, naturâ et facultatibus senserit disquirendum est atque e.\ponendum.

DE ORIGINE ET NATURA AMM.îi.

I. Quum Bernardum, nullatenus opinatorem, inconeussa fides ad asserendum plerumque impellat, colligentibus ubertas doctrina3 potius quam disceptationum subtilitas aut opinionum controversia occurret. Pauca etenim de suo loquitur doctor scripturse innixus, pergens qua Deus viam monstrat et lumen prœfert. Ideo, Iradila iterare solitus, affirmât, rarius autem disputât. — Quatuor spirituum gênera agnoscit', scilicet Dei per rationeni, angelorum perfidem, hominis perexperientiam,

' Qualiior spiiiluum ficnera nota siinl nobij;, pccoris, nosler, Angelicus et qui i^ondidil i^los. In Canl. Serin. V, p. IvTi.

peeuduin per raliocinium. lllespirituni pecudibus quem postea Cartesius noster negavit, libenter tribuit, nec immerilô quidem, quum materia natura iners, inotui culdendo coinmunicandoque sit impar.

H. Animam bominis è Cœlo originem ducere Bernar- (lus profitetur, nec îamen eani divinge particulam auree esse asseritquod indenonjam creaturaDei,sedemanati(> consubstanlialis videretur. Cœlestis hœc origo multis palet argumentis: « nenipe iinum Deuin adorât et eolit anima, quoriiodo angeli ; easta est quomodo angeli ; id- (juein carne peccali, quod non angeli ; quœrit postremo et sapit quœ ad illos sunt, non quœ super terram : quod evidenlius co^leslis insigne originis quam ingenitum et in regione dissiinilitudinis retinere siniilitudinem ; gloritiinvilœ cœlil)is in terra et ab exsuie nsurpari ; in corpore denique j)ene besliali vivere angeluni? Cœlestis sunt ista [)otenti(e non terrenœ; et quod vere de Cœlo sit anima qua) bœc potest, aperte indicant'.» Necmulto post subjicit orator : « ego pulo omnem animam talem non modo cœlestem esse propter originem, sed et cœlum ipsum posse non immerito appellari propter imitationem • et tune liquidoostendit, quia vere origo ipsius de cœlis est, quum conversalio ejus in cœlis est. Est ergo cœlum sancta aliqua anima, babens solem intellectum, lunam fidem, astra virtutes. »

m. Anima non modo cœli patrii notas relinet quae

' lu Canl. Scrm. XWIF. p. 1 :](},>.

origiiieni manifestaiii iaciant, sed quoddam preefertDei, scilicet trinitatis, vestigium, ut sit, non imago Dei, sed ad Dei imaginem ^ Nempe imago Dei Verbum : « Verbum est veritas, est sapientia, est justitia : et bsec imago. Cujus? justitiœ, sapientiœ et veritatis. Est enim imago hœe justitia de justitia, sapientia de sapientia, veritas de veritate, quasi de lumine lumen, de Deo Deus. Harum rerum nibil est anima, quoniam non est imago. Est tamen earumdem capax appetensque et inde fortassis ad imaginem, celsa creatura, in capacitate quidem majestatis, in appetentiâ autem rectitudinis insigne pr^ferens^. » Hoc, igitur, Verbi, quod est Dei imago, imaginem anima se probat quod sit justitiœ, sapientiae. veritatis capax et appetens, quœquidem Yerbum rêvera continet, exprimit, perfiçit; ideo Verbo impar non absimilis.

IV. jNon hisce continetur omnis animœ cum Verbo convenientia et similitudo, quum non modo sit capax et cupida boni et veri, sed insuper simplicitate, immortalitate, libertate Dei creatura creatorem référât. Simplicitatem animae non ex intellectùs operibus ut recentiores pbilosopbi deducitBernardus, sed argumento confirmât, dicamne ontologico?dicereliceat, quod illi idem sit esse et vivere. « Anima enim est vita vivens quidem, sed non aliunde quam seipsâ : ac per hoc non tam vivens, quam vita, ut proprie de eâ loquamur. Inde est

' Serra, de Divers. XLV, p. 1180. « Unus Deus, summa potenlia, summa sapientia, summa benignitas, creavit quamdam trinitatem ad imaginem etsimilitudinem suam, animam videlicet ralionalem. >.

' In Gant. Serm. LXX\,p. 1546.

(juod inlusa corpori vivilicat illud, ut sit corpus de vitœ prœsenlia, non vita, sed \ivens ^.n Vita enim quœ non est a seipsâ, qualis arborum et pecorum , sensu altéra vigens, altéra carens, tamdiu durât, quamdiu vivifîcat. Quœquidem, pecora videlicet et arbores, quum cessant vivere, tamen esse non desinunt ; solvuntur pariter et dissolvuntur et cum ex pluribus constent, non propterea rediguntur in nihilum sed dissiliunt in partes ^.

Argument! caput, quod Bernardus probare omisit, supplendum est, scilicet animam non modo vivere sed vitam esse. Vitam etenim motùs causam esse liquet; porro anima proprio motu fertur ac movetur ; ergo anima non tantum vitalis, sed vita : quod si anima vita est, simplicem esse oportet, nam si multiplex, solvi ac dissolvi posset, nec vita amplius esset, manifesta contradictione : ergo animam simplicem esse apparet. Haec Be^nardini argument! séries restituenda fuit ne doctor paralogismi, quem principii petitionem nuncupamus, argueretur.

