I. — Analyse de la collection de Venise
(Vingt-deux liasses, grand in-4°, classe VI, cod. 176-198.)
Physique et métaphysique 2.
1° Commentant in quatuor libros Arislotelis de cœlo (avec annotations marginales), contenus dans 2 vol. — Cod. GLXXXIII, CLXXXIV. 60 leçons dans le Ier livre, 17 dans le IIe, 2 dans le IIIe, et 17 dans le IVe. En tout 96. C'est le De cœlo publié à Venise en 1613.
Les manuscrits suivants n'ont pas été trouvés imprimés :
°2° Tractatus de cœli efficientia. Cod. CLXXVI, fol. 60.
Incipit. « Cœlo omnia sublunaria gubernari est Àristotelis propositio. »
Explicit. « Calore et motu facto. »
Note de Valentinelli : « Prcelectiones philosophie» in archigymnasio Patavino habitée a die 1 januarii 1628. Lectiones très in capitula distributse sont, quibus auctor demontrandum insumit agentem universalem conjiciendum, cui efficiens universi pertinet, unitatis intellectus theoriam refutandam. Anceps ba3reo
1. La classification que nous introduisons dans ce catalogue ne répond à aucune division intrinsèque de l'œuvre de Cremonini, et n'a d'autre but que de rendre plus faciles les rapprochements entre les différents collections, en rompant la longue série de 1'énuinération.
2. Nous ne mentionnons ici que les trois sources principales : la bibliothèque St-Marc de Venise, la bibliothèque universitaire de Padoue, la bibliothèque Nationale de Paris. Nul doute que d'autres collections ne contiennent des copies manuscrites des œuvres de Cremonini, surtout dans Les villes de l'Italie du nord; mais celles que nous avons pu analyser ne renferment aucun ouvrage qui ne soit cité ici.
num emcndarit auctor, ut promiserat anno 1619 Inquisitori Patavino haeretica? pravitatis : « Posso nell' ultima parte che daro fuori de cœli efficientia avère riguarclo ad ogni cosa... » (Lettre citée.)
3° Tractatus de efficientia cœli cujusdam studiosi doctrinœ Cremonini. Différent du précédent et divisé en articles.
Incipit. « De efficientia cœli habet Aristoteles. »
Expl. « Apud supremos regum ministros apud quos erat supremum judicium, aliis minime. Et hoc satis. »
Nous joignons cet opuscule aux œuvres de Cremonini, comme avant été directement inspiré par son enseignement.
4° Expositio in liber IV Meteôrum.
Cod. CLXXX, du fol. 11 à 78, 42 leçon sur le livre I.
God. CLXXXI, fol. 1-133, « Privatim habita?,» 35 leç. sur le liv. IIe.
Ibid, fol. 134-194, 1er. 18, sur le liv. IIIe.
Cod. CLXXXII, fol. 1-201, leç. 48, sur le liv. IVe.
Incip. « Quod est grœcis meteoron, id latinis est sublime, quare meteorologia nihil est aliud quam sermo de sublimibus. »
Expl. « In primo ordine est vegetalis et sensualis et secundo rationalis. »
5° Commentaria in VIII Aristot. libros Physicorum sive de physico auditu.
Cod. CXCIII, liv. I, leç. 26, fol. 1-77 :
Incip. « Scientiae dividuntur sicut etiam res dividuntur;res vero dupliciter accipi possunt. »
Id. cod., liv. II, leç. 29, fol. 79-154.
Incip. « Connexio hujus libri. »
Expl. « Ad illas specificandas. »
Id. cod., liv. III, leç. 21, fol. 156-217.
Incip. « Dicitur esse intentio hujus operis. »
Etpl. « Sed hoc non fit nisi repetendo idem quod prius. »
Cod. CXCIV, liv. IV, leç. 38, fol. 1-117.
Incip. « Connexio hujus libri cum antecedentibus. »
Expl. « Argumenta illa sunt dissoluta. »
Id. cod., liv. IV, leç. 15, fol. 118-165.
Incip. « Tractatus hujus libri continuai. »
Expl. « Ideo in epilogo profitetur se dixisse in unitate utriusque.»
Id. cod., liv. VI, leç. 22, fol. 166-221.
Incipit. « Sextus physicorum sequitur quintum. »
Cod. CXCV, liv. VII, leç. 11, fol. 1-24.
Incip. « Varia in hoc libro habemus apud interprètes. »
Expl. « Hoc proponit in textu vigesimo tertio. »
Id. cod., liv. VIII, ieç. 36, fol. 25-112.
