I. — Extraits du de cœlo formant l'acte d'accusation
Objectiones factœ contra librum De cœlo Cœsaris Cremonini{.
P. 14. Dissolvons quasdam rationes quas sibi fecerat adversus rationem Averrois affirmantis « motum Cœli et Tempus esse aeterna », ait : « Quapropter firma est Averrois ratio et vana fuga, si quis ad hujusce modi instantiam se recipiat. »
P. 16. Inquit : « Quod productio formarum, ex quibus composita constituuntur, non potest esse ab efficiente, nisi per materiae transmutationem quod dicunt Scholse educi de materia : qua3 transmutatio non est possibilis, nisi quod agit sit corpus; veluti etiam quod patitur est corpus ; » et post pauca : « Utcumque de Platone est certe verus modus. Si enim forma? de foris inclucantur ab agente absque hac transmutatione, introducitur aliquid contra prima principia; ex quolibet nimirum quodlibet posset fieri. Prœterquam quod formœ crunt naturae de se existentes, et non in eo in quo sunt; non item ut dicit naturae defînitio et vi\ unio suppositi poterit declarari quomodo Hat. »
P. 18. « Immo is cui fidem habeamus, aliquando solis verbis aliquos morbos sanabit; excitata enim imaginatio et appetitio, secum habent cxcitamentum caloris, frigoris, et aliarum qualitatum, in quibus est temperamentum ; ex quarum alteratione sequitur sanitatis restitutio, ubi, etc. » — Et post pauca : « Et quanto firmior fides, tanto mirabilius id agitur. »
1. Archivio veneto. Wiscellanea di atti diversi. M>?. fîlza 40. cod. su.
P. 32. « Gum autem Deus sit de se necessc esse, et cum nécessaire ad esse Dei sequàtur esse cœli, cœlum evadit necesse esse ab alio ; et sic veriim est quod dicit Avicenna : quod deus solus est necesse esse simpliciter, et ab intrinseco et al) extrinseco; quia sunt ex principiis impermutabilibus. Sed ab extrinseco sunt possibilia, et necessaria ex suppositione, si sit Deus, qui ul nunquam non eril et nunquam non fuit, ita etiam ista et nunquam, ait Aristoteles, non fuerunt et nunquam non erunt. »
P. 13. « Dicitur incorporeum id quod movet cœlum; quia etiam anima cœli, prout se habet ad movendum, est incorporea; non enim movet utens corporis adminiculis. »
P. 84. « Non nos ultra adjungimus ; illas non movere effective, nisimediante anima. Postquam posuit loca Aristotelis, « De animatione cœli », haec habet verba : « Dialectica audacia excogïtavit non esse pro eo movendo animam necessariam. »
P. 93. « Quocirca existimo censendum : motum circularem non posse ab alia forma provenire quam ab anima. »
P. 94. « Gum itaque motus cœli sit motus omnium differentiarum, et motus infra animam sit motus unius différente : oportet dicere motum cœli esse ab anima; ab anima autem rationali, quse sua natura est supra corpus, quia suam potentiam intellectivam extollit supra corpus; atque adeo ut est forma omnipotens, ita débet habere corpus omnipotentis conditionis : sunt enim corpora propter animas, non animae propter corpora. »
P. 99. « Volumus constituere banc sententiam; quod cœlum sit formaliter animatum anima, qua? sit natura ». — Et itidem : « Omnino in hac controversia puto ego démonstrative dici ex II De anima, movens cœlum debere esse illius forma. »
P. 100. Probat quod : « Anima cœli non sit intelligentia ; sed natura et forma naturalis ; » et hoc non solum ex principiis Aristotelis, sed etiam ex absolutis; videlicet : « Cœlum est corpus organicum quando cœlum est animatum anima, quae est quod quid erat esse illius; cœlum est corpus organicum, quia quod habet partium diversitatem est organicum. »
P. 104. Ait : « Albertus dicit conjunctionem esse difficilem; melius dixissetimpossibilem. » Ibidem negat : « intelligentias movere orbes per suam intellectionem ; quia intellectio quae facit ad movendum est practica, cum intelligente intellectio sit speculativa. » Etpost pauca : « Intellectio intelligente est ejus substantia, ut habetur in XJI Metaphysicœ. Si est practica exit a sua substantia. »
P. 109. « Ego vero puto nullo modo posse intelligentiam immédiate cœlum movere. »
P. 110. « Quod autcm nulla possil conjunctio assignai!, sic "Conlendo, » et loquitur de conjunctione intelligence ad movendum cœlum.
