Trionfo délia fama. c. -'i

Objicitur Àristotelis laus; sed hsec non est mea, est omnium, et Averrois maxime et virorum theologorum omnino ; plerique alii de Aristotele eminentiùs. Cum ego illum ità extollo, eum confero cum aliis priscis sapientibus, nunquam confero cum theologis. Puto Aristotelem laude dignum, et si aliqui sunt qui putent e sua sede eminentis philosophi eum deturbare, frustra laborant quia non succèdent. Sunt poetica sesta :

Dantes : Vidi il maestro di color che sanno. Petrarcha : Aristotele poi pien d'alto ingegno.

Neque ego egredior has metas et in hujus celebratione eum non antepono theologis, sed aliis priscis sapientibus suae classis ; et si magnifacio philosophancli soliditatem, nihil novum facio. Averroes professus est quocl nihil dixerit sine forti ratione, et certe Philosophus ipse in hoc laboravit qui VIII0 Physicorum tex. 15 hoc dicebat esse philosophicum contra Anaxagoram et Empedoclem non putare aliquam sententiam irrationabilem. Et si dico illum cogitasse pretiosissima de primo Intellectu quse possithomo ex seipso cogitare; id dico in comparatione Anaxagorse et si qui alii sunt ejusdem ordinis; et dico illum ex seipso, quia non potest nisi lumine supernaturalis haberi trinitas quae est summa Dei Eminentia l. Philosophatus quippe est Aristotcles de primo intellectu ex similitudine nostri intellectus ut habetur XII0 Metaphysicum ubi habet : « Quod degentia est illi seterna qualis nobis pauco tempore. » Philosophando igitur ex hoc similitudine, non potest prsestantius dici quam quod ejus vita sit speculaliva et sui solius cum aliis conditionibus ab eodem illi attributis ; hoc autem est de Deo accipiendum prout eum ponit Aristoteles, non de Deo vero quem novit Veritas christiana.

Sicque a nobis allatam secundum Aristotelem Providentia? definitionem nescimus quid ad Theologiam ; postquam loquimur de Providentia, non ut est Dei quem Aristoteles non novit, sed de Providentia conforrni principiis Aristotelis, hanc proponimus non ut decernamus de Providentia, sed ut explicemus Aristotelis et Averrois propositos locos. Et quamvis in hac re Aristotelem maie interpretaremur, hoc nihil ad sanctam fidem. Non enim de Providentia secundum Veritatem aliquid dicimus, sed secundum Aristotelem.

Sic, quod de voto et prophetia diximus, non intelligitur de Prophetia et voto nisi prout erant apud Ethnicos. Sequuti autem

J . « Trinitas ipsa summa Dei Eminentia. »

sumus alios, ut Zimaram et Achillinum. Alioquin neque propheliam dicit Aristoteles nisi prout dicit quamlibet divinationem, non sacram prophetiam Dei gratia elargitam; fuerc enim etiam vates et prophétie priscis, ut Zimara proponit. Quod vero dicam hsec populariter proferri, non est ab Aristotele alienum, qui in libro de divinatione per somnum similiter loquitur, et in moraiibus idem. Quin immo et in metaphysicis qiue tritissima sunt. Hoc sit firmum me nihil intelligere de Sacra Scripturae Sanctae Prophetia, aut de voto prout ad christianos, sed solum juxta ritum quo Aristoteles utebatur. Aristoteles ipse prœcepit : loquendum ut plures, sapiendum ut pauci. Et sic facit. Reprehendit Platonem quod non faciat rempublicam hominibus aceommodatam; ipse, ubi opportunum, populariter, loquitur et déterminai. Habeantur igitur ista tanquam Ethnici sapientis anlc Salvatoris adventum qui verum callem sapientiae aperuerit.

Sunt etiam circa rem quod ssepe sim contra propositions theologicas, et dem operam ut refutem argumenta theologorum, imprimis vero Divum Thomam.

