‹ Étude sur l'office de Girone et l'honneur de saint CharlemagneChapitre 42 sur 88 · I. Cf. RocliL'i-, op. (■//,, p · texte numérisé non relu

I. Cf. RocliL'i-, op. (■//,, p

jé - CHAl'lTRF-: IV

Ce par quoi ce Traclaîus nous intéresse surtout, c'est parle récit, qu'il contient, de la prise de Girone, dont le texte, transmis par Bernard Cerda, n'était qu'un extrait. Il correspond exactement à celui de l'Office liturgique. Tout ce qui se trouve dans celui-ci, — et le prologue lui-même du siège de Girone, — y figure plus explicitement raconté, agrémenté de nouveaux détails, enrichi de quelques additions, mais qui n'altèrent pas le fond du récit. La seule, qui ait vraiment de l'importance est celle, qui se trouve vers la fin, où sont racontées les fondations pieuses de Charlemagne et surtout l'origine des relations entre les deux églises de Girone et du Puy en Velay.

Le titre un peu dogmatique de ce récit et ce récit lui-même nous attestent, qu'il n'a rien de rituel, ni de liturgique. Il est divisé non en leçons, mais en chapitres, qui sont précédés de leur titre. Enfin, en ce qui concerne la tradition du texte, il réduit de beaucoup l'importance, qu'on accordait au fragment du Vidimus. Sans doute, Bernard Cerda a eu sous les yeux un texte autre que notre manuscrit du Tractatus. Il n'a, peut-être, même pas connu une copie complète de ce récit, et il s'est probablement borné à recopier un extrait, qui avait été fait tel quel, pour des raisons qu'il n'est pas impossible d'entrevoir. On peut, en effet, supposer qu'il a été ainsi isolé de l'ensemble, soit parce que, débarrassé de toute l'introduction, il offrait le récit de la prise proprement dite de Girone, soit encore en raison de son témoignage curieux, — et peut-être précieux, — sur les rapports de l'église de Girone avec Notre-Dame du Puy.

Be toute façon, la découverte du Tractatus rend inutile le recours au texte du Vidimus, le seul qu'ait connu M. Schneegans, pour l'avoir du reste emprunté à Rocher. C'est seulement dans un très petit nombre de cas, que la comparaison avec ce texte nous permettra de corriger une faute, qui s'est glissée dans la copie que nous avons du Tractatus. Par ailleurs, le texte de celui-ci, plus soigné, est presque toujours plus correct. On trouvera au bas des pages, les variantes des deux textes, celui du Tractatus étant désigné par la lettre T, celui du Vidimus par la lettre V.

LE TRACTATUS DE CAPTIOSE GERUNDIi 77

[l-<'9 r°, 2- col.] INCIPIT TRACTATUS DR CAPTIONH GHRUXDK ET DE EDIFICATIONE IPSIUS CATHEDRALIS ECCLESIE ET QUOMODO BEATUSKAROLUSMAGNUSLMPERATOR EAMDEM DOTAVIT ATQUE IN EA EPISCOPUM ORDINAX'IT.

[po 9 V", i*-' col.] Tamquam in ista sacra scde Gcrunde cclebratur fcstum sanctissimi Karoli Magni imperatoris, non inimerito mirabilia aliqua, que facta fucrunt divina opérante virtute et ordinata ad captioncm civitatis Gcrundensis, que in laudem Dei omnipotentis et saiicti imperatoris Karoli et gaudium tocius mundi non solum Gerunde sed tocius Sancte Ecclesie redundat, ideo non immerito sunt singulariterexplicanda.

Cuni enim Karolus Magnus, spiritu Dei ductus et Christi adjutorio animatus, civitatem Narbonensem cum multis laboribus ccpisset et a manibus Infidelium abstulisset, que civitas erat hostium et janua Yspaniae, volens mandatis et monitionibus beatissimi Jacobi apostoli parère et in omnibus obedire, disposu-[2'= col.|-it in Cathaloniam ire et eam Dei filio subjugarc atque sectam Machometicam inde fugare et totaliter extirpare et doctrinam evaugelicam per fidelium Christi militum observanciam seminare et in cordibus hominum digito Dei vivi complantare. Munivit igitur Narbonam niultitudine fidelium militum et peditum copiosa et per mare multa navigia galearum et navium munita fidelibus et ornata victualibus in subsidium sui exercitus transmisit, ne inedia victus redire haberent catholici bellatores, et, cum fuisset in terra Rossilionis, que est principium Cathalonie, timuit, quia scivit, quod omnes Sarraceni, qui fugerant a Narbona et de ejus finibus, quorum caput erat rex Marsilius, cum magna ' multitudine alia Sarracenorum quasi desespcrati expeciabant [f" 10 r", i^' col.] impcratoreni Karolum et exercitum ejus, ut facerent prelium cum co, quia malebant mori quani vivere aut victoriam habere. Cum superarent eum incomparabiliter contra suum exercitum multitudine quasi innumerabili, ideo timuit, et quia crant dicti Sarraceni parati ad prelium in quadam planicie que vocatur Milct, que est juxta quandam civitatem modicani que vocatur Elna. Imperator autcm erat tune cum modico exercitu, quia nondum erant omnes sui congregati ncc muiti, qui veniebant in auxilium ejus. ' Dubiiabat auteni ex hoc agredi cos et inire hélium cum eis, cum lamen, vellet aut nollet, haberet