P. 112. « Anima intellectiva ratione essentise est corporca tanquam informans corpus, »
P. 121. « Nos constiluimus animam essentialiter cœlum informantem esse animam qua^ sit praedita potentia intellectiva; quia débet cognoscere intelligentiam. »
P. 126. « Statuimus : quod illa anima est essentia informans cœlum, praedita facultate simili nostro intellectui possibili : ratio quœ id movet est quia débet intclligere intelligentiam; quam non potest intelligcre per suam essentiam ; cum ipsa sit materialis; unde relinquitur ut intelligat illam per receptionem, quod non erit nisi sit pnedita facultate simili nostro intellectui possibili. Quare. »
P. 129. Postquam sibi objecit de intellectu animas cœli quonani modo potentia materialis et individualis possit recipere universale per essentiam et intelligibile potius abstractum, satisfaciens quassito, sic ait : « Sed oportet advertere quod potentia intellectiva non est organica, et ideo non est individua et materialis. nisi in sua radice, ratione scilicet animas a qua Huit : de se vero est omnipotens et indefmita prorsus, incorporea et indivisibilis. -
P. 131. « Advertenda est illa non-separatio a magnitudinc, qua^ ponitur ibi in nostra anima, cujus noster intellectus est potentia, informans materiam, nostrum scilicet corpus, sed ulterius quia facultas ipsa non intelligit sine pbanlasmate; ideo née ratione intellectionis est sine magnitudine. Cum igitur boc non sit in anima cœli, etc. » — Ibidem in fine ait : « Impedit intellectionem abstractorum materialitas, qiue est in anima ratione operationis qualiter se liabet non intelligere sine phantasmate. quia per talem mistionem corpoream determinantur potentiae ci reducuntur imperfectee; quod satis clare significatur ex nostra intelledione; cum enim intellectus noster determinetur pliantasmTate, nibil potest intelligere nisi quod reluceatin pliantasmat»\ et amisso pbanlasmate, amittit intellectionem.
P. 138. « Dicunt quod melius est intellectui esse sine corpore; quare ineptum putant ponere animam intellectivam. corpori semper applicatam; sed illud intelligitur de intellectu actu, non de intellectu potentia, qui est adjunctus tanquam facultas animas materialis; est sane melius tali intellectui esse cum corpore, quia aliter non esset. »
(Note marginale.) — Idem ctiam dicit D. Tbomas, II De cœlo iox. com. 13 qui sic ait : « Undc si sit aliqiia substantia spiritualis
cujus virtus sit déterminât a ad motum cœli quem movet sine labore ut supra dictum est, nobilius est ei esse in tali corpore quam esse separaturn, quia perfectior est actio quam quis agit per instrumentum conjunctum quam per instrumentum séparât uni . »
(Citatur hic locus a Busto p. 36. Et S. Thomas p.p. 51, ar. 1° ad 3m, dicit : « Unde substantia intellectualis quae non est unita corpori est perfectior quam ea quœ est corpori unita. »)
P. 294. Docens non posse aliter demonstrari Deum esse nisi per motum, ait : « Imprimis vero adducunt Avicennam alio medio et, ut putant, maxime efflcaci, sine motu id demonstrantem ; praater quem est etiam D. Thomas qui pluribus viis profitetur posse ostendi Deum esse, at prœter D. Thomam sunt alii qui aliis mediis id se putant demonstrare, quod nos solo motu cum Averroe judicamus posse ostendi. » Idem habet pag. 245, et conatur solvere argumenta theologorum.
P. 303. Ait : « Pro re autem nostra qui statuimus metaphysici esse hanc ostensionem quod Deus est, non autem politici, hoc est dicendum : Deus ordinatur ad regimen universi secundum se, et sic scientifice ad Deum attinet quod considérât Bonum universi, quod in ordine est collocatum. Ordinatur postea a legislatore ad regimen populi, et sic legislator débet ostendere non quod sit simpliciter sed quod sit prout illum; ad suam legislationem vult prœsupponere, id autem facit persuasionibus quibusdamet signis; quod et Plato ipse proponit. »
P. 316. Quae Aristoteles docet lib. IDe cœlo tex. 100 et libro II tex. 6 De vit a Dei, ipse explicat nomine Dei Gœlum esse intelligendum.
