‹ Etude Critique Sur Les Rapports Supposes EntreChapitre 58 sur 66 · EPITRE VI · texte numérisé non relu

EPITRE VI

Tanto magis quanto minus dignandi, — Le texte est ici incertain ; les uns retranchent minus , d'autres le maintiennent. Dans le premier cas , on a un solécisme ; dans le second , une tournure un peu plate. Le rapprochement peu élégant de tarUo et quanto se présente assez souvent dans les écrits de la décadence : « Nunc dilectissima soror , qu» mihi tanto carior es quam prius quanto plus a suis convenit diligi, in quibus seipsum Christus fecerit amari. > (Salvien, Let. iv.) — Quanto plus laboro vobiscum , tanto amplius confundor in vobis. (Maxime de Turin, mort en 420.)

Quant au solécisme formé par la suppression de minus, en voici deux exemples pris à Tacite : « Tanto acceplius in vulgus, quanto modicus privatis œdificiis. {Ann. vi, 45.) — « Quanto ignara barbaris, tanto toleratiora. {Ibid, xn, 11.1

Dignandi ocçasionem captant, ** Dignandi peut élre ici synonyme

de digni, comme dans Cicéron, œstimatione dignandus (Acad. , II, 1. II, 10) ; ou bien signifier, juger digne, accorder ce qui est dû (àÇioDodat) ; tel esten effet le sens ordinaire de dignari. — L'incorrection de la phrase consiste ici dans la brièveté de l'expression, et peut-être dansTaltération du texte.

Patientiam ostendemus. Expression correcte : Quousque tandem abuiere patientia nostra (Cicéron). — Rumpere patientiam, venir à bout de la patience (Suét. Tib. 24).

Pcenitentiam sui gérant, « témoignent de leur repentir. » — L'incorrection de cette tournure n^est pas aussi grave qu'on le prétend. Les auteurs du i^' siècle employaient posnitenfia (p.8Tavwa) et pœnitentiam agere , à peu près dans le même sens que les chrétiens. « Pœnitentiam agere sermonis mei cœpi. » (Petron. Sat. 132.) — « Inde Sardiniam recessit , ibique morbo et poenitentia interiit. » (Florus.) — Gerere pœ^ nitentiam est moins usité , mais n'a pas la même signification ; l'auteur veut dire : montrer son repentir , en donner des preuves extérieures. On disait bien: gerere odium, fidem (TiteLive). Gerere desideriade unico filio. (Quint. Decl. 10, 16.) Gerere inimicitias , simultates (passim). — Aime-i'Onmiem pœnitentiam generare? (S. Léon.)

Bene va/ete.— On ad*aborddit simplement : Vale, valete. Mais valeo, comme valetudo , ayant signifié indifféremment l'état bon ou mauvais de la santé , tellement que valetudo , dont Tétymologie est force , est devenu synonyme de maladie, lia été nécessaire d'ajouter à ces expressions un adjectif qui en précisât le sens. De là^ dans les lettres de saint Cyprien, par exemple, et de ses correspondants : Opto vos semper bene valere^ — in Domino bene valere, — optamus vos bene valere,

LETTRE \n.

Bene aceeptum litteris, < touché agréablement des lettres... » Ce sens diffère peu de celui-ci : bien accueilli, bien traité , mis en bon état ;ot ce dernier sens est très -latin : < homines multis verbis a se maie acceplos dimisit (Cicéron). — Copias maie acceptœ^ fortune compromise (Brut. ap. Cicer. Fam. u, 13).

Conscientiœ meœ, ma conscience. — Sustentari conscientia (Cicer. ad Att. X, 4). — Habere conscientiam conditionis su» (Traj. à Pline, Ep. xxxiz). — Mea mibi conscientia pluris estquam omnium sermo. (Cicer. ad Att. zn, 27.) — « Immaculatam conscientiam de confessione reportare (S. Cypr. op. i. XXVI). — « Polluere manus et conscientiam cruore (Arnobe, 1. 1, 6).

Sensibus tuis permotum , tes pensées ont fait impression , etc. — « Ips» quoque sententiœ et cogitaia sensus dicuntur. (Sénèq. Ep. m.) — « Pomponius sensi6iis celebris, verbis rndis. » (Vellelus, n, 9.) — « Semper magnis sensibfus, pro temporis conditione , litteris tuis locutus

432 CORRESPONDANCE DE SÉNËQUE

à ce mot son accep.tioii première, telle qa*il Ta dans ces phrases : u Deditus tibi devotusque cliens.)» (Juvéo. s. 9, 71.) — c Si quando de moribas meis devotoque Yobis anime dubitaveritis. » (Saét., Vie de TibèrCt 67.) — En supposant qtt*ii aityoula dire : « mon dévot maître, » il aura parié le langage de ses contemporains, comme Lactance, par exemple, dans ce passage : « Adimere Ubi fidem ac deyotionem nulla vis potuit. 9 {De mort. pets, ti.) — » Beatissimi apostoli inseparabilem fidem omni nos devotione celebrare necesse est. » (Maxime, évéq., 3^ hom. sur saint Pierre et saint Paul.)

ËPITRE X.