Variante ; i) Qui cmii ni.ign.i 7'.

facere, quare autem centra cum erant congrcgati omncs Infidclcs ad perdendum cum et suum cxercitum nec crat fas fugerc aliqua rationc. Tune [2"= col.] impcrator recurrit ad Christum et ad beatam Virginem mente devota oravit dicens : c. Domine, adjuva me et custodi partem tuam pro cujus amore et honore hic sumus et venimus et ultra procedere intendimus. » Q.ua oratione tacta, inspiciens in celum vidit oculis corporeis beatam Virginem Virginum Mariam matrem Domini nostri Jhesu-Christi, que tenebat filium suum in forma pueri splendidissimi in bracchiis suis. Viditque etiam beatum Jacobum et beatum Andream stantes juxta eam unum ad levam et alterum ad dexteram. Erant autem omnes inspicientes Karolum vultu sereno et gratissimo. Et dum hanc visionem imperator contemplaretur cum magno gaudio et animi adiniratione ait ei Virgo Maria : « O Christi [v°, i^ col.] miles Karole brachium Ecclesie et defensor illius ne paveas neque timeas, si animo forti existas, . quia imperator tuus, Dei et mei filius, tecum tenet et te adjuvat et tecum est et ego adjutrix tua toto tempore vite tue ero et numquam deficiam tibi in aliquo facto, quod tu facias pro defensione fidei et Sancte Ecclesie. Annuncio tibi quod hodie vinces istos Infidèles paratos ad bellum contra te et cum magna Victoria ad mei filii Jhesu Christi gloriam et honorem capies totam terram citra montana ascendesque ad montana et transibis montes Pireneos cum magnis laboribus et tandem obsidebis civitatem Gerundam et eam obtinebis multis sudoribus et angustiis atque hedificabis ibi ecclesiam cathedralem ad invoca-[2e col.]-tionem nominis mei et ego honorabo te et prosperaberis in omnibus preliis et eris benedictus super omnes milites mundi donoque tibi in vexillarium et directorem et coadjutorum nepotem meum et apostolum filii mei Jacobum Yspanie protectorem. » His dictis visio celestis disparuit. Imperator vero confortatus in domino paravit se cum suis cum magna fiducia revelans suis visionem quam viderat. Et agressus est bellum et invasit validissime Sarracenos, qui vero bellum fortissimum Christianorum ferre non valentes terga dederunt et fugere ceperunt. Et Karolus insecutus est eos cum suis usque ad montes. Mortui sunt multa millia Sarracenorum sed etiam aliqua multitudo christianorum mortua est, sed pauci fuerunt in comparatione ad Infide-[f° n, r°, i^ col.]-les, qui in bello corruerunt. Gratias ex hac Victoria referens Deo et Sanctis apostolis Victoria habita in campo vocato Miletum, construxit ibi ecclesiam sub nomine Sancti Andrée apostoli, ubi est nuncmonasterium et in illa sepeleri jussit multos milites, qui fuerant in bello mortui, honorifice. -Postea autem Karolus