Incip. « Utinam hic liber. »
Expl. « Et nullam habere magnitudinem. »
C'est à propos de cet ouvrage que Valentinelli parle de l'envoi qui aurait été fait des manuscrits de Gremonini au conseil des Dix, en 1626; nous avons exposé nos réserves à ce sujet.
6° Quœstiones in Aristotelis physicorum libros octo.
Cod. CXCVI, qucest. de lib. I, lec. 20, fol. 1-40.
Id. cod., quaest. de lib. II, lec. 23, fol. 41-83.
Id. cod., quaest. de lib. III, lec. 12, fol. 85-110.
Hic cod. incip. « Cumlibri physicorum sunt primi in philosophia naturali. »
Explic. « Habere potestis apud citatos locis prœdictis. »
Cod. CXCVII, lib. V, lec, 8, fol. 1-20.
Id. cod. lib. VI, lec. 10,' fol. 22-47.
Id. cod., lib. VII, lec. 4, fol. 49-59.
Id. cod., lib. VIII, leç. 50, fol. 61-188.
Id codex incip : « Quintus liber est prœcipue de motu. »
Explic. « Ad quam considerationem naturaliter se habet. »
Cet ouvrage ne se confond pas avec le précédent, dont il est distingué par Tomasini, qui parle même d'un troisième traité intitulé « Interprétât io » ; la bibliothèque de l'Université de Padoue possède encore un commentaire de la Physique qui diffère des deux précédents, au moins par la division. C'était là le sujet favori des leçons de Cremonini.
A ce commentaire se rattachent plusieurs petits traités qui sont pourtant présentés comme distincts; en voici la liste :
7° Tractatus de maximo et minimo.
Cod. CXCVI, fol. 234, 235.
Incip. « Proport io de maximo et minimo habet longas disputa liones. »
Explic, « Transmutatione. »
8° Tractatus de motu projectorum.
Cod. CXCVI, fol. 236-253, leç. 8.
Incip. « Pars ultima octavi physicorum in qua Âiistoteles. »
Expl. « Quie dubitantur et possunt dubitari de motu projectorum. »
9° Tractatus de for mis elementorum.
Cod. CLXXXVIII, leç, 9, fol. 88-118.
Incip. « Exponentes librum secundum de ortu et interitu, multis in locis demonstravimus. »
Expl. « Proprio nomine ens qualitatis appellasse. »
10° Tractatus de mixtione.
God. CLXXXVIII, leç. 4, fol. 119-128.
Incip. « Intentio esl resumere quœdam demixtione ex quibus prœcipue appareat. »
Explic. « Mixtionis naturam edocere. »
11° Tractatus de annexione.
God. CLXXXVIII, leç. 3, fol. 128-139.
Incip. « Quœ dicenda sunt de annexione dicentur ad majorem. »
Explic. « Quœ in lectione dicta fuerunt antea. »
Il est fort possible que ces petits traités aient fait partie d'un ouvrage plus important, de même que le « De materia prima », le « De casu et fortuna », le « De motu », le « De infinito, etc,. ne sont que des parties de la Physique, mais je n'en ai pas trouvé de preuve.
Pour les suivants, il n'y a aucun doute; ce sont des chapitres détachés du commentaire de la Physique.
12° De mo tu.
Cod. CLXXXIV, leç. 8, fol. 184-270.
Fait partie du livre III de la Physique, comme cela est indiqué dans la première phrase :
« Duo circa motum in III Physcorum sunt determinata, unum est illius quidditas, etc ».
13° De tempore.
God. GLXXXIV, leç. 2, fol. 272-278.
Placé ici le second, et placé le dernier dans le manuscrit de l'Université de Padoue.
14° De infinit o.
Cod. CLXXXIV, leç. 1, fol. 279-284. Placé le second dans le manuscrit de Padoue.
15° De loco.
Cod. CLXXXIV, leç. 2, fol. 284-291.
16° De vacuo.
Cod. CLXXXIV, leç. 1, fol. 292-295.
On trouvera de ces différents traités une description plus complète dans l'inventaire du manuscrit 2075 de Padoue, qui est beaucoup plus net et mieux divisé que celui de la Marcienne.
17° De toto et partibus.
Cod. CLXXIV, leç, 2, fol. 295-300.
Doit évidemment appartenir au 1er livre de la Physique, puisqu'il se présente comme le commentaire d'un texte tiré de ce livre.
Incip. « Super textum 17 libri primi Physicorum fit dubitatio de toto et partibus. »
Explic. « ni dicta sufficiant. »
Ne se trouve pourtant pas indiqué comme division du \v livre dans le cocl. 2075 de Padoue.
