‹ Essai sur l'évolution historique et philosophique des idées morales dans l'Égypte ancienneChapitre 144 sur 212 · Ci-dessus, p. 259, notel · texte numérisé non relu

Ci-dessus, p. 259, notel

2. Summa décret.^ tit. De accus. tp, 197 : «Nota diffcrentiamin judex ex officio suo descendat ad inquirendam, aa aliquo procarante inquisitionem. Nain in primo casu inquLsitor facit jarare illum contrt quem inquirit ut super eo de quo inquirit ad interrogata respondeat. >

3. Commentaria Innocenta quarti pontijîcis maxlnxi super Ubroi clecretaliunif Francfort, 1570, sur le c. 2, X, De confcssis^ II, 18, n* h p. 246.

4. Spccul.^ 1. II, part. 2, De positlonibas, § 8, p. 240 : « Decimonono consideraildUm est an positio âat super criniinc ejas contri quem fit. Quod (?sse non débet sive agatur de crimine jier modum accasationis^ sivé inquisitionis, sivë dxceptionis. Non enim cogitur aliqais

quoque Deum liabeant prœ oculis et sine acceptione procédant, nec a reo exigant juramentum, qui non tenetur contra se jurare. Sed promovens inquisitionem testes et probationes inducat, secundum Tan(credum), Rof(fredum)et Gof(reduni), arg. C. De edendo (II, 1), 1. Qui accusare. Ubi vero, nulle prosequente, ex superioris offlcio inquiritur, tuncjurabitpropterinfamiatn contra eiun ortam, utX, De purg. can. (V, 34), c. 1 et c. (10), Quoties et De accus. , c. Cum dilectus (c. 20) et cap. Si constiterit (c. 12) et C. II, qu. 5, cap. Presbyter si, et cap. Omnibus (c. 13 et 19) ; de lioc nota secundum Papam : X, De confessis, c. 2'. » Ailleurs, il reproduit le même raisonnement*.

Panormitanus, au XV® siècle, présente la même argumentation et se fait Técho de la même tradition : « Secundum Innocentium, si tamen certum est illum de eo quod quicritur publiée infamatum, talis potest intcrrogari et respondere tenetur... Et pricdicta sic probat. Certum est enim quod talis infamatus tenetur se purgare per juramentum proprium et compurgatorum. Ergo potius tenetur respondere per juramentum suum dumtaxat. Dixit tamen quod non pnocise cogitur ad se purgandum, sed causative tantum, videlicct quia si jurare renuit, sicut et si se purgare noluerit, punietur tanquam convictus vel suspendetur, vel alias contra ipsum, secundum quod requirit negotii qualitas, de quo agitur, pro-

respondere se criminosum, juxta illutl : Non dico iibl ai te prodas. » Ibid.f I. IV, part. 1, De inquis,, p. 34 : « Dcinde reum faciat jurare • pata recipict juramentum prœlati et clericorum, si agitur de statu ecclesiîe infamatoî reformando, vel prailati solius. cum est ipse solummodo infamatus ut X, De accus, Qualitcr, et Cum dilectus: X, De rc/ud.j Cum I et A. Hoc atticni juramentum recipict si ci videbitur cxpcdirc. »

1» SpecuL^ 1. IV, part. 1, De inq,^ § 3, p. 33.

2. Specul,y De posit., p. 240. Il énumère les cas où exceptionnellement Tinculpé est obligé dé répondre sous serment à l'interrogatoire : « Itctn si sit infamia super cri mine an (nam) etiam tune cogeretur infamatus se suo et aliorum juramento purgare. »

cederetiir. Satis enim secundum eum videtur delicatus seu nialitiosus illc qui se purgare débet etiam cum multis juramentis, si solo verbo proprio renuerit se purgare... Et sic in effectu prima theoria Innocentii plaect in processu inqui>iitionis, in quo multum exuberai olficium judicis et in hoc casu recte procedit illud argumentum a luajori supra factum, videlicet si per judicem potest sibi indici purgatio, forlius potest interrogari ut per proprium juramentum rospondeat. Sed in alio casu, cum proceditur ad instantiam partis secus. Ratio liujus uUima est, quia veniens ad judicium œntra alium débet venire paratus et liabere secum probationes, alias débet silere. Nulla enim icquitassuggerit ut quis debeat prodere crinien suum, etiam si de eo sit infamatus, cum infamia Siope sit fallax; et cessât hoo casu ratio, quamdixi supra, de purgatione. lUa enim indicitur judicis oHicio. non ad instantiam partis; merito ad instantiam partis pariratione non débet compelli respondere^ »

