PARISIIS
EXCIJDERA^T FIRMIN DIDOT FRATaES,
VIA JACOB, iM° 56.
AVO CAKISSIMO
ROUGEOT-DESESSARTZ D. M. P.
Non uulli inter philosophes reperiunlur qui, dum ociilos quocumque circumferunt, omnem reruin natiiram, non nisi irftimo quodam mentis intuitu, considerare soient. Hi mysticorum nomen sibi viudicant; in eoque vis eorum doctrinae sita est, ut vitae foras evagantis pericula, et fréquentions cum hominibus commercii incommoda demonstrent, tum in solitudine demum et silentio, unumquemque recte philosophari posse contendant. Quando enim in interioribus veluti spatiis animi coramorari, arcanamque iUam , quae secretis meditationibus continetur, scientiam facilius adipiscaris , quam cum te a mundo remotum, nuUus unquani rumor, aut negotiorum strepitus tacite cogitantem distrahet et avocabit?
Hoc ergo mirandum videbitur et singulare , si quis non verbo tan^um, sed re mysticus, in seculo tamen, non in claustris, in principum aulis, non in monachorum umbraculis, publicos inter tumultus, non inter otia vitae cœnobiticae, multiplici scientiae sanctissimarumque artium gloria floruerit. Is fuit Gersonius, de quo praesens instituitur disputatio.
Johannes Gersonius, Universitatis Parisiensis Cancellarius, in viculo ejusdem nominis, prope Rhetelium , anno i363 natus. Parentes habuit génère et opibus parum conspicuos, sed pietate insignes; qui quidem cum nihil magis exoptarent quam ut diligens Dei cultor ipse evaderet, in id iinum omnem curam conlulerunt.
Postquam eorum disciplina Gersonius, cum aetate tum sapientia crevisset, domum patriam, annum quartum decinium agens, liquil, Lutetiamque venit, humanarum divinarumque rerum studio operam daturus in co.Ucgio Navar-
rae , celebcrrinia inter caeteras schola (1377). Hic accuralc eruditus ab egregiis praeceptoribus, inter quos Alliacensis erat, vir moribiis, ingenio , doctrinaqiît nobilis, quo sibi benevolentiorem per totum vitae curriculum invenit neminerri, qiialis esset brevi tempore ostendit, fecitque apud omnes magnam sui exspectationem. Quae quas habuerit eventus, Gersonius ipse tam cito ad honores promot^js satis demonstrat.
Vix enim attigerat vigesimum annum, cum prociirationem , nationis Gallicae suffragio electiis, obtinuit (i383). Paulopost eum Universitas Parisiensis , quamvis baccalaureus tantum esset, adscripsit in societatem legatornm quos ad Clementem pontificem, de iraprobanda quadam Dominicanorum sententia, miserat (i388). Eodem tempore accipiebat provinciam concionum in curiis solemnibus habendarum*. Mox eo accessit quod iaurea doctorali in facultate theologiae ornatus est (1392), ac demum ad cancellariatuni Acaderaise, post ejurationem magistri sui Alliacensis, qui paucis abhinc annis munus illud gerebat, eveclus.
Ac pauci quideni officium cancellarii, tanta diligcntia quanta Gersonius impleverunt. Hune per annos viginti temporibus difficillimis videmus, qualiscumque sit rerum publicaruni ténor, nullius negotii molestiam recusantein , optimaque in promptu consilia habentem. Modo theologise quae eo tempore regnum in scholis habebat vitia detegere , bonis autem favere studiis; modo clericoruni mores perditos probrosamque ignorantiam emendare : modo errores varios qui per creduiam plebem irropebant, oppugnare : saepe etiam inter faclionum quibus Gallia dilacerabatur inimicitias bellaque, piœsenli Carolo rege, pacis et justitiae causam in concionibus tueri; nihil prorsus omittere quod presbyterura, quod civem, quod theologum deceat.
Dum totus in his officiis atque negotiis haeret Gersonius, non tnmen se abstiuet a controversiis quae, durante Magni Sehisuialis pci liuacia , janiduduu) per ecciesiani fcrvebant.
17) Quidquid in liac palsestra sudavit Universitas Parisiensis, aiit vidit, aut pro virili parte siistinuit, omnibus conventibus adfuit, crebro concionatus est, plura etiam scripsit, quae prudentiam viri non mediocrem testanlur. Cum autem totis viribus enixus fiierit, sive ut animi ad concordiam revocarentur, sive ut rcligionis christianœ integritas nihil detrimenti acciperet, tota praesertim opéra conQrmaudam et comprobandam suscepit cam quam sibi concilium œcumenicum in summum pontificem vindicabat auctoritatem. Non hic profecto locus est quidquid ea mente edidit recensendi. Silentio tamen praeterire non licet celebrem ejus de Auferibilitate Papae tractatum, quo papam ab ecclesia deponi posse, fuse ac luculenter ostendit. Tractatus iste, circa annum 1409, Pisanae synodi tempore, scriptus est.
Postquam haec et alia impigri ingenii spicimina dedisset Gersonius, ipso veritatis excolenda3 studio, graves in se inimicitias concitavit, et in pericula venit non parva. Cum enim ducis x4.urelianensis csedem, ducis Burgundiae opéra perpetratam, palam detestaretur , prorsusque plebeculae minas negligeret, anno i4i3, tumultu in urbe exorto, ejus aedes direptai fuerunt, ac ipse quaesitus a seditiosis, non nisi fuga, mortem devitavit. Non ideo tamen aniino defecit, imo vero novas in periculis ad pericula vires duxit: « Necquicquam minamini, tune exclamabat, necquicquam occidetis. Quod si occiderilis aliquem, quid inde? Ille quidem citius veniet in gloriam «ternam ^ » Vicit jus constan-
^ «L'Université a plus d'yeux que Argus, plus de cent regards, voire de mil. Elle oit aucunes rumeurs qu'on veut empeschier la paix et nourrir partialitez par moyen bien estranges. On découvrira tout, on dira tout. Et ne faut point menacier, ne occire aucuns ; les autres cent et cent en seroient plus animez à garder l'authorité royalle et vérité, comme au fait est apparu. Donnez que on occira un pour dire vérité; quoy delà? Il en venra plutôt en gloire éternelle et sera délivré de grande meschance. « Oralio pro Pace, 0pp. IV, p. 67/1.
