BIBLIOTHÈQUE NATIONALE
Fonds latin, n° 12919 (S. Germain latin, n° 466). « Copie figurée, faite en 1617, d’une charte octroyée vers 980 par les princes Pandolfe et Landolfe. » Quoique cet opuscule, composé de cinq feuillets, ne porte ni titre ni nom d’auteur, je n’hésite pas à y reconnaître un original écrit de la main de Grimaldi.
Peut-être serait-il difficile de retrouver aujourd’hui un manuscrit de Grimaldi intitulé : De sacrosancto Veronicæ sudario , qu’Emeric David , dans son Histoire de la 'peinture au moyen âge , page 63 , éd. de 1862, mentionne comme appartenant à la bibliothèque du cardinal Fesch.
Les extraits qui suivent sont destinés à montrer quelles ressources l’archéologie chrétienne peut tirer, de nos jours encore, de l’étude des manuscrits de Grimaldi. Quoique plus d’un savant
SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI. 245
ait utilisé, quelquefois même copié, les passages les plus intéressants de ces ouvrages, la publication du texte original ne paraîtra pas superflue. Il importe en effet de substituer à des analyses plus ou moins sommaires, plus ou moins exactes , les descriptions mêmes de cet auteur si consciencieux, jjréoccupé avant tout de revêtir ses moindres écrits du caractère de l’authenticité. Ce n’est qu’en cherchant à obtenir dans les études de ce genre le plus grand degré possible de précision que l’on peut espérer de contribuer aux progrès dala science des antiquités chrétiennes.
La présente publication ne renferme qu’une petite partie des pièces que j’ai transcrites. Les extraits relatifs aux mosaïques comprises entre le quatrième et le neuvième siècle prendront place dans le travail que j’ai préparé sur ce sujet; ceux qui concernent les monuments de la Renaissance entreront dans mon recueil de matériaux sur l’art à la cour des papes aux quinzième et seizième siècles.
Une courte notice, dont l’unique objet est de joindre aux dissertations de Grimaldi les renseignements bibliographiques indispensables, précède chaque extrait.
Je dois ajouter que j’ai cru inutile de conserveries abréviations ou l’orthographe originales, sauf lorsque l’auteur cite des documents anciens. J’ai également cherché à rétablir la ponctuation, qui est fort obscure et fort défectueuse, et qui, dans son état primitif, aurait pu apporter des inconvénients sérieux à l’intelligence du texte.
Description du crucifix d’argent donné par Charlemagne k la basilique de Saint-Pierre.
De ce curieux monument de l’orfèvrerie carlovingienne, demeuré intact jusque vers le milieu du seizième siècle , il nous reste encore, d’après M. Mignanti (1), un moulage conservé dans le cimetière des chanoines du Vatican. Ce moulage a passé inaperçu pendant plus de deux siècles. En effet , Severano le mentionne encore dans ses Memorie sacre (1630 , t. I. p. 184), mais ni Torrigio, dans ses Sacre grotte Vaticane , ni Dionysio , dans ses Sacrarum Basilicæ Vaticanæ cryptarum monumenta , ni Mgr Barbier de Montault , dans son ouvrage intitulé : Les souterrains et le trésor de Saint-Pierre (Rome, 1866) , ne semblent plus en avoir eu connaissance.
(1) lstoria delta sac. patr, hasilica Valicana. Rome, 1867, t. I, p. 80. — Cet auteur attribue à Leon IV le don de ce crucifix.
RECHERCHES
Avant de reproduire la description de Grimaldi, je dois faire observer qu’elle est empruntée en grande partie à l'opuscule d’Angelo Rocca , De particula ex pretioso et vivifico ligno sacratissimæ cruels , Rome, 1609, p. 44-45, où se trouve également une gravure sur bois du même crucifix. Si je la publie, ce n’est donc pas à cause de son originalité , mais bien pour remettre en lumière le monument si intéressant auquel elle se rapporte et que Panvinio déjà avait . signalé dans son travail sur la basilique du Vatican (Spicilegium de Maï, t. IX, p. 373).
Sequens pagina 178 ostendit verutn exemplum sanctissimi crucifixi quatuor clavis affixi, cujus mentio in hoclibro f° 69, a Leone papa tertio Vaticanæ basilicæ donati, vel a Carolo Magno dicti Leonis tempore , ut inquit Panvinius , ad hominis staturam , cujus altitudo septem constat palmis , crucis latitudo XI. altitudo XIII. Crucifixus tantum erat argenteus. In Borbonica urbis clade sub Clemente VII. ob nigredinem non fuit cognitus. Anno 1550 in usus sacrarii basilicæ conflatus cum multis frustis argenti quæ erant in sacrario , et conversus in calices, crucem altaris pnlcherrimam inauratam , cum duobus candelabris magnis argenteis , quæ a Manno Pisano aurifice egregio opéré fabrefacta , item duas • Pétri et Pauli apostolorum statuas ad usum altaris a domino Manno elaboratas atque sex alia candelabra minora , ut notant libri sacristiæ dicti anni , relicto schemate et exemplo dicti sanctissimi crucifixi in eodem sacrario ad hanc diem.
Hic sanctissimus argenteus crucifixus in veteri Vaticana basilica erat in pectorale seu bracbio dextro ; loco motus sub Julio 2° in demolitione basilicæ in sacrario et sacello ss. Servatii et Lamberti episcoporum , nunc vero s. Joannis Cbrysostomi , repositus fuit ; quem ut dixi ob nigredinem impii milites Borbonii non cognoverunt. Ante ipsum crucifixum in dicto pectorale prior subdiaconorum cum subdiaconis romanæ Curiæ (ut notât antiquum pontificale romanurri in pergameno manuscriptum dictæ basilicæ) et cum cappellanis aulæ imperialis ad pectorale dextrum laudem imperatori in coronatione alta voce cantabant boc modo « exaudi Christe , » scrinarii vero cum capitiis sericis induti , ante pectorale consistentes in Choro respondebant, « domino Karolo invictissimo Romanorum imperatori et semper Augusto salus et Victoria » etc.