Enfin au XVI" siècle, Juan Bernardo Diaz de Lugo reste fidèle à la même conception dans sa Practica criminaUs canonica. Dans le Schéma (c. 1), qui lui sert de thème i)Our dérouler et expliquer toutes les règles de la procédure inquisitoire, il a bien soin de constater que les deuxinculpés,fictifs, Coluberius et Serpelion, ont été, « tortura sîve juramento premissis interrogati ». Dans le c. 18, il fournit la justification de ce serment : « Etsi ad partium petitionem a clericis de criminibus accusatis juramentum exigi non possit nec debeat, ex oflicio tamen procedenti judici hoc couceditura doctoribus, hac potissimum ratione. Nam cum liceat ecclesiastico judici clerico infamato purgationem indicere, et tune de veritate delicti jurare teneatur, sic ci licet sub juramento interrogare, ut placet Panor(mitano) in c. Cum super, quasi ad finem, de confes. In quo tamen ego advertendum crederem quod cum ex dicta ratione purgationis id

1, Sur c. 2, X, De Confessis, II, 18, n" 16, 19.

permissum videatur, inferri possunt duae notandse conclusiones. Prima est quod, cum purgatio non sit indicenda, nisi prius preestita copia infamato de infamia^ ut circa illam se defendat, et an a malevolis seu inimicis habuerit ortum examinetur : Sic nec judex a clerico poterit juramentum exîgere statim post capturam antequam illi prîcstet copiam inquisitionis contra eum formattc... Secunda conclusio, quod sicut sola indicia sine infamia non sufliciunt ad indicendam clericis purgationem, eodem modo nec sufïicient ad hoc ut judex possit ab eis juramentum exigere super delicto\ »

On le voit, le droit canonique, par Torgane de ses praticiens et de ses prudents, a bien créé le serment des inculpés. C'est par ses principes propres qu'il le justifia et en limita d'abord l'application. Il s'introduisit d'ailleurs naturellement, par l'évolution des institutions, et nercsultapoint de l'application d'un plan préconçu. Mais il était impossible, malgré tous les raisonnements, que les hommes du XIII* siècle, qui le virent naître, n'en sentissent pas la rigueur et l'iniquité. Bien que provenant de la purgatio canonica, il prenait dans la procédure per inquisitionem un tout autre caractère . La première était une procédure grossière, dérivée des coutumes germaniques, mais où aucune contrainte n'était exercée contre l'inculpé : Il reconnaissait ou niait simplement, librement, sa culpabilité; et, dans ce dernier cas, il devait appuyer sa négation par son serment et par celui des coju" vantes. Dans Vinquisitio, il en était autrement. L'inculpé était interrogé, pressé de questions habiles par un juge subtil; et c'était à ces demandes, dont souvent il ne pouvait comprendre le but et la portée, que son serment l'obligeait de répondre en toute vérité. N'était-ce pas lui enlever tout moven de défense? Les théolo^ues sentirent incontestablement des scrupules sur ce point. On en trouve la trace dans

1. Practica criminalis canonica^ éd. Antverpise, 1568, p. 372, 373,

la Somme de Saint Thomas d*Aquin, où est agitée cette question : « Utr\iïn^ccus2ito\ice2LtccUumniosesedej€ndere\^ Les raisons pour sont empruntées aux lois romaines et à un passage des Proverbes; la seule raison contre est tirée du serment que prêtent les accusés. Le maître est donc amenéà examiner la légitimité et la portée de ce serment. Il décide qu'il n'oblige point celui qui Ta prêté à dire toute la vérité; il ne doit celle-ci que sur les points auxquels il est tenu de répondre selon les règles de droit ; mais, l'un de ces cas est justement celui où la diffamatio a été constatée à propos d'un délit*. Parce raisonnement formaliste était justifié le serment imposé aux inculpés dans Vinquisitio, puisque celleci supposait toujours Yinjamia prœcedens.

Ainsi s'introduisit et s'implanta dans la procédure canonique le serment des inculpés. Le droit séculier le lui emprunta en prenant de lui, presque en bloc, les règles delà procédure per inquisiiionem .

Page 1