LE TRACTATUS DE CAPTIOXE CERUSDE 79

ccpit omnia castra, villas et loca Rossilionis et Vallis Spirii intcrfectis omnibus Sarracenis, qui ibi habitabant, exceptis illis qui baptizati sunt. Completis auteni supradictis, inccpit transirc montes Pireneos', et, cum pervenisset juxta locum, qui Se Clusa dicitur, qui antea Mons Acutus vocabatur, (sed quia invenit ibi imperatorem Marsilium inclusum, qui fugcrat a facie ejus de Narbona ideo ex tune Clusa nuncupatur) habuit ibi magnam resistentiam propter tran-[2<^ col]-situm dificilem contra gentem magnam secte Macomctice, sed finalitcr Deo duce transivit et locum obtinuit et gens perfida fugit, in vertice montis, in loco vocato Es Pertus^, qui antea vocabatur collas de Albarras remansit et ibi etiam restitit ' Karolo, in quantum potuit, propter difficilem 'et laboriosum transitum, sed Karolus noluit ex hoc mutare viam quam, incoaverat, sed partem cxercitus misit, ut transiret per viam, que vocatur collum de Panissas, et ibidem > ecclesiam construxit sub invocatione beati Martini ut eum haberet in adjutorem et deiensorem^ cum omnibus sanctis. Et videntes Sarraceni timuerunt, quia pars exercitus per aliam viam ibat. Crcdebant autem 7, quod hoc fieret ,ut in medio eos tenerent et interficerent. Dimiscruntque locum et currerunt in mag-[v", i" col.]-na multitudine ad civitatem rcfugii videlicet Gerunde, que civitas erat fortissima et mûris vallata, munita quidem multis gentibus et ad resistendum multum apta et fecundissima. Audiens autem imperator, quiagentes Sarracenorum fugiebant apud Gerundam, ut sibi résistèrent ne ultra proccdcret, cum stetisset quatuor dicbus in cacumine montium '^, videlicet in loco vocato Pertus et in collo de Panissas'", expectans totum exercitum ne posset ledi per insidias inimicorumdestructisque omnibus fortaliciis et impedimentis, que fecerant Sarraceni ne posscnt Christiani " transire libère, recessit indc confidens autem in Domino et promissionibus beatae \'irginis Marie versus Gerundam venit. \'enit igitur ad niontem de Ramis, qui est juxta Gerundam ad dimidiam leucam, qui est mons fortis et altus. Ibi quoque congregavit totum exercitum suum, ut ibi esset tutus ab insidiis Sarracenorum, ut explorata terra accederet ad locum Gerunde et ()bsideret eum et edificavit in dicto monte de Ramis in superiore loco, ubi erat tentorium suum, ecclesiam Sancti juliani pro suo et aliorum oratorio co

Variantes: 1) Spirancos 7' — Piranoos /' — 2) Espartus /' 5) rcsistitit 7" collis de! barra et reniaii-sit; carolo quantum potuit V — .|) dilicilcni V 5) collum panissarii et ibi otiani V — 6) dciVcnsorcm V — 7) autem ut hoc /' -- S) nioiicium V — 9) portus V - 10) Pcnissas T — 1 1) crcstiani.

8o CHAI'ITRK IV

quod ' illa die fixerai ibi sua tcntoria. Et idco iste locus vocatur nunc Sanctus Julianus de Ramis. In eodcni autem monte Sanctus Turpinus archiepiscopus Remcnsis construxit altare Sancti Vincencii ^, ut ipse qui crat cxtrenuus miles Christi ortus et niartirizatus ac sepultus in Yspania ' esset coadjutor imperatori atque ipsam Yspaniani de manibus Infidelium liberandam et Christo duci 4 suo reddendam ministrator existeret. [f" 12 r°, i*-' col.] Rotulandus vero fecit ibi construi altare ob reverenciam sancte Tecle ad quam ipse habebat singiilarem devotionem quasi prophetans 5, quod ipsa, quod caput erat futurum istius provincie et quod sub ejus invocatione edificatura erat ecclesia cathedralis Terrachone^, que erat metropolis Cathalonie et Aragonie ac Navarre, esset eorum capitanea et ductrix / atqye auxiliatrix, ut tota Yspania^ a manibus paganorum liberaretur.

DE VICTORIA HABITA jUXTA MONASTERIUM DE AMER 9.

Cum'° autem sanctus imperator anxiaretur de victualibus, que portabantur super mare et Dominum deprecaretur, nunciatum est ei, quod omnia ' navigia erant in portu, qui dicitur de les Medes. Quicum audisset gaudio repletus misit illuc, ut victualiareportarentur ad locum de Ramis". Postea cogitavit imperator accedere ad civitatem, ut eam [2^ col.] perfectius " obsessam et undique artatam facilius eam haberet. Intérim veniunt sui exploratores, quosipse miserat ad explorandam terramet loca, qui nunciaveruntei,quod multitude armata peditum ac militum Sarracenorum Aragonie, Urgelli et Ausonie et aliarum terrarum veniebant ad succurrendum civitati Gerunde et dedebant transire per vallem Hostalesii. Karolus autem cum magna milicia '5 et fortitudine peditum electorum, dimissis tentoriis et monte de Ramis munito '+, exivit eis obviam. Et illa nocte posuit se ad quiescendum et ad expectandum omnes, qui cum eo veniebant, in loco qui dicitur Sanctus Madir, ut congregatis omnibus potencius ■> vallem intrarent. Ideo vocatur sic quod ipse hedificavit '^ ibi ecclesiam sancti Emedirii '7. Cumque fuissent [v°, col i] omnes sui congregati et armati ingressus est vallem Anglesii et, cum fuissent in quadam planicie '^, que est'9 inter duos montes, obviavit Sarracenis manu armata