P. 318. « Plura qui voluerit, adeat Scholasticos, caveat vero ne Intelligentias cum Angelis confundat. Gompositio igitur subjecti et accidentis in his intelligentiis nullo modo poni potest : etenim accidens reale supponit substantiam compositam ex vera materia et vera forma. »
P. 324. « Statuimus ergo rem hoc pacto : Primam intelligentiam esse actum purum cum plenitudine actualitatis ; alias omnes statuimus actus puros quidem et simplices; cœterum sine hac plenitudine, et ut supra docuerat, intelligentias non habere compositionem essentiœ. »
P. 125. « Habent igitur intelligente singulse simplicitatem essentia?, et talem essentiam cui etiam, quatenus est ens, répugnât ulterior perfectio. »
P. 333. Conatur solvere rationes D. Thoma}, et ait : « quantum ad divum Thomam dicitur omnes intelligentias esse intrin-
sece necesse esse ; extrinsece solum sibi adjungere contingentiam, si ila licet dicere, ralione dépendent prout subordinantur Primae ; omnes enim intrinsece sunt impossibiles non esse. Quod est impossibile non esse, necesse est esse ; sola prima intelligentia est simpliciter necesse esse, quia non dependet ab alio ; in Aristotele autem numquam legimus aliam compositionem ex actu et potentia ; » et ibi multa dicit ut ostendatnon esse possibilem hanc compositionem essentiae ex actu, et potentia.
P. 341. « Nos planius acturi ita distinguimus. In quatuor versatur Pbilosophi disputatio : quod mens actu intelligit ; quod intelligit solùm se ipsam ; quod sua intellectio est sua substantia ; quod est simplicissima intellectio et quantum ad compositionem rei, et quantum ad compositionem temporis ; adeo ut non possit bomo ex seipso firmius et mirabilius cogitare de re adeo pretiosa quam ipse cogitàrit et pronuntiàrit. »
P. 350 usq. ad. 360. Impugnat omnes commentatores Aristotelis praesertim divum Tbomam qui, interprétantes Arislotelem de mente ipsius affirmant : Deum alia a se cognoscere. Gonatur namque probare id esse contra mentem Philosophi demonstrantis Deum nihil penitùs a se cognoscere, idque facit et deducendo ad impossibile et proponendo argumenta contra doctrinam tbeologorum.
P. 361. « Quamvis lise rationes videantur induxisse ad eos modos inveniendos quos consideravimus , quia sunt habitée magni momenti, et propter illas creditum est fieri non posse quin primus intellectus ommia intelligat : nibilominus nos qui nunquam vidimus Aristotelem declarare quomodo intelligat extra se, non dubitamus quinillis possit responderi. » Et prosequitur solvendo argumenta tbeologorum quibus probatur« Deum alia a se cognoscere, » et infrà dicit : <sc Non esse de perfection»1 Dei scire alia a se, quia est incapax. »
P. 362. Ex eo quod in nobis est vile vilia intelligere, deducit non esse de dignitate Dei omnia scire; ibidem in une : « Solliritudo et providenlia, Deo attributa, nibil aliud est quàm pra1sentia ejus universo tanquamprimi finis, cujus ratione nibil metas egreditur, ut liceat dicere : Providentiam nibil aliud esse quàm preesentiam Dei in mundo ; sicul dicimus lumen esse praesentiam lucidi in perspicuo, paulo tamen varie, etc. »
P. 363. « Dicimus nos Aristotelem sic esse intelligendum ubicumque de Providentia loquatur, et sic Averroem ; si quis volet ejus dicta ad bonum sensum referre. »
P. 364. « Si vovit Aristoteles et votum solvit, nibil no v uni : ità preecipit in Politicis. Est saue primas Intellectus dignus vouera-
tione quamvis nihil infciïorum intelligat, aut esset aliter quam modo preedicto. Legibus est introductus modus venerationis per vota, preces et sacrificia ; cui si Aristoteles consensit, quid mirum ? Heec est operatio studiosa quae philosophum decet nec operatio studiosa quaerit prsemium, quippe quia sibi est pnemium. Hoc ergo nihil est ad ostendendum Aristotelem fuisse opinatum Deum omnia intelligere. » Subdit « quod dicunt primum intellectum dare prophetiam; id posset declarari ex conjunctione intellectus agentis cum intellectu possibili ; ex quà est perfectior et imperfectior intellectio prout ea plenior est aut minus plena. Sed talia populariter proferuntur, ut etiam illud : Quod fecit masculum et fœminam. »