Indignandum nominandunit « indigne d*étre nommé. » — C'est an solécisme. Quatre siècles de corruption littéraire ébranlent singulièrement l'autorité des régies. Voici d'autres fautes du même genre que nous avons notées dans les contemporains : « Sic tu, Donate, qui a Deo meretis audiii, » (Lactance, De mort, pers., ch. ui.) — « Disponebam reliti" quere, tardabam converti. » (S. Aug., Conf. ti, 11.) — « Quid erat cans» cur graecas litteras oderamPn (Id., ib., i, 13.) — « lllud prsterea vellemus ediscere si... » (Prêt. rom. à S. Cypr., 1. XXXYI.) — « Ignis tam intolerabilis erat quam nemo portare posset. » (Ep. Luciani ad Cypr. 21.) — « Se cathecumenum fieri postulavit. » (Sulp. Sévère.) — « Dignus agnosd. » (Sid. Apoll., 1. II.) — « Ut litteris tibi form» suœ (p. ejos) quantitas significaretur. » {Id,, ib.) — « Pro quo, precem sedulam fundo ut, perspectis cbartulis suis (p. ejus), si quid jure cornpetit, instruatis. » (Mamert Claudien, Ep. y.) — « Fungi debitum meum. » (Symmaq. à Auson., 1. III.) — « Qui me et te dignanter ha^ buerint légère. » (Marins Mercator^ Rép. au prêt. Julien.)

ËPITRE Xn.

Reatui obnooHos, a sous le i;oup d'une accusation. » — Reatus est un mot inventé sous Auguste par Messala, dit Quintilien (ym, 3) ; il désigne proprement Vêtat de raccusé, et par extension , Vaceusation même et la faute, m Si det iniqua tibi tristem fortuna reatum » (Martial, n, 34). — « Mal» conscientiffi reatum intra me sustinebo )> (Appui. Met, 7). -^ « Irritis plangens reatum fletibus. (Prudence.) — «Augmentum reatus est innocentiam jactare post culpam. )> (Salvien, Ep. m.) — a Duplex in bac parte reatus est. » (S. Léon. Lett. décr. aux évêq. i.) a De reatu negligentiœ se excusare. » (Id. 1. II.)

Utamur foro, « accommodons-nous aux circonstances. » — On peut aussi traduire : (( Servons-nous de là juridiction,,. » Dans les deux sens, le terme est correct et proverbial. C'est donc à tort qu'on en fait un barbarisme. Nous le rencontrons dans Térence avec la première accep-

lion : ikscisti uii /oro... (Pborm. i, 9^29). Cette métaphore est tirée da langage des commerçants qui savent varier leurs prii d'après le cours de la place (forum). En voici un second exemple tiré de Marins Mercator: « Jure ergo et merito cavetur et condemnatur ut reprobus qui in morum verborumque commercio, prœserlim in foro fidelium^ hujus divini eloquii passim ei publiée non admittit argentum, quod igné Spiritus sancli eiaminatum est, purgatum sextuplum. » (£p. cuexii») ^- Le second sens^ celui de juridiction , est trop connu pour que nous y insistions : forum agere, indicere forum, rendre la justice.

Humilitas, a humilité. » — Sens chrétien : « non auctoritate dolen^ tium scribimus , sed humilitate famulorum. (Salvien , 1. lY.) — -^ « Ut hactenus tacendi tempus congrua httmilitate servavi*.. r> (S. Paulin de Noie, £p. XIII à Pammachius.) — « Et ipsi videlis , fratres, quod mea non cessât humilitas omni circa vos sollicitudine laborare. )» (Maxime, évéq. hom. s. une éclipse.)

Centum triginta duœ..» — Voici un antre exemple de la suppression de et, (1 Menandrum alii centum octo, partim centum novem comœdias reliquisse ferunt. y> (Àulu-Gelle, xvi, 4.)

Pausam dédit, — Mot et sens très-anciens. « Quando id , quod sat erat, salis habere nolint^ ego pausam feci. (Plaute, Pœn. n » 13.) — a Pausam fecere fremendi. (Ennius.) — Nec dare pausam conciliis et discidiis (Lucrèce, ii, 118). — Pausas edere, en parlant des procès^ sionsd'Isis et d'Osiris, signifiait faire une. halte , et les lieux oè l'on s'arré-^ tait s*appelaient pausarii loci. (Forcellini.) — Le moyen âge a tiré de pausa, repausare,

EPITRE Xm.

Allegorice. — « Pars allegorice scripta , iudubiiabili altéra sermone rectoque. » {Arnohe. ) — Allegorizare, moins latin, est employé par Tertullien et par S. Jérôme (De res, cam. 27. — Ep. Lxiad Panmach.)

JEnigmatice^ — adverbe forgé du grec.

Te diocisse retineo; je me souviens que tu as dit. p — Retineo est rois ici pour teneoy avec la suppression de memoria. — Aulu-Oelle : «Viram qnemdam illustrera (sive ille Asdrubal, sive quis alius esset, non retineo) epistolam hoc modo abscondisse. ))fl7, 9.) — Ulpien : a Retineo me diœisse,i> (Dig. § 1, 90.)— Plus tard on a dit recolo, (S. Âug. Conf. •V, 2.)

Evirare, énerver. — « Evirat sanguis enormiter ablatus. » (Végèce.) —V. dans Forcellini des exemples de Catulle et de Varron.

Page 1