( 8 ) tia firnialum , impetravitqiie post niaxiruos nisus noster ut i'amosiim illius Johannis Parvi , qui diicis Aurelianensis caefiem licitam fuisse contendebat, opusculiim damnaretur ah t'piscopo, ignique addiceretur.
Constantiensi couciliopaulopost congregato, idem Gersonius, quot in tota anteacta vita di versas personas gesserat,totidem, in hoc breviori tcniporis sj)atio, una omnes gcrendas rccipere ac recolîigere visus est. Hic enim iterumet emendanda^ecclesiae, et restituendae paci, et veris christianae hierarchiae principiis conlirmandis, deniqiiediliiendae Johannis Parvi sententiae plurimum laboris impendit; capessivit pra;lerea confutationem Johannis Hussii cujus dogmata in dies per Europam latins propagabantur, caeterisque rébus quae tune gestée fuerunt, curam ita adhibuit, ut haud immerito dixeris eum synodi Constantiensis caput fuisse,
Interea civili bcllo in Gallia flagrante, Lutetia in poteslatem Angloruni et Burgundionum venerat, omnique malorum génère fœdebatur. Tum Gersonius, cum , omni polestate prœclusa civibus opitulandi , sibi undique insidiarum tendiculas parari videret, in patriam reverti noluit. Eum ergo , annis sequentibus, viderunt Gcnnani trahentem per urbes infortunia, nec uUa , nisi theologiae, cujus celebrabat laudes, consolatione fretum.
Biennio post, sedata paululum tempestate (1419), Lugdunum Gallorum, perHelvetiae montes (îlam petiit, in Caelestinorum cœnobium sese recepturus. Quanquam vero procul a eivilibus turbis,non per desidiam , senectutem egit, patriae vero haud immemor, nova quotidie in lucem proferebat opuscula , (juibus errorum iucrementis occurreret, aut non nullos amabat pueros congregare quos docebat elcmenla fidei. Obiit 12 die mensis julii anno 14*^9.
Ea, paucis verbis, Gersonii vita fuit, qua vixaliam, [)luribus aul gravioi ibus negotiis inqieditam, repcries. Attameu bunc ipsuni viruu), omuibub iis qiiii)iis cjeteri «^'jusdem ievi
lioiuiiies commoNcbaiilur rébus a{j;ilatimi, vidcrc est, ((|uis credat?) solitariis niysticonim studiisprorsiisimmersuin. IVec calamitatibns suis, et satietate hononim, eo usque devenit ut solitas hominum curas aversaretur, vi ta m contra potiorem duceret in contcniplationc peractam. Sunt quibus ita conlinj^'it ut, postquani in summo rerum fastigio positi fuere, mox inde dejecti ac deturl)ati, omniaque his in terris vana esse agnocentes, tum demumgencri humanorenuntiarc incipiant, ut in secessu A crins advertant animos ad relligiones, erectisque oculis lucem aliquam sibi quaerant, magnum terrestres inter tenebras solatium. At Gersonius indesinenter, adversa prosperave fortuna, secretis silentiis delectatus luit. « Advena noster, exclamabat post Constantiense concilium, mediis eliam in tuibis et urbibus, solitudinem sibi quaesivit et dilexit ^ » Quam autem ardenter fratris sui in elaustro vivenlis sortem paulo ante desiderabat! « Fratcr charissime, ait in epistola, dum cancellarii munere fungeretur, scripla, noli in vanum gratiam accipere quae data est in te..., Ille qui a pueio misertus est tibi, dans libi cor pium et timoratun), et super alios compatiens, superaddidit mi-
sericordiani, ut te repelleret a seculo nequam Porro
magna est misericordiaDeih8ec,quod neminem eparentibus, vel ?.miris habiiisti, qui volens, ut fit, te aliquem magnum esse in seculo, fuerit adversarius propositi tui. Mihi longe aliter est, et fuit assidue ^. » Adde tôt et tam diversis locis temporibusque compositos tractatus de Theologia Mjstica , de Illiiminatione , de Siinpllficatione , de Directione cordis , de Monte Conte mplationis , de Oratlone ^ de Cantlctis Canticorum , de Mendlcitate spirituali, etc. Gersonium vere mysticum fuisse ,qua ratione posthac dubitare liceret ?
Erunt fortasse qui quaerent, quo fatorum impulsu,ille vir quem sua indoles piis meditationibus addixerat , reruni
' De Consol. Theol. 0pp. T, [>• 1 3i .
publicarum tractationem, et suscepeiit, et retinuerit, ea vitae conditione abdicata, qua intimis animi propensionibus morem facile gessisset. His Gersonius respondebit, nemini licere de slatione sua decedere , civibusque afflictis consiliorum manusque opem abnegare, amore quodam improbo privatae quietis; speculativutn videntem fratris inopias et torpentem ajuvamine, deficere a fraterna dilectione, et per consequens a ddectione Dei conjuncta , cl tune non vivere contemplative, quod completur in divina ddectione y scd in curiosa philosophorum speculatione i; non ea , a Christo et Moyse, qui nunc orabant, nuncprsedicabant, nunc agebant, exempla data esse'; se igitur, postquam in mundum jactatus fuisset, illic vixissequamdiu potuerit, et continue decertavisse , ut fratrum necessitatibus occurrendo, officii sui debitum impleret ^. Sic ea quae in Gersonii vita et indole pugnare videbantur, inter se optime cohaerent.
Utcumque sit, nostrum constat, eas mysticis in speculationibus ingenii sui régulas servavisse, ad quas , dum inter homines commercia agitaret, rerum veritatem atque pondus exigebat.