Variantes : i) eo quia V — 2) Vincentii V — 3) Spania V — 4) duci reddendam T — 5) profetans V — 6) Terracone V — 7 capitanea ductrix V — 8) Hispania V — 9) Ce titre manque dans V — 10) L'initiale de cum manque dans T — 11) montem de Ramis prius V — 12) perfecius V — 13) multa milicia V — 14) munitis TF — 15) potentibus V — 16) edificavit F — 17) emittcrii V — i8)planitia r — 19) quod Cit T.

Ll- IKACTATIS DI- CII'IIOXH (.I.RUSDK 8l

vcnicntibus cum multitudiiic maxinia. Tiiiic signans se impciator signo crucis et comcndans se et suos Christo et matri ejus cum magna fiducia agrcditur bellum contra eos. Duravit auiem bellum usque ad horani vespcrtinam et victi fuerunt Sarraceni et quasi innumerabiles interfecti et dederunt terga fuge per dévia qucque. Ipse autem imperalor remansit illa nocte in campo cum suo exercitu. Construxit autem in ipso loco monasterium monachoruni nigrorum ad invocacionem Virginis gloriosc béate Marie et dotavit ipsum. Quod monasterium vocavit Sanctam Mariam de Amerio ratione aque, que transit indeque vocatur Amer [2'=col.| et etiam, quia ille locus fuit amarus Sarracenis. Inde autem recedens, reversus est ad montem de Ramis cum gaudio. Post autem très dies Deo sibi inspirante accessit ad civitatem Gerunde et obsedit eam undique, ut nullusposset ' faciliter ingredi aut exire. Ipse autem personaliter posuit se et sua tentoria in monte vocato Berufa ^ contiguo valli tenebrose et fecit debellare per multa prelia civitatem et nequivit eam capere'.

ITEM DE CAPTIONK GKUUXDE 4.

Quadam autem die \'eneris hora completorii facie celi serena et sole occidente ipso imperatore dévote orante et celuni contemplante, apparuit signum magnum incelo aereo, videlicet crux magna rubea lumine magno undique adornata super mesquitam et palacium > régis Sarraceni. Stetit*' quasi per très horas videntibus [f" 1 5 r", i"^ col.] et gaudcntibus Cliristianis atquemirantibus" Sarracenis. Signifîcabatur autem, quod "^ Christus, qui fuit corpore tribus diebus in sepulcro et anima gloriose in Inferno cum sanctis Patribus et qui resurrexit tercia "> die, debebat in civitate Gerunde legnareet crux sua extoUi etadorari tanquam vexillum '° nostre redcmptionis. Ht illis tribus horis, quibus apparuit crux, pluit sanguis gutatim ad modum pluvie estivalis et statim, quando erat in terra ", apparebat crux sanguinea noviter effigiata divina virtute. Signifîcabatur autem, quod merito sanguinis Jliesu Christi, quem etfudit in ara crucis pro nobis iiuperator '^ et sui ipso signaculo crucis consignati caperent civitatem. haberent de inimicis crucis maximam vicloriam et triumpiuim

Variantes : i) possit l' — 2) Barufa /' — j) eam faccrc /' — 4) /.<• tilK nidiique (Lins !' — 5)palatiiim /' — 6) Stetitquc /' - 7) nur.uitilnis et contristantilnis r — X) cnini quod T — 9)tertia /'— 10) \'cxilliii\i nuiiuiut- </.(//> 7'— i i^i cssct in terra V — 12) inipcrator vcro tune et /'.