18o Tractatus de intelligentiis.
Cod. CLXXXIV, fol. 116-184, 1er. 33.
Signalé par M. Renan, qui n'y voit « qu'une longue exposition des théories d'Àverroès sur. les intelligences célestes, et des incroyables subtilités que les averroïstes y avaient introduites. »
Philosophie naturelle.
Je n'ai trouvé d'exemplaire imprimé d'aucun des ouvrages que je réunis sous ce titre général.
19° E.rpositio primi capitis lib. L De partibus amimaliwn.
Cod. CLXXIX, 17 leç., fol. 1-75.
Incip. « Intendimus explicare primum caput hoc praecipue eonsilio ut bene intelligatis quod ipse dixil. »
20° Comment, in hbrum Arist. De communi mot» animalium.
Cod. CLXXVII, leç. 24, fol. 73.
Incip. « Librum sumimus explicandum qui inscribitur De motu ainimalium. »
Expl. « Imponit libro finem egregium.
Voici la notice de Valentinelli sur cet ouvrage :
« Septem operis capitula distribuil auctorin lectiones 24, quas in archigymnasio Patavino, anno 1628 habuit; quod anno proxime insequenti erit tractât unis nuntiat ah initio : Horum consideratio multum confert ad ea quae dicentur in tertio de Anima, circa facullalemmotivam, quem librum sumus cxplicaturi anno sequenti. »
21" Paraphrasis in duos libros De generatione.
Cod. CLXXXVI, fol. 1-73, leç. 17.
Incip. « Subjectum hujus operis de ortu et interitu. »
Expl. « Et sic es! finis secundi et ultimi libri «le generatione et corruptione. »
Corn, duliv. I, leç. 11, fol. 1-47.
Explic. « Ultimo gradu per formam mixti.
Corn, du liv. IL leç. 6, fol. 49-73.
Incip. « Expedita tractations «irca generationem. »
22° Commentarii in libros duos De generatione.
Cod. CLXXXVII, leç. 54, fol. 1-156.
Comm. lib. I.
Incip. « Succedunt exponeiidi lilnï qui inscribuntur deorto <•! interitu. »
Expl. « Reduci ad imicam existentiam. Et hsec sint sufficienter dicta de explic. primi de generatione. »
Comment, lib. II, cod. CLXXXVIII, leç. 29, fol. 2-86.
Suite évidente du premier.
Incip. « Connectitur hic liber antecedenti hoc sensu. »
Expl. « Aliud erit dicendum. » .
Cet ouvrage ne se confond pas avec la Paraphrasis.
23° Expositio super tertium cap m lib. IL De generatione anima du m.
Cod. CLXXIX, leç. 12, fol. 75-142.
Incip. « Duo sunt capita in libris De animalibus, etc.
24° Considerationes super dicta parvorum naturalium.
Cod. CLXXXIX, leç. 12, fol. 131-181.
Incip. « Explicavimus ad litteram Aristotelem in libris. »
Explic. « Poteritis facile respondere. »
25° Summa considerationum super dicta parv. naturalium.
Cod. CLXXXIX, leç. 12, fol. 202-214.
Incip. « Quseritur utrum eadem criteria quae longue vitae. »
Expl. « Proportionem talis température, et illum destruit. »
Résumé du précédent.
(Tous ces résumés sont évidemment des travaux d'élèves faits sur les notes prises au cours de Cremonini.)
Psychologie et morale.
Aucun des traités ci-dessous indiqués n'a été imprimé, du moins à ma connaissance.
26° Tabula sive consideratio utilissima opinionum veterum philosophorum de anima.
Cod. CLXXIX, leç. 11, fol. 143-186.
Incip. « Accepta est consuetudo ne partes illae librorum Aristotelis in quibus considérât. »
C'est le commentaire du 1er liv. De Anima.
27° Explicatio in Aristotelis libros De anima.
Trois volumes, cod. CXC, CXC1, CXCII, lec. 278.
Lib. I, cod. CXC, leç. 30, fol. 1-91.
Incip. « Explicaturi libros De anima. »
Expl. « Tune ipsos ad litteram perpendemus et considerabimus. »
Lib. II, id. cod., leç. 32, fol. 93-506.
Incip. « Cum autem in textu 6 primi libri. <•
Expl. « Quinquagesimo quinto » (et non, comme celui de Padoue, « Quod faciet insequenti tertio libro. »)
Ces deux premiers livres se trouvent aussi dans le manuscrit 1610 de Padoue, auquel manque le 3e livre.
Lib. III, Impartie, cod. CXGI, leç. 68, fol. 1-199.