Ante eum, multi doctores, inter quos in primis numerandi sunt magister Hugo de Sancto Victore, magister Richardus ejusdem abbatiae, ac divus Bonaventura, de Theologia mystica scripserant. Eorum profecto subtilitas non contemnenda, conatus non vani fuerunt, nomen eum omni posteritate adaequandum.Quantiscumque vero laudibus, egregias quibus inclaruerunt dotes, aut quae ediderunt scripta, extollas, praecipue tamen excitandae pictatis studiosi, non nulla rapieudis in cœlum mentibus idonea, incomposite et negîigenter, prout suppeditabat animi instinctus, fundere ac enarrare satis habuerunt , omni alia re neglecta, ita
ï Opp. IV, 12 9,6.
> Ihid.
i Opp. m, II 'i3.
ut Tlieoloi^iaiu Mysticam in corpus non rede{j;crint , veiam cjus naturaui parnni in lucem protuleiint , orij^incni ac fundamenta omnino omiserint '.
Quid indc consecutum sit, facile conjicitur. Theologia Mystica paucis quidem siinplicibus animis accei)ta fuit, probataque; aliis vero, quicumque in scholastico cortamine triti erant, plane displicuit. Quin imo, eam ineptam esse et absonam , non falsain tantum, judicavere, omnemque cjus alumnis (idem abrogarunt *. Instituendis miim argumentis solertes, ideoque rationis et methodi amanlissimi, nequaquam assentiie poterant disciplinis, nihil ordinatum, nihil compertum , niliil etiain certe definitum habentibus.
Cum sic se liaberet Theologia Mystica , Gersonius citra doctrinam ascelicum agere, splendideve de Deo disserere, quasi rerum cœlestium terraeenarrandarum accepisset provinciam, noluit ; cum autem altius ejus ingenium , mediis liominum coiloquiis , processisset, nec eum magnitudo mali , causaeque fugerent, judicavit operae pretium fore, si omissa snpplendo, obscura dilucidandoj demonstrando quse poterant demonstrari, materiani, non facili niniis et abnormi
ï «Sans doute, au moyen âge, et sous le règne de la théologie chrétienne, le mysticisme était fort naturel à l'esprit humain. Il y en avait tojjjours eu un peu depuis Scott-Erigène jusqu'au quatorzième siècle. Ainsi au onzième siècle, saint Bernard et Hugues de Saint-Victor inclinent au mysticisme; au douzième, Jean Fidanza, saint Bonavenlure, le docteur Séraphique est assurément plus ascétique que pratique. . . . Mais ce mysticisme avait été indécis et sans caractère systématique. » Cousin, Hist. de la Phil. du XVIIP siècle, t. 1, p. 879.
* «Cognovimus, proh dolor ! aliquos quibus omnis doctrina nuscens cum speculativa pietatem Fidei , reddebatur gravis, molesta, nauseans, et onerosa, ita ut doctores devotos déridèrent ut idiotes et vetulas, quales sunt apud taies Gregorius, Bernar- (lus, imo, damnata arrogantia et amenlia! Augustinus et Domiuus Bonavcnluia. » Gnsonii 0pp. IV, 337.
oratione, quocl muUi ante cum fecerant, scd philosophico , aut si malueris, scholaslico more pertraclaret.
Ait in prologo comiderationeni de Theologia Mystica : « Conari meditorsi ea quae de contemplatione, exlasi, et de excessii mentis, de divisione spiritus et animae, et similibus, doctores elevati scriptis reliquerunt, poterint ita palam iieri, et quodam modo revelari, ut alii ab experlis, quales rari sunt, possint intelligere, aut saltem fixe credere sanctos illos viros habiiisse scientiam longe altiorem anatura comniuni, quos ad supermentales rapuit excessus divina contemplatio \ » Alibi eadem repelit : « Videbit hoc quod dico verum esse, qui forsitan incident in tractatulum unum quem de Theologia Mystica, tam speculativa, quam practica, conatus sum ordinare, habens hanc intentionem, deducere ad notitiam familiarem et propriam scholasticorum, ea quae devoti homines de ea , magis affectiva declamatione et figurativa locutione , quam litteratoria proprietate tradiderunt ^. «Denique, prope acto vitae curriculo, cum praele- I itae aetatis memoriam recordaretur, aiebat in Sympsalmate super Cantica canticorum : « Nostrum hactenus studium fuit concordare Theologiam hanc Mysticam cum nostra scholastica ^. »
Hoc clarissimi viri consilium, quod nulli non ponderis inomentique maximi esse videbitur, hos de re tam gravi conatus, in ista disputatione enarrare fideliter quantum fieri poterit, collatis undique testimoniis, nobis animo destinatum est. Nihil autem in explanandis scriptorum sententiis , ad veram scientiam proficit, nisi, postquam explanatae sunt, quid probandum, quid rejiciendum includant, ostendatur. Duas igitur partes opéra nostra habebit, quarum una Ger-
ï 0pp. III, 36 1.
^ 0pp. I, 8i.
3 Opp. IV, 5]. Cf. God. Arnoldi Hist. et Dcscriplio Tlieol. Myst., {). 25.
^onii (le Thooloj^Ma Mvslica ilocrrin.im oxplic.ihir, alfna pHilosophico examine pe.pe.nler. J.,m nnne rei ipsi'ns '" ^nrem inva.lamns, omissa loi.^^ioi is pmœmii pnolusionc.
Theologia quse scholastica aut speciilativa dicitur, illud propiium habet, iit in ea, per solam rationis vim, investigetur Dei natura. Quidquida ratione non est inventum aut approbatum , hoc alienum sibi judicat, et ideo, nisi tanquam falsum , saltem tanquam adulterinum procul rejicit. In contrariam vero partem, quidquid a ratione inventum est , aut approbatum , hoc ducit omne suum, hoc civitate , ut ita dicam, gratificatur; uno verbo, quo ratio procedit, eo usque ipsa progreditur, statque hic ubi stetit ratio. Ea theologiae speculativEe natura est ; ii limites Sun t.