CoULl.T. — 0(liii- tlcdin'iu. o

jiixta promissum bcate ' Virginis diu desideratum -. Denique imperator? videns hoc signum [i'^ col.] reddit Domino laudes et Virgini gloriosc» et beato Jacobo dicens, quod, ultra invocationem béate v Virginis capitaneam, faceret in capite ecclesie altare Sancte ^ Crucis promittcns quod primam civitatem,quamcaperet per se vel peralium, [suh] invocationcmT, principalem Sancte Crucis ordinaret (quod et factum fuit cum per filium suum primogenitum Ludovicum postea fuit civitas Barchinone capta) et quod faceret signum crucis sanguineum in vexillo** dicte civitatis sicut apparet 9 in hodierno die. Post très autem dies imperator paravit se toto animo cum exercitu suo ad capiendam civitatem. Et invenit, quod tercia die a dicta visione celica, videlicet die dominica, hora nocturna omnes Sarraceni fugerant propter timorem territi dictis signis. Tune imperator gratias agens Jhesu Christo et béate Virgini 'o [v°, !<= col.] et beato Jacobo et principi Ecclesie Michaeli " ingressus est civitatem cum gaudio indicibili et cum devocione mirabili. Ordinavit autem quod illa die dicerentur due '^ misse sollempniter in mesquita Sarracenorum, quarum prima fuit de beata Virgine et secunda de Sancta Cruce. Mandavit autem ibi fieri magnam ecclesiam etfortem, cujus altare majus esset béate Virginis gloriose sicut ipsa predixerat in campo Mileti '> et quod juxta majus desuper esset altare '+ Sancte Crucis propter signum crucis, quod apparuerat in celis'5. Ordinavit etiam ibi episcopum quemdam canonicum Sancte Marie '^ de Podio Francie et aliquos 'Vejusdemsedis fecit inde canonicos '^ et voluit, quod iste due sedes essent germane et socie '9, Dotavit autem sedem ornamentis preciosis ^° et jocalibus et muneribus multis deditque ei quatuor villas, videlicet Bascaram, Ullianum, Fontanetam, que nuncvocata est La Bisbal, et Castrum de Valoses ^' et semper quamdiu vixit habuit ad istam Sedem magnam devotionem.

Tel est le texte complet de ce second récit de la prise de Girone,

Variantes : i) beatae V — 2) ; diu desideratum manque dans V — 3) Deinde imperator V — 4) gloriosae V — 5) beatae V — 6) capitae ecclesiae altarae sanctae crucis V — 7) alium invocationem T — 8) sic apparet T — 9) dictae V — 10) beatae Mariœ V — 1 1) ecclesiae Sancto micaeli V — i2)duae V — 13) sicut.... mileti manque dans V — 14) altare majus V — i5)cœlis V — 16) Sanctae Mariae V — 17) canonicas T — 18) Franciae et alii quos T — 19) istae duae;germanae et sociae V — 20) proeciosis V — 21) Raloses V.

LE TRACTA rus DE CAPTIOXE GERVXDE 83

dont la découverte pose à nouveau, et mieux que n'avait fait le fragment du Vidimus, la question de ses rapports avec l'Office liturgique. Un des principaux arguments, sur lesquels M. Schneegans avait appuyé l'opinion que l'on connaît ', était l'absence dans le second récit de l'introduction et de hi mention des combats livrés en Roussillon, qui figurent dans l'Office ^ La restitution du texte intégral de ce récit, où se trouvent bien l'une et l'autre, est de nature à ébranler la solidité de ses conclusions.

En outre, toute son argumentation procède d'un point de départ qui est, au moins, discutable. Il affirme, en effet, que le récit de l'Office ne peut pas être le récit original, mais seulement un abrégé d'une version antérieure et plus développée. Il n'en a, du reste, d'autres garants que les erreurs et les obscurités qu'il avait cru trouver dans ce récit. Or, une étude plus attentive nous a conduit à une conclusion contraire '. Il n'y a pas, dans l'Office, une seule erreur, une seule obscurité, qui tienne vraiment à la conception du récit. La seule, que nous y ayons relevée, tient uniquement à la tradition du texte et à une altération partielle du manuscrit unique qui nous l'a conservé. Nous y avons, du reste, remédié par une correction, qui a, pour elle quelque vraisemblance. Par ailleurs, le récit, toujours clair, se suffit à lui-même. Rien ne nous oblige, pour l'expliquer, à supposer une autre rédaction, dont il se serait maladroitement inspiré. Ainsi, la base même de l'argumentation venant à manquer, on peut mettre en doute les conclusions de M. Schneegans, et c'est une nouvelle raison de reprendre à nouveau l'examen de la question.

Les deux récits étant ce qu'ils sont, l'hypothèse la plus naturelle consisterait à se les représenter comme inspirés directement l'un de l'autre. D'une façon plus précise, l'un étant essentiellement court et concis, l'autre, au contraire, long et ampliiié, la première façon qui se présente à nous de concevoir leurs rapports consiste à se

Page 1