Incip. « De parte autem animœ. »
Explic. « Et ommium difficultate. »
2e partie, cod. GXCII, de la leç. 69 à la leç. 116, fol. 1-62.
Incip. « Relinquamus consideranda verba illa.
Expl. « Et, ut dicebant Pythagorei, non omnibus omnia sunl pandenda et sic, Deo dante, devenimus ad fînem explicationis librorum de anima. »
C'est le manuscrit le plus connu de tous. M. Renan et M. Cantu en citent un extrait (Proœmium du 1er liv.). M. Forentino Ta consulté.
28° Quœstio utrum animi mores sequantur corporis temperamentum.
Cod. CXCII, fol. 166-199.
Incip. « Prseclara quœlibet difficilia esse in veteri est pro- \<irbio. »
Explic. « Quam ratio victûs immutabit. »
29° Expositio in librum de memoria et reminiscentia.
Cod. CLXXVIH, leç. 23, fol. 1-66.
Incip. « De memoria autem intentionem et scopum. »
Expl. « Sive ex natura, sive ex consuetudine. »
30° Summa dictorum C. Cremonini de memoria et retmniscentia.
Cod. CLXXVIH, leç. 23 (résumées), fol. 120-144.
Incip. « Post tractatum de sensu et sensibili reliquum est ni sermo fiât.
Résumé du précédent.
31° Explanatio in librum De somno ri vigilia.
Cod. CLXXVIH, fol. 67-119, leç. 17.
Incip. « De somno autem et vigilia... ; argumentum hujus op<'iis quod vocant subjectum est satis manifestum. »
Expl. « In bis repetendis sine utilitate. »
32° Summa dictorum de somno et vigilia,
Cod. CLXXVIH, fol. 145-159.
[ncipit. « Sermo est de somno et vigilia et iutercedentibus.
Expl. « Quod est cor. »
Résumé du précédent.
33° Explicatio libellide Sommiis.
Cod. CLXXXV, fol. 1-36, Leç. 11.
Incip. « Post autem hoc qiuerendum est de somniis, in principio hujus operis Aiïsloieles proponebat. »
Expl. « Non posse dari ullum genus rationalis vivenlis. »
34° Summa explic. libelli de Sommiis.
Cod. CLXXXV, leç, 11, fol. 194-207.
Incip. « Post tractatum de sumno et virgilia. »
Expl. « Rationalis viventis. »
Résumé du précédent.
35° Explic. libelli de divinations per somnia.
Cod. CLXXXV, leç. 7, fol. 37-54.
Incip. « De divinatione; antea enim dictum est de somno et vigilia. »
Expl. « Ex somniis et divinatione. »
36° Summa libelli de divinatione per somnia.
Cod. CLXXXV, leç 7, fol. 207-214.
Incip. « Explicatis somno et somnio superest dicere de divinatione. »
Expl. « Equum, leonem, aut quodvis aliucl. »
Résumé du précédent.
37° Explicatio libelli de sensu et sensibilibus.
Cod. CLXXXV, leç. 45, fol. 56-194.
Incip « Quoniam autem de anima secundum se ipsam. »
Expl. « Quando illam partem explicabimus. »
38° Summa dict. C. Cremonini de sensu et sensibili.
Cod. CLXXXV, leç. 45, fol. 215-259.
Incip. « Post tractatum de substantia et naturae animae. »
Expl. « Tractatio de sensu et sensibili. »
Résumé du précédent.
39° Expl. libelli de longitudine et brevitate mtœ.
Cod. CLXXXIX, leç. 10, fol. 2-35.
Incip. « Tractatio quse fuit habita de anima est nobis norma disponendorum. »
Explic. « Quod attineat ad cognitionem adliuc est aliquod recipere. «
40° Summa de longitate et brevitate vitx.
Cod. CLXXXIX, leç. 10, fol. 183-185.
Inc. « Ordo librorurn ad quamlibet anima) speciem attinentium. »
Expl. <( Et parvum vivit. »
Résumé du précédent.
41° Expositio libelli de juventute, senectute, vit a, morte et res~ piratione.
Cod. CLXXXIX, 1er. 25, fol. 36-130.
Incip. « De juventute autem... sunl aliquao considerationes. » Expl. « Ommes conjunctim explicabimus, prout ingenii mediocritas melius facere poterit. »
42° Summa de juventute senectute, etc.
Cod CLXXXIX, leç. 25, fol. 186-201.
Incip. « Animal proprie vivit, solum cum potest. » Expl. « Quando cor suum potest amplius. » Résumé du précédent.