P. 370. « Puto etiam caussalitatem effectivam esse caussalitatem diminutam ; quia praesupponat caussalitatem finis : et ideo Deo detrahitur si ponatur efficiens. Caussalitas enim effectiva est caussalitas dependens quia agens agit prœsupposito fine. »
P. 384. Quod clicitur in caussis non iri in infinitum, libenter accipit, et respondet : « Quod etiam est primum in génère caussae efficientis, videmus semper Aristotelem dicere : sol et homo générant hominem et nihil suprà. Ratio hujus veritatis est clara. Primum efficiens débet proportione respondere primo patienti ; primum patiens est materia prima; ad ipsam refertur cœlum. non aliquod abstractum , quia nullum abstractum est aptum immédiate transmutare materiam primam ; pro tanto autem abstracta evadunt efficientia pro quanto cœlo copulantur. »
P. 385. Dicunt : « Non erit efficiens omnia. Immo maxime ; non débet esse efficiens omnium factibilium ; cœlum ipsum et abstracta non sunt factibilia, quare horum non potest esse efficiens. Ibidem : « An Deus non erit volens ? » dicunt isti ; si volens, agens ; nam voluntas est principium agendi. Quseso istos : ad aures Aristotelis, quse voluntas in Deo? libéra ne an determinata ? Non libéra, quia sic velle et esse non essent idem ; si determinata, quœ voluntas est?Esto. Sed an solo nomine voluntas est respectu finis? »
P. 386. « Nos autem studemus, non ut multos aliorum libros in nostras paginas Iransferamus, sed ut ea in quibus nobis esse videtur soliditas aliqua doctrinse efferamus et explicemus. »
P. 387. « Constitutum est primam intelligentiam non esse principium in ratione efficientis, sed solum ratione finis ; hoc satis videtur pro tota disputatione. Nam si ab ea removeatur simpliciter effectio , certe nec facit alios intellectus , nec sensibiles substantias , ibidem. Verumtamen demonstrationes ubique ex propriis fieri debent ; et hoc semper Aristoteles servavit, qui, cum
APPENDICE 3o5
mundum leternum demonstret, quamvis consequalur necessario ejus a3ternitatem aoternitas motus , lamen eam particularité!' assumit demonstrandam. »
P. 389. « Concedit Aristoteles dari Agens sine motu; sed non dari agens sine subjecto ; et illud ipsum agens quod agit sine motu sequitur agendo aliquem motum veluti : Sol nunc illuminât, prius non illuminabat. Transivitautem ad hancactionem, quœ est sine motu , per motum quo factus est prœsens , cum prius abesset. Dari vero agens sine subjecto, nunquam Philosopbus ; et absolute loquendo non datur efficiens quod vere efficiat rem subsistentcm producendo in esse sine motu. Nam definitio agentis est : unde principium motus primum; et deflnitio est universalis et affirmativa, et convertibilis, quia est prsedicabilis de deiinito secundum quod ipsum. »
P. 390. « Sed admittamus banc borum explicationem et dicamus ; ni fallimur, demonstratione boc pacto, probatur cœlum non posse esse factum, non per emanationem quia implicat conhadictionem leternum esse factum per emanationem. »
P. 394. « Quamvis.et simpliciter et ralione aliarum intelligen- (iarum sit remota efïectio a prima intelligentia. ...»
Finis objeetionum.
IF. — Ordre de correction1 '.
Ordini clati intorno ciô che Vautore harem du farc.
Sciogliere gl' argomcnti contra la nostra fede. Non diffendere le dottrine d'Aristotele corne sue proprie, dicendo : « Existimo censendum, » etc. (p. 94), « Omnino in hac controversia puto ego.... Volumus constituere banc scntentiam » (p. 99), « Ego antem puto » (p. 109), « Pulo etiam caussalitatem effectivam esse caussalitatem diminutam » (p. 340), « Nos autem studemus non ut multos aliorum libros in nostras paginas transferamus, sed ut ea in quibus nobis esse videtur soliditas aliquà doctrime alïeramus <4i «Aplicemus. »
Et per dar credito a questa mala dottrina puô alcuno dubitare cITabliia ianto inalzato Aristotele con dire : « Adeo ut non possit bomo ex seipso lirmius et mirabilius cogitare de re adeo pretiosa (|iiàm ipse pronunciavcrit et cogitarit. » Le ragioni con le quali
l. Archivio veneto., id., ibid.