Quaerere an, prcTter theologiam speculativam, alia quaedam sit theologiae species, nihil aliud est quam quaerere an, prœter rationem, alia quaedam ad Deum via homini pandatur. Theologiae enim cum finis unus et idem maneat, cognitio scilicetDei, sola methodorum quibus pervenitur ad Deum , varietate et numéro fieri
( -5 ) polesl, lit llieologiaspecies varias pluresqiie habere videatiir.
De liac aiitem niateria auctoros qui mystici niinciipantur omiiesconsentiunl; omnes,etGersonius inter prinios, non per solam rationis opem Deum cognosci posse asseverant : prœter rationem, amorem existere, qui sua, et ipse, vi polleat, suumque secum splendorem trahat; ab eo, tanquam purœ lucis radio, mentem illuminari ; postquam autem sic illuminata est, tuni ei arcana rerum patere, secretosque ipsius numinis recessus fieri pervios. Eo modo , jam non sola ratio aucupandœ veritalis partes sibi vindicat, verum in istius societatem gloriœ se affectas offerre videtur.
Inde il la quam MjsHcam dicunt Theologia orta est. Ejus peculiare est, spretis operosne inquisitionis laboribus omnia affectui permittere, nihil quaerere , nihil disputare ; non argumenta argumentis, tanquam Pelio Ossam, giganteo conatu imponere, verum pure ac simpliciter, liberrimis ^moris alis, in coelum advolare. Communicat quidem cum Theologia speculativa paritate finis quem utraque prosequitur; secernitur autem ab ea discrepantia methodi, cum altéra cognitio Dei per affectum , altéra vero cognitio Dei per amorem , jure ac merito dicatur.
Eam fuisse Gersonii de Theologiœ Mysticaehatura sententiam,verba quae sequuntur perspicue demonstrant :« ïheologiam Mysticam, inquit ,
^.^fl^
( «0 ) «sic possumus describere : TheologiaMystica est «animi extensioin Deum per amoris desiderium. t( — Aliter sic : TheologiaMystica est motioanagogica, hoc est, sursum ductiva in Deum per « amorem fervidum et purum. — Aliter sic: « ïheologia Mystica est experimentaîis cognilio «habita de Deo per amoris unitivi complexum. « — Aliter sic : Theologia Mystica est sapientia , « id est, sapida notio habita de Deo dum ei supre- « mus apex affectiva? potentia:^ rationalis per amo- « rem conjungitiir et imitur \ )> Nihil profecto explicatius esse potest, et quod rem magis extra controversiam ponat. Plura ejusdem generis loca in promptu habemus, qune prœterimus brevitatis causa.
Quidnam aiitem rei est affectiis ilie quoTheo* logia Mystica innititur? Unde originem trahit? Qiiibus industriis excitandiis est? Quomodo nascitur, crescit idtimamque sui progressus metam attingit? Haec et multa alia quœri aiit objicipossunt, qure nnlla nnquani arte expédies nisi prius hnmana" animai natin-am scrntatns fiif'ris -.
}.'• I ^PP- ÏIIj ^^^1- — Theologia Mystica est cogiiitio expe-
**^,. rimenlalis habita de Deo per conjimcfionem affectus spiii-
'^tiialis cum eadem ; ibîd, ^^96. — Theologia Mystica consislit
'% affectibus et spiritualibus seiitimentis ; Opp. I, ao. —
i^ologia Mystica est experimentaîis Dei perceptio; Opp.
2 « Expedit ad ipsius Theologifc Mysticœ cognitioneni speeulativnm arquirendani naturam aiiiiiiie lalionalis et
Accuratissime igitur quicl anima humana sit, qnae sint illius facilitâtes, qua ratione similes, qua diversîT, Gersonius haiid semel, in diversis tractatibiis, investigat.
Ac primiim sic animam defiïiit : « Anima race tionalis est substantia spiritiialis , indivisibilis , «libéra naturaliter, iniiitens corpori, ut, ex ea « informante corpus, fiât unum compositum quod « dicitur homo, hoc est, animal rationale mortale '.» Aliquis fortasse reprehendet : In loco commemorato de rationali tantum anima Gersonius loquitur : esset igitur non inepta suspicio probatum ei fuisse, vegetalem animalemque praeter rationalem existere animam. Respondebimus , re amplius ponderata , non ita nobis videri. Nunquam enim omnirio , nisi erraverint legendo ocuU, istarum quae animalis vegetalisque nuncupari soient animarum , mentionem facit Chris tianissimus Doctor,
€Jus potentias tam cognitivas quam affectivas cognoscere. Consideratio haec de se perspicua est, quoniam, ignorata natura, ignorantur ejiis passiones. » Ac paulo post : « Volumus adducere in communem intelligeiitiam, si Deus annuerit, qualis sit hsec Theologia mystica, et in qua vi animse reponitur, qua ratione comparatur, quo fructu quove fine conquiritur, quod fieri, ignorata animae natura, nullo pacto
potest. » Opp. III, 369 Triclinium minoris mundi per-
fecta distinctione cognoscere spectat ad philosophiae et theologiae professores, si voluerint naturam proprietatemque contemplationis agnoscere. » Opp. IV, 3*^1. Opp. III, 107.
Quamvis aiiimam subslantia simplicem esse Gersonius censeat, non obliviscitur quam multi et varii sint actus quos producit. Si autem varii sunt, variis eos viribus contineri si quis existimat, non insipierUer sentiet. Nostro igitur placet « animam secernere in varias denominationes, « juxta multipHcitatem effectuum ab ipsa eadem « producibilium , ut dicatur talis quia talium eli- «cïtiya. est, et altéra quia aliorum'.»
His ita positis, vires quibus humana anima pollet, partim cognitwœ, partim affectivœ sunt ^
ïres reperiuntur cognitivae vires. Sensualitas ^ Ratio y Intelligentia s impie x ^.