Quod quidem attinet ad D. Thomam, qui mecum versantur uorunt quanti illum faciam; puto enim eum fuisse virum cuicum paucissimi sunt conferendi. Aliquando autem eum reprobamus tanquam Aristotelis interpretem, quod alii etiam faciunt, nunquam vero tanquam theologum, sicut et alios omnes. Nunquam enim theologica ut theologica reprehendimus, sed aliquando qiue Iheologi circa Aristotelis interpretationem sunt meditati. Hoc <|uid mali? An non extat philosophia Scoti a viro theologo magna? existimationis? Si quis faceret antiphilosophiam Scoti, quis error? Talia theologorum philosophica sistentes in Aristotelis schola aliquando reprobamus ; semper autem theologica veneramur. In talibus autem solvere rationes D. Thomse et aliorum theologorum non lit a me solo, sed passim ab omnibus, et in proposito, si dicitur Aristotelem non agnoscere aliam composilionem actus et potentiae pneterquam materise et forma1, quid hoc amplitudinem theologicam cœdit? An, si Aristoteles non dixit, non potest inveniri et esse bona? Disputatum de Aristotele, non de re. Quandocumque igitur impugno taies viros, eos impugno tanquam in Aristotele disputantes, et conor ostendere illa qua3 ab bis dicuntur non esse ad mentem Aristotelis, quia ego sic opinor ; non est aliis vetitum aliter opinare et dicere me valdè decipi, ut ego dixi de aliis quod decipiautur.

Deduco aliquando ad impossibile, non praesumens simpliciter sed quantum ad Aristotelis principia, nihil unquam mihi arrogans contra theologos,ut theologos, sed illos accipiensul in Aristotele

versantes. Et sic intelligere oporlel quod nunquam vidimus in Aristotele ; nostram enim rationcm perslringimus ad Aristotelis principia, secundùm quœ non est de pcrfcctione intellectus scire vilia, neque enim est perfectio philosophi esse cerdonem (sic). Sic theologis respondemus non qualenus sint theologi, sed quatenus in Aristotele versentur. Non ignoramusque et Zimaram el alios longe ardentiùs disputasse etiam de ipsa Dei intellectione contra Gregorium de Arimino et alios ; qui tamen solà pérora tione se absolverunt, quod nobis, qui nihil taie facimus, videtur contendi.

In his quse proponuntur dissolvenda de re ipsa, ea saepe est prolixitas ut ignorem quid petatur. Me ipsum cleclarabo et, ut puto, hoc suffi ciet. Quod enim dicitur, quse a me scribuntur posse esse scandalo, hoc certe est praeter omnem meam intentionem. Cseterum hsec certè non legentur a popularibus, sique legentur a minutioribus quibusdam litteratis, forte non intelligentur; non intelligentibus autem nihil esttam purum quod non possit scandalo esse. Viri cordati non facile accipiunt scandalum. Mihi vero omnino débet sufficere ne dem scandalum ; qui acceperit, sibi imputet ; declaratio mei sensus ad haec omnia, ni fallor, débet sufficere.

Attingam igitur quse notata sunt. Ait Averroes si cœlum sit generatum, motum cœli non fore primum motum. Greditur posse dici, ut dicitur de Platone, fore primum ut ordinatum, aut fore primum in mundo facto. Resolvitur non posse ità dici, quia motus Platoni est duarum conditionum, Aristoteli unius termini. Et convenit apud Aristotelem motui cœlesti esse primum, ut cœlestis est, non ut est in mundo. Hoc subjungitur vanam esse fugam illorum qui contra Averroem ad hujusmodi se recipiunt ; et colligitur firmam esse Averrois rationem quod est intelligendum in proposito de quo disputatur, quantum ad solutionem prseparatam ex meditatis contra Platonem secundùm principia Aristotelis et Peripatetice, nihil respiciendo christianam Veritatem, de qua ibi nihil contenditur. Nec sane hoc potest ullo modo ad eam pertinere, quae non facit mundum motu, ità ut propter hœc urgeatur Averrois rationi quod motus cœli non erit primus motus. Sed creatur sine motu omnino.

