ÉPITRE IX
Editio litterarum, « communication d* écrits. » — Emploi régulier et usité de cette expression qui, conformément à son étymologie, a de tout temps signifié montre, publication, mise au jour.
Veniam irroges, « accorde -moi mon pardon. » — Ordinairement^ irrogare signifie imposer, et se construit avec leges, mulctam, supplicium , imperium. Veniam irroges est plus humble et marque plus de soumission que veniam concédas.
Subsecundo. Terme inusité et que nous n'avons vu nulle part. Il signifie ici mettre en seconde ligne. On cite subsecundarius, secondaire, d*Aulu-GeIle. (Voyez Forcellini.) — Probablement c'est un mot forgé par l'auteur, comme on en forge tant aux époques de décadence.
Id observare in tuam personam, — Persona est pris ici au sens classique de rang, qualité, condition, comme dans ces phrases : « Existimabam salis aptam esse et naturam et personam meam, » (Cic, ad Att,) — « Ut mea persona semper ad improborum civium impetus aliquid Tideretur habere populare. » (Id,) — « Caesar in personam Pompeii multa fecit asperius. » ijd.) — « Ecclesia stat in fide, licet quidam terrore ipso compulsi, sive quod essent insignes personœ, sive apprehensi timoré hominum, vererentur. » (Cleri Rom. ad cler. Carth. de seces. div. Cypr.)
Cum aporia et dedecore, « avec mesquinerie et avec dédain. » — Terme grec introduit, comme beaucoup d'autres, dans la langue latine. Saint Augustin emploie typho pour superbia; TertuUien se sert de paralysis, ectasis; on rencontre dans nombre d'auteurs zizania, pirate-rium (expérience), thema (sujet), etc. {Confess. m, 5. — De anima, ix, 20, 31. — Maxime, évéq. de Tur. Homél. 1" de S. Pierre. — Mamert Claudien, 1. lY, Ep. xxu.)— Voici quelques vers de Prudence» né en 348^ ad Judœos :
Blaêphemcu Dominam, gens ingratissima, Christam.
Patcha tuum nihil est
Lascivire choris, similaginis azimon esse.
Onine sacramentum rctioet qaod pa$tio vera, Andiat insanum bacchantis energima monstri
Les écrivains chrétiens emploient aussi aporiatio, aporiari, mais avec le sens de dotUe et d'embarras,
Devotissime magister, n mon dévoué maître. » — Devotus qui, dans les auteurs classiques, signifie dévoué, a signifié dévot, dans les auteurs chrétiens, par une ellipse, en sous-en tendant Deo, par exemple : sit devota Deo Roma, (Prudence.) — Devota Christo plia, (Saint Jérôme, Ep. cvni.) — Le faux saint Paul s'exprime assez correctement, et donne
à ce mot son aoceptioD première, telle qu*il Ta dans ces phraMi « De-^ ditus tibi devotusque cliens.]» (Juvén. s. 0, 71.) — « Si qii|âii^ de morlbus meis devotoque vobis animo dubltaYerilis. » (Suét., 1%^^ Tibère, 67.) — En supposant qa*il ait voulu dire : « mon dévot malipe^ » Il aura parlé le langage de ses contemporains, comme Lactance, par exemple, dans ce passage : « Âdimere tibi fidem ac devotionem nuUa vis potuit. 9 {De mort. pers. vi.) — « Beatissimi apostoli inseparabilem fidem omni nos devotione celebrare necesse est. » (Maxime, évéq., 5*hom. sur saint Pierre et saint Paul.)
ËPITRE X.
Indignandum nominandum, « indigne d*étre nommé. » — Cest un solécisme. Quatre siècles de corruption littéraire ébranlent singulièrement Tautorité des règles. Yoici d'autres fautes du même genre que nous avons notées dans les contemporains : « Sic tu, Donate, qui a Deo mereris audiri. » (Lactance, De mort, pers., ch. mi.) — « Disponebam relin^ guère, tardabam converti. » (S. Aug., Conf, vi. 11.) — « Quid erat caus» cur grscas litleras oderam?^ {Id., ib., i, 15.) — « JUud prœterea vellemus ediscere si... » (Prêt. rom. à S. Cypr., 1. XXXVI.) — « Igois tam intolerabilis erat quam nemo portare posset. » (Ep. Luciani ad Cypr. 21.) — « Se calhecumenum péri poslulavit. » (Sulp. Sévère.) — « Dignus agnosci. » (Sid. Apoll., 1. II.) — « Ut litteris tibi formœ suœ (p. ejus) quantitas signiûcaretur. » (Id,, ib.) — « Pro quo, precem sedulam fundo ut, perspectis cbartulis suis (p. ejus), si quid Jure competit, instruatis. » (Mamert Claudien, Ep. y.) — « Fungi debitum meum. » (Symmaq. à Auson.^ 1. III.) — « Qui me et te dignanter habuerint légère, » (Marins Mercator^ Rép. au prêt. Julien.)