Sensualitas, vel aliter, vis cognitiça sensualis y est vis animae utens in sua operatione organo corporeo, tam exteriori quam interiori, ad ea, quae sunt sensibilia, per se, vel par accidens, cognoscenda ^. Plures habet species quae sunt : sensus exteriores, quibus res deprehendendae patent, sensus communis, cujus ope sensationes quae producuntur alias cum aliis conferimus , virtus formativa , virtus œstimativa, ac demum , memoria et imaginatio, quae specierum , postquam res abscessere, retinendarum provinciam habent ^.
1 Opp. III, 370.
2 Jhid. , ihid.
3 Ibid. , ibid.
4 Ibid. ,372.
5 Ibid., ibid. Cf. 0|>p. IV, 79r> et ssq.
Supra sc'iisibililatem, Ralio poneiula est; qiui' qiiidem ea vis est animir, per qnam conclusion es propositiouum videniiis, e sensis ea elicimus, qua* sensu non percipiunUir, denique quidditates reruni abstrahimus, nec tamen, cum haec aguntur it nobis,ulloorgano corporeoegere vidernur^ Quin talem vim homo sortitus sit,negari aut dubitari non potest. Prorsus enim constat saepe nos speciebus rerum quae oblatae sunt, suam quasi conditionenf) auferre, et in novos eas convertere conceptus, qui jam nihil sensile haberit : unde nobis ratiocinari plane licet, omni remota sensualitatis ope ^.
Praestantissinfia, inter cognitivas vires, Intelligentia simplex, quae etiam Mens appeWatur, babenda est. lUa quidem minime stat,ubisteterunt sensualitas et ratio, notitiisque immoratur, quarum plures incertnp sunt, aut commentitiae, prima vero principia perspicit , et liquidam veritatem propemodum intuetur, singulari quadam luce,
' Opp. m, 371.
* Ibid.,ibid. — Intellectus postquam inspcxerit phantasmata, potest inde species intelligibiles eliceie , denudando quodammodo eas a naturali conditione, et in eis effodiens agalina spiritiiale,hoc est, simulacrum vel conceptum,niinc universalem, nunc specificum; quo facto, intellectus taliter actuatus, jani potest ratiocinari, non inspecto phantasmate, jam syllogisat, discurrit, régulas artium sibi format générales et infallibiles ad exempiar artis primae. Opp. I, i5'k Cï. IV, 800.
( ^o) divinitus infusa '. « Qualis vero sit illa lux ^ c( subjicit Gersoniiis, dici potest probabiliter, aut « quod est aliqua dispositio connaturalis et con- « creta animae, quam aliqui vocare videntur ha- « bitum principiorum , vel probabilius quod est « ipsamet animœ existens lux quaedam intellec- « tualis naturae, derivata ab infinita luce intelli- « gentiae primse qua? Deus est, de quo Joannes : « Erat lux vera quœ illuminât omnem hominem « venientem in hune inundum ^. »
Quemadmodum très cognitivae, ita très affectivse, quœ prioribus respondent atque obediunt, vires offenduntur, scilicet appetitus animalis y appetitus rationalis synderesisque ^ .
Per Appetitum animaletn Gersonius significat motus omnis generis qui fiunt in homine, si quid sensibus percepit, quod sibi vel bonum , velmalum esse judicet 4. Illi quidem motus primam
» Opp. III, 370, 371.
2 Ihid.^ ibid. Vide etîam in prima contra vanam ciiriositatem Lectione (I, 87), locnm ubi noster eamdem hanc de cognitivis viribus opinionem , immutatis de more suo verbis, exprimit.
3 Opp. III, 372. — Conceptiones in utero vel matrice animae rationalis tôt modis possunt mulliplicari quoad potentiam appetitivam, quot modis variantur quoad apprehensivam seii cognitlvam. Opp. IV, 802. — Conceptiones affectivae nequeunt fieri sine praevia cognitione vel conjiincta. Opp. IV, 8o3.
^ Opp. III, 373. Cr. Ibld.^ i3o.
liabent el velut uiiicam in ainore radicem ; non enim aliquid odio Labetur, nisi qnia alicui rei quae in amore est, contrarimn esse apprehenditur \
Appetitus rationalis rationi , ut appetitus animalis sensualitati respondet, et ab ea movetur. llaqne cuni seqnatur cognitionem quae, nuUo corporis et organorum auxilio, coinparata est , nnllam in corporeet in organis mutationem , cum aliquid appétit, afferre solet^. Multis aspectibus considerari potest. Si illum consideraveris respectu actus eliciti, dicitur libertas. Eam Gersonius describit facultatem rationis et voluntatis ad utrumlibet oppositorum ^.
Denique Synderesis, quae restât, eum tenet inter affectivas locum quem inter cognitivas facultates simplex intelligentia. Quemadmodum enim haec res fluxas respuit, ac tantum principiis rerum certis et inconcussis mancipatur, ita illa non allicitur bonis hujusce mundi, semper man-
» Opp. m, i3i.
^ Ibid. i35.
^ Opp. III, 373; ibid.y 108. — « Dictamen rationis exprimitur per verbum indicativi modi, ut quod : Hoc estfaciendam. Executio per verbum imperativi modi, ut, Fac hoc. » Ihid.y ibid. — « Nec voluntas sine ratione eligeret, nec ratio sine voluntate vellet. Libertas idcirco complectilur utramc[ue vim. <> Opp. I, i52. Cf. III, 443 ; IV, 8o3. Doctor Angelicus de hac materia plane cum Gersonio sentit. Cf. Summ, thcoL P. 1, Quaest. lxxxiii, art. 3.
( 22 ; cutij aliquid habeiitibus, suiiiuium vero boiiurn appétit, segregatum ab omni vitiosa concretione, sinceriim, constans, immotiiiii ^ Synderesis intelligentiae simplici obedire solet, illiusqiie consiliis régi ^.
Anima, bis facultalibus piaediU, pluresactus, sive cognoscat, sive appelât aUquid , exseqiiitur , quos receiiseainus oportet.