Quod similiter dicitur productionem formarum quae sint partes compositi, non posse ab efficiente nisi per transmutationem fieri, intelligitur de efficiente definito II0 Physicorum text.... Quod dicitur principium primum motus et mutationis et quietis, ibique nihil ad christianam Veritatem quia vertitur controversia intra Aristotelem et Platonem de formarum productione,utrùm meliùs

senscrit Arislotelcs illas educens, ut dicunl scholae, an Plato illas inducens, ut patet in Timœo. Diciturque melius Aristotelem; nisi enim passivum concurrat ad procluctionem, quodvis poteril fieri a quovis, contra unum ex primis axiomatibus naturalibus, in 1° Physicorum. Non concurreret autem passivum, si forma' inducerentur, ut ponit Plato. Dicitur igitur id totum ad reprobandum Platonem et ad Aristotelem illi anteponendum, quod nihil ad christianam Veritatem. Licet autem in hoc Platoni Aristoteles anteponatur, nulla tamen est nécessitas Aristotelis sententiamnon posse esse falsam, quod nos fateremur quandocumque fidei ostenderetur repugnans.

Quod dicitur circa ens, de se necesse esse, est totum doctrina Avicennae, Aristotelis Metaphysicam interpretantis ; quare cum eam doctrinam non trahamus extra Aristotelis cancellos <jui primum Ens ita ponit, ut non sit habendum pro Deo vero quem tenet veritas ; eô usque autem et non ulterius progressus est, nihil extra Aristotelem est quserendum. Quseritur ergo ibi quid secundum Aristotelem différât primus intellectus separatus ab aliis aeternis? Et sic decernitur ab Avicenna ut ibi dicimus, ideoque concludentes dicimus : ait Aristoteles.

Sicque totum, non ad rem ipsam sed ad Aristotelis doctrinam referimus.

Nescimus autem quid référât animam cœli non movere corporeis adminiculis ; volumus dicere non instrumentis, ossibus. nervis, musculis, spiritu, sanguine, — ut animae animalium quod statim subjungimus : tanquam illas qua) prredictis movenl instrumentis, unde nascitur defatigatio.

Vocamus animam rationalem formam omnipotentem , quia intellectus possibilis est omnia fieri ut agens omnia facere, sequentes Aristotelis appellationem. Diciturque omnipotens in suo génère, non simpliciter.

Ostendere autem cœlum esse animatum ex organizalione, non est ostendere ultra Aristotelis principia. Ipse enim est qui alios damnavit antiquiores quia non determinarent in quali corpore esset anima, invenitque illam determinari ad corpus organicum quod posuit in definitione anima) ; quare arguere ex organizatione et arguere est Aristotele.

Difficilem dixerat Albertus conjunctionem intelligent!» cum orbe ; nos adjunximus impossibilem, ex ralionibus ibi adductis sistentes in philosophia Aristotelis in qua etiam versabatur Albertus. Gumque ego contendo non posse assignai*! rationem conjunctionis, clarum est quod omnia contendo secundum Aristotelis principia.

Et si dico animam ralionalemessecorpoream, in rationc informationis, hoc est propositum contra Averroem qui dicebat assistentiam, et, ut puto, est ad aures Veritatis. Statuitur enim animam vere informare. Non dico sane illam esse corpoream ratione dependentiie a corpore, sed solùm quatenus informet corpus, quam informationem semper secum habet aut actualem, aut aptitudinalem.

Nec dicitur aliquid novi dum dicitur animam Gœli esse individualem quantum ad potentiam suam intellectivam; essentia enim animae respicit subjectum quod informat ur, potentia objectum quod est universale. Sic dicitur universalis, indivisibilis, — universalis quia caret organo intellectus : est enim organum potentias determinans, ut visiva quae utitur perspicuitate, determinatur ad colores. Sicque determinatur anima materialis in radice ratione essentiœ quantum ad informationem, non quantum ad dependentiam et dicitur immaterialis secundum potentiam intellectivam quœ non est organica, et refertur ad intelligendum omne immateriale et universale.

Sic explicamus locum Aristotelis in IIP De anima, lex.. : utrum intellectus existens in magnitudine, possit intelligere separata, juxta ejusdem Pliilosophi principia quse ibidem habet ? ratione scilicet phantasmatum quibus dicebat ibi intellectum uti intelligendo. Abstractio enim objecti impedit intellectionem ob phanlasma quod requiritur ; nec potest ab eo in propria specie produci. Unde dicebat Pbilosophus se habere ad talia intellectum nostrum ut se habet oculus noctuse ad lumen solis. Hoc autem solum est limitatum ad philosophiam Aristotelis cujus opinio vestigatur, non est quœrendum de re ipsa de qua non est intentio.