Anima cum sitquœdam vita, id est vis vivens à se (licet perDeum), inde sequitur non modo simplicem sed et immortalem esse. Unde enim vitœ mors incumberet? « Immortalis anima est; quoniam cum ipsa sibi vita sit, sicut non est quo cadat a se, sic non est quo cadat a vita ^. » Immortalitate Verbo similis anima non œqualis : vera namque immortalitas nullam vel mutationem, vel suî

' InCant. Serm. LXXXI, p. 1550. ' Ibid.

' Ibid,

tiiininutioneiii patitur : eu m aulem anima pravis affectibus quâdam suî parte, nec igiiobiliori, mutetur ac pereat, agnoscat necesse est « seDeoin immortalilate similem ut sciât sibi déesse non modicam immorlalilatis partem, soli cedens absolutam perfectamque immortalitatem , apud quem non est transmutatio , nec vicissitudinis obumbratio ^ »

Libertas eodem jure animae humanae competit, quod cuni vita sit, sui regimen non immerito vindicet. Liberum quippe arbitrium, scilicet deliberandi, eligendi et consenliendi potestatem, naturaliter tenet nec amittere, quâlibet vi incurrente, potest. Tamen absolutam libertatem non retinet, et cum libéra sit, quodam modo simul ancilla deprehenditur. Sed quœ de hac quœstione fusius \oster disserueritj ad aliam hujusce disceptationis partem, sepono.

Triplicem hanc simplicitatis, immortalitatis, libfertatis dotem e metaphysicâ vitœ notione, secundum Aristotelem, deduxisse videtur Bernardus. Non nulla insuper passim colligere est de naturâ animae, quae exponere proposito convenit.

V. Anima quœdam trinitas est quae très personas agit, quum in unitate vim vitalem, seu pbysiologicam, vim sensibilem aut quasi carnalem, vim demum ratioualem complectatur. Non ideo Bernardus très animas agnoscit sed uni tria munera tribuit, ut corpus vivifîcet, sensus moveat et acuat, intellectum illuminet. «Huic limo ter-

' ID Gant. Serm. LXXXI, p. 1551.

reno vim vilaleni (Deiis) miscuit, ut in arboribus, unde surprit venustasinfoliis, in floribus pulchritudo, sapor in fructibus et medicina. Nec hoc contentus, adjecit eliam vim sensibilem limo nostro, ut in pecoribus, qua) non solum vitam habeant, sed et sentiantquinquepertita sensificatione vigentes. Addidit adhuc honorare limum nostrum, et ei vim rationalem immisit, ut in hominibus, qui non solum vivunt, sentiunt sed et discernunt inter commodum et incommodum, inter bonum et malum, inter verum et falsum ^ » Hoc quidem loco non modo tripartitam sed triplicem animam innuere videtur, sed si conféras verba superiùs allata « anima infusa corpori vivificat illud » et alias « quum in toto quoque sit corpore^» nec non hune, qui vere explicat, locum : « Constat animam inferiori proinde viliorique essentise, quod est corpus, inhœrere non modo offîcio vivificandi ac sensificandi sed et fovendi nutriendiquedesiderio^ » tune vera doctoris sententia elucescet. Cui equidem non omûino adhserere mihi videor, proniori quippe in opinionem recentioris necnon eximii philosophie qui vitam qua constat homo duplex strenue scindens, alteram in corporis offîciis, alteram in intellectu et affectu, substantiam operari, profitetur.

' In Vigil. Nat. Dom. Serm. III, p. 753.

* Serm. in Psalm. I, p. 830.

In Cant. Serm. XXX, p. 1378. Eadem cxprimit alibi : « Habel quippp anima tria facere in corpore, vivificare, sensificare, regerc. » Serm. de Div. LXXXIV, p. 1205. « Ipsa est quœ linguœ vocem, palato gustuni, molum membris omnibus subminislrat. » Ser. p. VI, 730.

* Jouffroy, Méi. Philoi.,p. 272 et passim.

VI. Nil de corporis cuni anima vinculo disseruit Bernardus : cujus consortii mysterium nusquam explanare tentavit; forte non suspicatus nodum hic adesse qui solveretur : nam quum, in omnibus quœ natura amplectitur etquibuslibet creaturis, eadem spiritùs moventis et materiœ inertis societas appareat, spectanti consuetudo miraculum abstulit. Corpori tantum, quanto sit honori, illa cum anima immortali societas, vivide exprimit, suavissimo sermone et aptâ, miruni in modum, similitudine : « Nobilem hospitem habes, ô caro, nobilem valde et tota salus tua pendet de ejus salute. Da honorem hos piti tanto. Tu quidem habitas in regione tua, anima vero peregrina et exsul apud te est hospitata. Quœso te, quis rusticus, si forte nobilis et prœpotens quispiam apud eum voluerit hospitari, non libenter in angulo domùs suœ, aut sub gradibus suis, vel in ipsis cineribus accubabit, cedens hospiti suo locum (sicut dignum est) potiorem? et tu ergofac similiter. Injurias vel molestias tuas ne reputaveris : tantum ut hospes tuus honorifice possit apud te demorari. Honor tibi est, ut pro eo intérim te exhibeas inhonoratam ^. »

Hœc igitur de animse origine et natura in Bernardi scriptis reperimus, scilicet animam e cœlo originem ducere, similitudinem quamdam Verbi referre; vitam, id est vim a se viventem esse, et ideo simplicitatem, imniortalitatem, et libertatem retinere ; triplicem personam in unitate agere, nempe vivificandi, sensificandi, regendi ; hanc vim demum quasi hospitem corporis

' In adveiilu Dom. Scr. VI, p. 730.

iiabitaculo coulliieri cui iiaturali quodam vinculo adha> ret. In hac parte summa reruni, id estgeneralia, atligimus, nunc ad peculiaria descendendum ut colligamiis quœ Noster de intelleclu, affectu et voluntate seiiserit et exposuerit.