EPITRE Xn.
Reatui obnoxios', « sous le coup d'une accusation. j^-^Reatusestnn mot inventé sous Auguste par Messala, dit Quintilien (vm. S) ; il désigne proprement Vétat de r accusé, et. par extension , V accusation même et la faute, a Si det iniqoa tibi tristem fortuna rectum y> (Martial, n, 24). — « Mal» conscienti» reatum intra me sustinebo y> (Appui. Met. 7). — « Irritis plangens reatum fletibus. (Prudence.) — «Augmentum reatus est innocentiam jactare post culpam. » (Salvien, Ep. m.) — d Duplex in bac parte reatus est. » (S. Léon. Lett. décr. aux évêq. i.) a De reatu negligentis se excusare. » (Id. 1. H.)
Utamur foro, « accommodons-nous aux circonstances. » — On peut aussi traduire : a Servons-nous de \ti juridiction,,. )> Dans les deux sens, le terme est correct et proverbial. C'est donc à tort qu'on en Tait on barbarisme. Nous le rencontrons dans Térence avec la première accep-
y lion : « seisii uti foro.., (Phorm. i, 2^29). Cette métaphore est tiréedo ^ V'' langage des commerçants qui sayent yarier leurs prii d'après le cours de la place (forum). En yoici un second eiemple tiré de Marins Mercator: « Jure ergo et merito cayetur et condemnatur ut reprobos qui in morum ▼erborumque commercio, prssertim in foro fidelium^ hujus divini eloquii passwn et publiée non admittit argentum, quod igné Spiritus sancti examinatum est, purgatum sextuplum. » (Ep. clxxii.) — Le second sens^ celui de juridiction , est trop connu pour que nous y insistions : forum agere, indicere forum, rendre la justice.
Humilitas, « humilité. » — Sens chrétien : • non auctoritate dolentium scribimus , sed humUitate famulorum. (Salyien , I. lY.) — — a Ut hactenus tacendi tempus -oon^rua humiliiate seryayi... y> (S. Paulin de Noie, Ep. XIII à Pammachius.) — «Et ipsi yidetis , fratres, quod mea non cessai humilitas omni circa yos sollicitudine laborare. m (Maxime, éyéq. hom. s. une éclipse.)
Centum triginta duœ.., — Voici un autre exemple de la suppression de eU a Menandrum alii centum odto, partim centum noyem comœdias reliquisse ferunt. » (Aulu-Cîelle, xyi, 4.)
Pausam dédit. — Mot et sens très-anciens. < Quando id , quod sat erat, salis habere nolint^ ego pausam feci. (Plante, Pœn. n, 12.) — « Pausam feçere fremendi. (Ennius.) — Nec dare pausam conciliis et discidiis (Lucrèce, n, 118). -— Pausas edere, en parlant des processions d'isis et d'Osiris, signifiait faire une halte , et les jieux où Ton s'arrêtait slappelaient pausam loei, (Forcellini.) — Le moyen âge à tiré de pau^a yrepausare. : . {
EPITRE Xm.
Allegoiiee,'-^« Pars allegqrice scripta, Indu^itabili altéra sermone rectoque. V (Arnobe.) — Allegoriziare ■ inoins latin, est employé par Tertullien eipar S. Jértoe {De re^. carn. 27. — Ep. Lxiad Panmach.)
^nigmatice^ — adverbe.fti^é du grec.
Te dixisse retimeo ; j)eF me souviens que tu as dit. » — Retineo est mis ici pour teneo^ ayec la suppression de memoria, — Aulu-Gelle : «Yirum qnemdam iltustrem (siye ille Asdrubal, sive quisalius esset, non rettneo)epi8tolamhoe modo abscondissei^ )>(17, 9.) — ^Ulpien : « Ketineo me dixisse,» (Dig. § 1, 90.)— Plus tard on a dit recolo, (S. Aug. Conf. IV, 2.)
Evirare, éneryer.. — «Eyirat sanguis enormiter ablatus. » (Végèce.) — V. dans Forcellini des exemples de Catulle et de Varron.