A.C primum, aperle constat, cum aliquamrem cognoscere avemus, modo nos in ea observanda parum attentionis afferre, contra autem ad eva* gationem esse pronos, modo vehementer occupari, animisqueintentissimis b8erere,modoetiam infixos adeo in eam oculos habere, ut de nobis, vel de cseteris rébus omnino jam non cogitemus, ac ipsius quasi difficullatis immemores, contemplari potius quani quaerere atque explorare videamur. Très illos cognoscendi modos, vel, ut magis congruenter loquar, cognoscentis animi status, Gersonius adnotat, ac proprio nomine décorât, primum cogitationis , mecUtationis^ecvxudum, tertium autem conteniplationis vocabulo appeilans ^. Unius cujusque veram paucis verbis expressif naturam. <( In cogitatione, inquit, est « evagatio, in meditatione inquisitio, in contem-
^ Opp. 111, '^iS.
y. Ihid. , ihid.
^ Ibicl., 378.
« plationc adiniratio '. » Cacterniii inler co^nilivas facilitâtes aliic aliter, pro sua dignitate , se geriint. Sensualilas, si lem attente consideraveris, cogitationis pigecipiie capax esse tibi videbilnr,meditatioiiisque ratio : veriim iientra ad contemplationem sese erigere potest, solaqne mens summaî, quam is status requirit, abstraction! idonea esse reperitur ^.
Très pariter sunt animae aliquid appetentis actus. i" ConcupiscentiaweX //^/«^o, improvida et vaga^ sicut cogitationis obtuitus; o.^ Devotio vel contritio y quœ in appetitu rationali est, meditationemque sequitur,eo purior,quod plerumque respicit incorporalia; 3^ Dilectio extatica, quaî propria est synderesi, motuque suo,sursuiTi ducente, expeditam et puram contemplationis libertatem refert. ^.
Quae sit natura animae, quot et qualibus polleat facultatibus, quomodo sese habeat,sive cognoscat alrquid, sive agat, perpensum spectatumque nobis est ; nihil ergo facilius quam perspicere qua potissimum parte suam sedem et causam Theologia Mystica habeat. Quid enim Theologia Mystica est ? Extensio anima^ in Deum per amo-
I Ibid., ibid. Cf. Tract, de Meditatione, Opp. III. 446 et ssq.
=• Ibid.,^Si, 382.
3 Ibid.j 383.
ris desiderium. Qiiid autem illud est quod iii homine amoriset desiderii capax est? Nulla profecto e viribus quae niincupantur cognitivae,non sensualitas, non ratio, non mens; appetitivae tantum facultates apud nos et amant , et cupiunt. Illud igitur statuendum est Theologiam Mysticam aliqua ex appetilivis facultatibus inniti. Cum autem Deussit, quo majusaliquid excogitari non potest ' , nec animalis , nec etiam rationalis appetitus , qui circa res creatas versantur , tantum valebunt, ut hominem ad Deum evehant; ita ut nequaquam Théologie Mysticselocus esset,sinihil prœterea in mente humana reperiretur. Superest vero synderesis , enatatque per eam ChristianissimusDoctor. Praepotentem ipsam vim esse putat, qua Theologia Mystica vere et solide fundatur. Haec cœterarum facultatum opem non respuit, et innititur prsesertim synderesi , quœ animam ante thronum Dei effert, actus illius, qui dilectio extatica nominatus est, beneficio ^.
Nunc scire interest quibus viis , expergefacta , ut ita dicam , synderesi , dilectio produci in corde hominis, productaque adolescere possit.
Nonnunquam exsurgit, vi quadam supera ac cœlesti, ipso afflante Deo, Deive angelis auxiliantibus. « Multi sunt tractus Dei amorosi , ait
* Ibid. ,107.
= /^/W., '383. Cf. IV, 5o.
( ^5 ) « Gersoiiiiis, quales vocabat anima sancta in « Canlico : Trahe me, inquit, post te curremus in (( odorem iingiientorum tuorum '. » Acpaiilopost in eodem libro : « Passiones spirituales ab angelo « Dei bono fréquenter immitti credendum est^.» Atsa^pius oportet ut, quas accepit leges, anima stricte et fideliter custodiat. Novimus autem iis inter se vinculis affectivas cognitivasque facultates conjungi , ut affectus cognitionem sequatur. Quœ cum ita sint, prcnecipue ac singulariter necesse est, si rapi in cœlum velis, Deum tibi tanquam summe bonum effingas et repraesentes ^. Duobus modis illud fieri potest, primo per abstrahentis intellectus laborem , secundo per fidem ^.
' 0pp. III, 137. Cf. Jbid. , 425.
2 Opp. III, 137.
3 a Oportet nos hic eorum meminisse quae de quidditale Mysticae Theologiae tractavimus. Posuimiis itaque Mysticam Theologiam esse amorem extaticum qui consequitur ad intelligeiitiam puram ipsius spiritus, qiiae intelligentia caret iitiqiie nubibus phantasmatum; propterea, necesse est enm qui vult Theologiae Mysticae se tradere , conari ad hanc in^ telligentiam puram ; alioquin amorem inde sequentem qua ralione compararet? » Opp. ÏII, 4^o« — « Amor dirigitur «^ cognitione in prima sui generatione. » Ibid., 40. — «Voluntas non fertur libère nisi prœmoneatur objectaliter et cognitivi per intellectum sub rationeboni vel mali. » IV, 29. — «Amor vel affectio animalis, rationalis, et intellectualis non causatur sine cognitione prsevia, comité et conséquente. » IV, 3o5.