3o6 APPENDICE
insegna che Dio non intenda che se stesso, chiama demostrationi (p. 341). Et (p. 362) dice : « Nihil minus nos qui nunquàm vidimus Aristotelem declarare quomodo intelligat ex se (et parla di Dio) non dubitamus quin illis possit respondere. »
Facendo mentione délie demostrationi d'Aristotele (nella p. 387) lo magnifica con queste parole : « Verumtamen demonstrationes ubique ex propriis fieri debent, et hoc semper Aristoteles servavit. » Et poi soggionge clv Aristotele ha dismostrato Teternità del Moto.
« Absolute loquendo non datur efficiens quod vere efficial rem subsistentem producendo in esse sine motu » (p. 389). Parla in modo délia veneratione che si fa Dio per voti et preghiere e délia profetia che dice queste parole : « Talia populariter proferuntur ut etiam illud : quod fecit masculum et fœminam » (p. 364) da occasione di vilipendere le cose di Dio.
Dalle quali cose e dalle propositioni estratte dal libro, si giudica necessariamente per evitar il maie che da questo libro puô nascere, corne anco per riputatione di signore Gremonino, il quale non tanto deve desiderare di esse tenuto gran fdosofo, quanto che ogniun conosca che insieme con la dottrina ha congionta pietà e desiderio di giovar alla Chiesa :
Si ristampi il libro De cœlo, si astenghi da tutte le cose che possono essere di nocumento, et far tener Tautore da alcuno in cattivo concetto.
Dopo haver messo la dottrina d1 Aristotele et provatola in ciascun capo, dica che detta dottrina è falsa et contra la fede cattolica corne si e protestato nella sua prefatione.
Scioglia tutti gli argomenti li quali havia posti per confirmatione délia pessima dottrina d' Aristotele, essendo che lui dice che facilmente si possono sciogliere, per adempir il precetto et ordinatione del concilio Lateranense sotto Leone X°, sessione VHP.
Mostri che il lume naturale non è contrario al lume délia fede.
Si persuada che tanto maggior honore et riputatione acquisterà in far compitamente tal risposta, quanto che già e tenuto in concetto di buon Aristotelico, e farà che il mondo conosca che il suo intelletto naturale, aggiutato dal lume délia fede, sa trovar riposte efficaci con le quali facia apparire che ha benissimo conosciuto, corne iilosofo cristiano o di valore, la falsità délia suddetta dottrina.
24 settenibre 16 H.
Documentum D. Thomœ Aquinatis.
a Est autem valde cavendum (theologo) ne ad ea quae fidei sunt aliquas démons trationes adducere praesumat, propter duo.
Primo quidem, quia in hoc derogat excellente fidei, cujus veritas omnem rationem humanam excedit , secundum illud Eccles. III. « Plurima suprà sensum hominis ostensa sunt tibi; » qiue autem démonstrative probari possunt, rationi humanae subduntur.
Secundo quia cuni plerumque taies rationes frivolae sint, danl occasionem irrisionis infldelibus, dùm putant quod propter rationes hujusmodi iis qusc sunt fidei assentiamur, et hoc expresse patet in rationibus inductis quoe derisibiles sunt, et nullius momenti. »
(D. Thomas. In qusestionibus quodlibetalibus , qusest. 14, art. 31. Idem habet. D Thomas, p. p. q. 46. art. 2. in corp.)
I). David, Monachus et Decanus Congregationis Casinensis, Anglus.
[II. — Réponse justificative de Cremonini1.
Responsio ad objectiones apologetica.
Video in scheda, quœ mihi est tradita circa meum editum opus, De cœlo inscriptum, aliqua desiderari, aliqua opponi.
Desideratur solutio rationum quae sint contra fidem. Opponuntur alia et horum nonnulla quantum ad modum loquendi, uonnulla quantum ad rem ipsam : alia potius sunt circa rem, alia magis de re.
Circa rem ca sunt qm» de Aristotele pronuntiantur , quae contra theologica et quae ad reprobationem theologorum atterri videntur.
De re ipsa sunt ea quae doctrinam proprie attingunt.
Mihi, qui vere is sum qui me in pnefatione et peroratione mei operis sum professus, his omnibus consulendum.
Quod igitur desideratur solutio rationum quae sunt contra fidem, id est juxta sacri concilii decretum; sed oporteret isladesignari.
Ego enim nescio quec sint. Prima pars contendit cœli formalem animationem anima simpliciter rationali; hanc nescio esse contra fidem, si quidem D. Thomas contra Gentiles eam