Sic dicitur intellectum qui est potentia animae cœlestis non futurum nisi sit in materia, quia anima iilla est determinata ad illam aeternam informationem secundum principia Aristotelis , ponentis cœlum œternum ; quare, illa ablata, non erit illa anima quse non ponitur a Philosopho, ut ens de se subsistens, sed ut ens de sua natura in alio, quare cum aufertur a tali existentia, non poterit existere, et sic applicando cœlesti animationi de qua est sermo in comparatione ad intellectus separatos dicitur quod melius est illi intellectui esse cum corpore, quia si non sit, non erit.

Quod dicitur de Legislatore, ad Dei ostensionem intendente, id totum est platonicum tanquam simpliciter a nobis relatum, quibusdam additis ex eodem in iisdem libris. Dicitur autem de legislatore homine, non de legislatore Deo, quare nihil adfidem.

Referlur enim omne nostrum dictum ad laies Icgislatores, quales Plato ibi constiluil.

Non video vero cur objiciatur explicafio textus 100, primi De Cœlo, et alterius qui est in II0, quod illos de Cœlo explicemus , ità etiam alius ex veteribus Alexander et puto ego non aliter exponendos ob rationes passini ibi propositas. Possum decipi in explicatione ; cxplicent alii ut libet. In omnibus ego nihil magis intendo quàm ne offendani religionem et ideo statim et semper admonui ne angelos pro intelligentiis substitueremus et pro Prima Deum optimum maximum.

Quodque dixi de Accidente supponente realem composilionem matériau et forma', id dixi ad aures Aristotelis qui in Praedicamentis ponit individuam primam substantiam sine qua nec secundse substantiae nec accidentia possunt existere, quare hoc totum est ex Aristotele, nihilque fidei derogatur.

Quod si compositionem intelligentiarum noslro tractavimus ingenio, cur nol)is hoc magis débet esse negatum quàm aliis? Probavimus alios Scholasticos, neminem damnavimus , professi sumus de re disserere, quse sit Aristotelis commentum, non sil in theologia quae angelos ponit, substantias longe diversas. Studuimus inter dicta Scholasticornm ut magis probabilem sententiam reciperemus. Sic pro nostro ingenio recepimus Intelligentias habere simplicitatem essentiae, cui secunclum Aristotelis doctrinam etiam quatenus eutia sunt, repugnaret ulterior perfectio rationibus ibi adductis.

Aristotelis interpretationem feci in XII0 Metaphysicorum dùm loquitur de Intellectione divina, eamque feci littera? conformem, non aliud intendens quam Aristotelem interprétai!; quem in philosophando de Primo abslractorum di\i ssepius deminutum. quia habet pro Deo qui non est Deus. Res erat diffîcilis : dedi operam ut distincte procederem, quo melior et facilior lierel explicatio.

Caussalitatem effectivam cum doctrina Aristotelis dixi caussalitatem deminutam, et dependentem quia supponit caussalitatem linis, et pra?supponit subjectum, dum accipitur ut fecit Aristoteles efficiens agere prœsupposito passo quod est falsum.

Dicitur itaque illud de Aristotele, non de re ipsa. Si quidem Aristoteles définit potentiam activam per passivam, et passivam per activam, ideo que statuil Ccelum primum efficiens quia débet correspondes primo Patienti, quod est materia; quœ non potest immédiate transmutari nisi a corporeo.

Unde pulal Aristoteles abstracta non façon- nisi proul cœlo conjunguntur, veluti a oobis esl explicatum. Sicul vero apud

3tâ APPENDICE

Aristotclem abstracta non faciunt, sic non sunt factibilia ob ca quae ibi dicuntur, et praecipue quia non cognoscit agenssinesubjecto, quam dichnus veram eiïectionem ad differentiam crealionis.

Dcducebant argument um quod Deus faceret, quia baberet voluntalem. Exponimus quid dicturus sit Aristoteles;undesolvitur argumentum ex Philosophi senlentia, non ex reipsa et Veritate. Damnetur Aristotelis doctrina ; quod ego facio niliil ad rem ipsam. Non puto contradici quin Aristoteles ità senserit ; secundum cujus sententiam,non autem simpliciter, removeturefïectio aDeo (fualem ipse noverit, non a Deo vero qui est Trinus et Unus.