^ f< RestringeUu au (cm seimo nosler ad duos niodos qui-
Ponile vobis anle ocnlos aliquemartis Phidiacœ peritum, dum marmoream aeneamve molem, unde eruendum est agalma, cselat et effîngit; nihil quidem addit, omnem vero inanitatem amputât, donec opus suum absolvent. Haud aliter cum de Deo agitur, rem aggredi fas est. Negate eum coloratum esse, sapidum , frigidum, mendacem , mutabilem , injustum , improbum ; qiiidqiiid res corporeas redolet, quidquid mancum et vitiosum esse videtur, more statuarii resecate, circumcidite, abstrahite; efficietur, detractione ista, excelleiis quœdam splendidaque effigies summi illiusquod qiioprimusboni. Postquam autem fabricata fuit fabricatamque introspicere et adrairari jam licet, tum anima, intemerata ejus pulchritudiue perculsa, id quod videt amare satagit. Vim igitur cogiiitivaui, perinde ac sinistrum pedem, in conceptu formato figit, simulque pedem alterum, voluntatem scilicet, protendere enititur, donec amorem suum expleverit ^ Sic conflatur ista motio anagogica in Deum , qua Theologiam Mysticam reponi diximus.
Fatendumestillam metbodum, plana quantumvis esse videâtur, pluribus difficultatum dumetis
bus polestper abnegationem et oblationem cognosci Deus; unus est fidelis simplex devotio, alius est philosophica vcl theologica intelligentiae depuratio. w IV, 347; ibid.^ 336.
^ 0pp. III, 420, 421; ibid., 459, 460. Cf. IV, 345 et
( -7) liorrere , iUi ut, cuiqiie per eam einiti , njuUa exeicitatione, multisqiie conatibus opus sit, ac ideo in philosophos melius quadret quam in comnnine honiinum vulgus. Insuper, invesligantem abs-, Irabentemque inlellectiim plerumqiie comitalur superbia : superbiae autem fastu nihil a Theologia Mystica magis aversum est. Idcirco Gersonius, elsi priorem hune reeolligendae in Deum animœmodum probet, alterum multo magis laudandum esse et anteponendum arbitratur ^
Quiquid ergo religio chrisliana de Deo narrât, anima ingénue et simpliciter credat, omni neglecta rerum indagatione. Christiana religio magnifiée de Deo sentit, quod pulchrius sit, subliniiusquealiquidnusquamreperias;habebisigitur, cum credideris, dignissimam quœ apud te dilectionem provocet, notitiam. Praeterea notitia illa, ut acquiratur, nihil expostulat, quod ullius capacitatem superet. Denique,non modo nuUum arrogantice locum dare, verumpotius humilitatem in corde hominis fovere fidessolet. Prorsus ergo optima ista via est. Unde Gersonius : « Stat sim- « plices idiotas, per fidem, spem et charitatem, « citius et sublimius pervenire ad Theologiam « Mysticam, quam eruditos in theologia schoias- « tica et discursiva ^ »
' « Cognitio Dei quae est per Theologiam Mysticam melius acquiritur per pœniteiitem affectiim qiiam per investigantem intelleclum. > III, 383 ; ihid.y 545; IV, 347-
^Opp. III, 4^6.
( 28 ) Caeterum, qiio sis ad credendum aui and unique alacrior, non nulla tibi sunt aut cavenda aut adhibenda. Yanas effuge occapationes; assume longanimitatem ; adverte origines passionum, unde eas facilius eradiccs; locumet tempus, ubitecum colloquaris, elige, quae religionem inspirent ; mo" deranter indulge cibo et somno, piis meditationibus piisque lectionibus insiste ^ Postremo corporis similitudinibus uli potes, quasi quibusdani scalis, per quas facilius in cœlum eveharis. Potes, exempli causa, Deum tibi tanquam ignotum patrern reprœsentare. Excogita enim puerum, ratione utentem, qui parentes suosnunquam omnino viderit; cui si quis dixerit : Patrern, carissime, in regione longinquahabes, bonitate acpotentia insignem; hic te genuit, hic infantem suscepit et aluit, hic indigum omni auxilio quotidie muneribus instruit et ornât; o quantum ille puer excellentem illum parentem adaraabit! ut singuiarieum pietate prosequetur! ut in ejus dilectionem inhiare, suspirare, Ictum se convertere incipiet ! Quid autem obstat quominus eadem apud te fiant, comprehenso tanquam ignoto pâtre Deo, commoverique, ut iste puer, incipias, grates persoivere, ardere, suspirare? Nihil profecto obstat; ex quo jam intelligitur concitandis apud animam amoris motibus^ non parum facilitatis
I Ibid,, 406, 410, 411, 4i2, 4i6> 417. Cf. Tract, de Monte Contempl, 54 1, 579.
( 29 ) ea arte afferri '. — Non niilla pi\Ttcrimiis, qiia' niinoris pretii siint.
Poslquani dilectio Dei producta est,pioductaqiie adolevit, tiim plura in corde humano a£*imtur quae suum Theologiœ Mysticae quasi complenientum praîbent. « Amor, inquit, Gersonins, rapit, unit, satisfacit. Primo quidem rapit ad amatum, et inde extasim facit : secundo, amor jungit cum amato et quasi unum efficit. Tertio, amor sibi sufficit, nec aliud praeter amare quaerit ^. » Ac primum raptus, si in génère consideretur, describi potest elatio alicujus e potentiis animae supra inferiores potentias, quae jam lum aut conquiescunt, aut minori alacritate agunt ^. Quamdam hujusce generis elationem nonnunquam fieri e pluribus argumentis factisque constat; sufficiat ad probationem rei Archimedis exemplum afferre, quem adeo in geometria in-
^ III, liGi, 462. Paalo infra Gersonius commémorât quibus ipse disciplinis in domo patria institii tis fuisset : « Vi vit, exclamât, vivitille, ciii adhiicpuero suadebantpii parentes, ut si poma, si nuces, vel caetera talia habere vellet, genuflecteret, et illa a Domino Deo elevatis peteret manibus. At vero puero ita facienti projiciebantiir hœc ab alto loco, ut puta, a camino, vel solario, applaudentibus quasi et congaudentibus puero ipsis parentibus, et dicentibus : Vides, dilecte tili, quam bonum est orare Dominum Deum qui talia confert orantibiis. » Ibîd.^ f^6?^.
