CR
LOI ÆLIA SENTIA 49
sort avec la dernière évidence de la suite des idées qu’il exprime : .…..manumissum modo civem romanum, modo Latinum fieri dicemus. Nam in cujus persona tria hæc concurrunt, ut major sit annorum triginta, et ex jure Quiritium domini, et justa ac legitima manumissione liberetur, id est vindicta aut censu aut testamento, is civis romanus fit, sin vero aliquid eorum deerit, Latinus erit. Quod autem de ætate servi requiritur, lege Ælia Sentia introductum est, nam ea lex minores XXX annorum servos non aliter voluit manumissos cives romanos fieri, quam si vindicta apud consilium, justa causa manumissionis ad probala liberati fuerint… Statim enim ex lege Ælia Sentia cautum est ut minores triginta annorum manumissi et Latini facti…. 1.
Mais Ulpien semble être en désaccord sur ce point, comme sur quelques autres, avec le grand jurisconsulte qui nous a laissé des renseignements si précieux sur l’histoire des institutions civiles de Rome; il dit en effet : Eadem lege (Ælia Sentia) cautum est, ut minor triginta annorum servus vindicta manumissus civis romanus non fiat, nisi apud consilium causa probata fuerit. Ideo sine consilio manumissum Cæsaris servum manere putat; testamento vero manumissum perinde haberi jubet, atque si domini voluntate in libertate esset, ideoque Latinus fit ?.
On a conclu de ce passage que l’esclave affranchi avant d’avoir trente ans demeurait dans la servitude, à moins qu'il n’eût reçu la liberté par testament, auquel cas il devenait Latin Junien. Les assertions de Gaius seraient donc erronées, ou du moins on en tirerait une fausse interprétation historique. En effet, exactes au 11° siècle comme au im°, elles ne le seraient pas pour le temps où la loi Sentia venait d’être promulguée. À cette époque, disent certains commentateurs, il n’existait pas d’intermédiaire entre la pleine liberté et l'esclavage. Ce fut seulement lorsque la condition de Latin Junien eut été introduite dans le droit (et elle ne le fut pas avant l’an 19 de l’ère chrétienne), qu'on l’appliqua