‹ Essais de critique textuelle (ecdotique)Chapitre 34 sur 47 · CHAPITRE SEPTIÈME · texte numérisé non relu

CHAPITRE SEPTIÈME

UNE TRADITION A RAMEAU UNIQUE La «Passio SS. Mariant et Jacobi ».

La Passio SS. Mariani et Jacobi est un texte hagiographique du IIIe siècle, d’origine africaine et d’excellente note. Nous avons la bonne fortune d’en posséder une édition (1) dûe à M. le Bail Pio Franchi de’ Cavalieri. Cette édition a, entre autres mérites, celui d’être munie d’un apparatus critique absolument complet : il y a donc là pour nous un très bon terrain d'expérience.

Les manuscrits employés par M. Pio Franchi de’ Cavalier: sont au nombre de huit :

. Augustodunensis S. IX.

. Bruxellensis 707-708. S. XII.

. Eugubinus XVIII A. 5. S. XI.

Bruxellensis 9290. S. XII.

. Monacensis 2546. S. XII.

. Corsinianus 777. S. XI-XIL.

Turicensis C. 10. S. X-XI.

. Vindobonensis 377. S. X-XI.

L'éditeur a donné d’une façon constante, sauf de très rares exceptions, la préférence au manuscrit À, montrant ainsi qu'il le considère comme faisant fonction d’archétype. C’est ce résultat des observations critiques de M. Pio Franchi de’ Cavalieri

<5zerHwz

qu’il s’agit de vérifier ici.

J'ai pris, au hasard, le chapitre 12 de ce texte comme base de recherche et l’apparatus critique m’a fourni, pour ce passage relativement court, 23 groupes de variantes sur lesquelles les

(:) Parue dans les Studi e Testi de la Bibliothèque Vaticane, tom. 3 (1900).

manuscrits se divisent par parties d’au moins deux témoins. Voici le texte et les groupes de variantes caractéristiques :

Mira tunc ibi cerneres! et exquisita conpendia saeviendi. Namque? cum manum carnificis gladiumque ipsum tot cervicibus deditumÿ numerosus iustorum populus urgueret, artifex feritas dispositas agminum series per ordinem® dirigebat, scilicet ut sacrilegi percussoris ictus velut impetu quodam furoris pia colla percuteret5. Deinde ut ne inexplicabileé fieret cruentum illum et barbarum ministerium, hanc sibi expeditionem sceleris invenit’; nam si uno in loco percussurus ipse consisteret, inmensam stragemÿ corporum cumulus acervaret, ipse denique spatium tanta strage conpletus alveus denegaret. Tune oculis sub ictu® ferri de more velatis!°, nullae tamen aciem liberae mentis clausere tenebrae ; sed largus atque inaestimabilis splendor inmensae lucis effulsitit. Nam et? plerique cum proximis et assistentibus sibi fratribus, quamvis carnaliter in visum acies non pateret, videre se tamen! mira quaedam loquebantur, quod sibi apparerent equi desuperl4 niveo colore candentes, quibus!5 veherentur16 juvenes candidati. Nec defuere ex eodem martyrum numero quil? collegarum relationeml® adtestarentur auribus et ex audito equorum fremitu ac sonol® recognoscerent. Ibi tunc et? Marianus prophetico spiritu iam repletus, fidenter ac fortiter praedicabat proximam iusti sanguinis ultionem, variasque saeculi?! plagas velut de caeli iam culmine minabatur, luem, captivitates, famem terraeque motus et cynomiae venena cruciantia. Qua praedicatione non tantum gentilibus insultabat®? fides martyris, sed etiam fratribus incentivum?? aemulandae virtutis et quasi classicum praecanebat, ut inter tantas saeculi plagas a iustis Dei tam bonae atque pretiosae mortis raperetur oCCasio.

1) cerneres AE M cernere sed LT V cernere posses B cernentes N

Le)

namque À E N nam BLMTV

deditum À E debitum BLMNTV

per ordinem À E N in ordinem B LMT V

percuteret À E N percurreret B LM percurrerent T concuteret V

ut ne inexplicabile A

ut inexplicabile E

ut inexplicabiles N

ut ne expectabile B LT V ne expectabile M

invenit AE LN

invenisse B inventum MTV

stragem À E N struem B LMTV

sub ictu ABLMTV subiecto E N

velatis AB LMT velata V bellantis E N

effulsit À L affulsit EM NT V affuit B

nam et AEN nam BLMTV

tamen À M tamen et BENT V

tamen etiam L

desuper ABLMT V super E N

quibus ABLMT V a quibus EN

veherentur À E N inveherentur BLMT vehementer V

qui AELMNV om. BT

relationem À ET V relationi LM relatione N revelationem B

fremitu ac sono AT V fremitum ac sono E N fremitus ac sonos B L fremitum percipere.. M

ibi tunc et A ibi tune E N ibi et.B LT V ibi etiam M saeculi À EN V saeculo BLMT

insultabat AB LMTV exsultabat E N

incentivim À incentivum ELMNT ingentium B V

L’apparatus positif fait apparaître très nettement déjà les groupes (À) E N et (A)B LMT V, mais le tableau de concordance des manuscrits par deux nous permet d’avoir une vue plus exacte encore de leurs rapports entre eux et avec À. Voici ce tableau dans lequel les manuscrits sont chaque fois rangés dans l’ordre décroissant des chiffres de concordance.

PONT SCA M) (NS LT) tv) ED T "16 N°20 M 16: 1 16 EE 20, V 19 T 19 NRA PIOMANI ATP AIGET AG ATOM BALL. 12 RON ET SONDAGE T6 IPS ML AGOBELZ RMS TRE ONE V3 M 52° M15 «M 13 DS ARE MAN ANR AS T-3T ANT ASO RENTE SE 40 RE AUV 3 CEA CRS PRO NICE BIEN MEN:5. CB 1 0N:3 NS

Les manuscrits E et N sont de beaucoup les plus proches (20 concordances sur 23 cas); le manuscrit À avec ses 12 concordances est déjà assez loin d’eux, mais B L MT V avec leurs chiffres extrêmement faibles sont aux antipodes. Par contre, ces manuscrits présentent entre eux des chiffres de concordances élevés, et avec À un chiffre intermédiaire. La colonne du manuscrit À, enfin, donne des chiffres de force moyenne. Autant d'indices de deux groupes entre lesquels À serait intermédiaire.

Choisissons maintenant deux manuscrits empruntés à chaque groupe rival et comparons-les entre eux et avec A :

2) 2 47812 16 117 01 10 OU 201 10 20226 DT EN te 0

Page 1