\ /to., 390. Cf. IV, 5t.
^Opp. III, 391.
( 3o) tcntiim fuisse tradunt, ut cessante propemodum sensuumoperatione, captas à Romanis Syracnsas non senserit ^ Quœ cum ita sint, animam ab amore rapi posse quis neget, prœsertim quum propria amoris virtus attenditur, qui quidem fertur in Deum tanquani pondus in centrum aliquod, et ea quibusinest, caeteris in ditionem suam redactis, secum trahere gaudet? Concitata ergo Dei dilectione, inferiores animae facultates suo j ure et mancipio quasi spoliabuntur, pars superior ab omni impedimento expedita, sursum sponte emicabit, extasisque fiet ^.
Mox unio amantis cum amato sequetur. Qualis autem dicenda sit, magna inter auctores mysticos lis est. Scriptornon parum illis temporibus celebris , Ruysbroeck nomine ^ , imaginabatur quod « anima tuncdesinit esse in sua existentia
* Ibid., 392, 565.
^ Ibid.j 391 , 392. — « Hoc perfectum amoris pondus, si non potius levitas dicenda est, emergere facit spiritum a turba fluctuantium phantasmatiim et exundantiiim desideriorum carnalium tetra caligine, ut superas liber évadât in auras, ut feratur super aquas cogitationum vagantium et instabilium somnioque similium, ut eruatur de tenebris et umbra noctis, ubi prius erat vinctus, in mendicitate et ferro malse consuetudinis et fomitis originalis. « III, 1241.
3 Anno i38t vita functus. Praecipui ejus tractaUis sunt : 1° Summa vitœ spiritualis j 2" Spéculum salutis œternœ ; V* Commentaria in tahernaculum Môsis ; 4° de Nuptiis spiritualibus. Omnia ejus opéra édita sunt Coloniae Agiippinae, 1609, in 4".
(3. ) « quam priiis habiiit in proprio gonere, et coii- K vertilur scu transformatur et absorbetiir in « esse divinuni, et illud esse idéale définit qnod « liabnit ab oeterno in essentia divina » hand secus ac, snbjiciebat, gntta qnae in mare delapsa est, maris naturam induit ^ Sentenliam illins qUcT, et nova esse, et a sensu communi nimis abhorrere videbatur, saepe noster, nt depugnaret, in médium attulit'. Qnid vero in hac parte ipse decreverit , luculentissime pluribus locis assernit. Ynltanimamhominis conjungi cumDeo per assimilationem; ean) enim, postquam a secundo amoris flatn refecta est , intus quasi expnrgari, fierique omnino, ut ita dicam, spiritualem, depositis mundanae fecis sordibus ; spiritualia autem cum spiritualibus quamdam similitndinem gerere ; inde effici ut anima Deo qui spiritus est, simillima évadât , et propter istam naturae commnnionem, dicatur ei conjungi^. Salvatur ita, vel in mentali exaltatione , individua hominis vita. Nam, ut Gersonii verba usurpem,c( assimilatio i< non tpllit, sed perficit creaturam^. »
Interea , post multas ambages , ultimam tandem contingimns metam. Amor enim, dumfer-
'^ EpistoIa'J, Gersonii ad jratrcm Bartholomœum cartiisiensem super libram J. Riiysbroech de Ornatu Spirit. Niipt., Opp. I, 60 et ssq.
' Ibid.,ibid.; IIÎ, 394,39.5.
^ Ibid., ibid.
•*Opp. I, 79.
vet ista unio, de qua loquimur , subintrat tenebras ubiposuit Deus latibulum suum,secretiqiie apud animaiii fiunt motus , quibus illi cœlestia innotescunt^ Unde Christianissimus Doctorait : «Theologia Mystica innititur ad suî doctrinam experientiis habitis ad intra, in cordibus animarum devotarum ^. Mystica bœc est contemplatio quae in affectu reponitur non in intellectu^. Comparata quidam cognitio, ut pote quœ in via habetur, non in patria , obliqua est, non recta , maligna, non clara 4. Quemadmodum in excelso montis vertice, si tempus nubilaverit, paucos tantum solis radios , per nubium intervalla circumspicimus, ita mens splendorem divinum non
ï IV, 40.
Mil, 365.
3 Opp. 1,62; III, 547-
^ « Fit denique coUustratio spiritus , non sine quadam mterpositione, qualem suo modo sentit oculus, pelliculis palpebrarum tenuibus interpositis ad radios solis nitidissimos incedentes super oculos. Videt itaque solem oculus in suo lumine,sedquidsit non datur inspici, medioprohibente.» IV,
286 « Experimentalis Dei cognitio terminatur in caligi-
nem, sed prius deserit aliam caliginem. Caligo quae deseritur est omnis creatura, quse de se non nisi caligo est.» IV, 343.
« Experimentalis Dei cognitio, quia non terminatur in
Deum clare etnude visum, sistilur in caligine quadam supra
se, deserendo primam caliginem creaturarum post se
Ratio quia, necmeiis habet oculum , qui sit natus hic videre Deum, nec Deus objicit directe et immédiate seipsum. » IV,
( 33 ) nisi per caliginem, viclet'. Videt tamen , niliilquf ea visione pulchrius, nihil sublimius his in terris assequi potest.
Tum inenarrabile gaudiuin carpit; tiim quielatur, satiatur, stabilitur , omni deposita rerum humanarum sollicitudine; copulatur enim summo quod appetebat bono , ot quod optet , jam nihil est ^
Aliquis repreheiidet : admirabilia profecto loqueris, et qua^, si vera sunt , Theoiogiam Mysticani veram demunri sapieiitiam esse efficiiint; at, precor, quidnam argumenti est, rem ita ut dicis, sesehaberePQuodrespondeat certum habetGersoniiis. Facta de quibus agitur affectus sunt cujusdam generis, qui quidem, velut cœteri omnes affectus, interiori sensu percipiuntur, at nullo modo demonstrari possunt. Ea ipse aut perce-