Hic locus secundum plantam basilicæ erat in capite columnarum n° 38. 52. etc.
Hæc sanctissima crucifixi imago habet in summitate crucis Salvatorem triumphantem cum sceptro et globo mundiali, hinc inde a lateribus deiparam Virginem , et sanctum Joannem Evangelistam , infra , pedibus subjectos, apostolos Petrum ad dexteram, et Paulum cum ense ad sinistram.
Ambr. A. 168, inf. v° 177.
SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDL
Description des peintures du pape Formose dans la basilique du Vatican.
Les chroniqueurs du moyen âge déjà mentionnent les peintures dont le pape Formose (891-896), avait fait orner l’intérieur de la basilique du Vatican, et auxquelles se rattachait le souvenir d’un miracle (1). Ces peintures, retraçant l’histoire du peuple d’Israël, offraient un intérêt particulier, parce qu’avec les mosaïques de Sainte -Marie Majeure elles formaient pour la première période du moyen âge le seul exemple connu d’un cycle de représentations si vaste et si original. La description qu’en donne Grimaldi a été plus d’une fois consultée. Ciampini (De sacris Ædificiis , pi. X, XI) a même publié d’informes gravures des dessins joints au travail de son prédécesseur; mais le texte même, dont l’importance n’échappera à personne, n’a pas encore recula publicité à laquelle il a droit. Aussi croyons-nous devoir le reproduire en entier. Le grand prédécesseur de Grimaldi, Onofrio Panvinio , n’a pas manqué de signaler l’intérêt des peintures du pape Formose, dans son De septem urbis ecclesiis (2) , où il se contente de les mentionner ; il y revient avec plus de détails dans le De rebus antiquis mémo rabilibus et præstantia basilicæ sancti Pétri , publié en partie dans le Spicilegium de Maï (t. IX) , et connu par de nombreuses copies manuscrites. Voici comment il s’exprime à ce sujet dans le second chapitre du livre III ( Spicilegium , IX, p. 233) :
Formosus papa totam sancti Pétri apostoli basilicam , vetere pictura quam ex musivo Constantinus fecerat exolescente, variis novis picturis eximie totam condecoravit quæ adhuc supersunt.
Nicolaus III papa totam eam renovavit , depictis in peristylio , supra majores columnas , romanorum pontificum imaginibus.
Jottus, celebris suo tempore pictor, militas imagines Dci , beatæ Virginis , angelorum et sanctorum ibidem in muro pinxit , supersunt adhuc angélus magnus super organum , Christi vultus et beatæ Virginis imago.
Pompeo Ugonio ( Historia delle stationi di Roma. R. 1 588. p. 96, b.) n’a fait que répéter les renseignements fournis par Panvinio, de même que les contemporains ou successeurs de Grimaldi se sont
(1) Voir Bonanni, Numismata summorum pontificum templi Vaticani fabricam indicanlia (Templi Yaticani historia), p. 34.
(2) Ve prœcipuis urbis Vomœ sanctioribusquc basilicis quas septem ecclesias vulgo vocant . Rome, 1570, p. 37.
RECHERCHES
bornés à citer ou à analyser le travail de ce dernier (Severano, Memorie sacre delle sette chiese diRoma. R. 1630,, I, p. 98, Bonanni, Templi Vaticani historia , éd. de 1700, p. 34, avec quelques détails nouveaux).
On peut rapprocher des fresques de Saint-Pierre une autre peinture du pape Formose, qui ornait autrefois un édifice situé sur le Cœlius. M. de Rossi a remis en lumière et publié, dans le Bullettino di archeologia cristiana (1868 , p. 59) , le dessin que Ciampini a fait exécuter d’après cette peinture en 1689, et que l’on conserve à la bibliothèque du Vatican (Vat. lat., n° 7849).
De picturis Formosi papæ et rota porphyreta in veteri basilica demolita sub Paulo V pont. max.
Pars veteris basilicæ S. Pétri , sub Paulo V demolita , mediam navem magnam et amplam habebat ; hinc inde quatuor alias , duas per latera. Navis media altissima erat ; undecim magnæ columnæ ab una parte , et undecim ab alia cum suis magnificis architrabibus marmoreis , zophoro musiveo et corona lateritia , supra quam surgebant parietes altissimi picti historiis novi et veteris testamenti. In dextro pariete ab ingressu ejusdem navis erant in summitate ad planum fenestrarum prophetæ stantes. Immédiate sub fenestris erant istæ historiæ : Animalia ingrediuntur in arcam. — Area ferebatur super aquas. — Abraham très vidit et unum adoravit — ejicit ancillam et fîlium — stravit asinum suum ut immolaret Isaach — Abraham extendit brachium ad immolandum — Isaach petit sibi afferri de venatione — affertur venatio — très alias historias offuscatas et pulvere cœcatas excipere non potui. — Infra in alio ordine : Moyses et Aaron loquuntur ad Pharaonem ut dimittat populum. Virgam vertit in serpentem coram Pharaone. — Aquam virga vertit in sanguinem. — Tangit aquam fluminum et exeunt ranæ. — Tangit terram et exeunt sciniphes. — » Spargit cinerem et grande interficit jumenta. — lgnis et grande interficiunt hommes. — Plaga locustarum. — Angeli interfîciunt primogenitos. Submersio Pharaonis in mari rubro et egressio Moysis tangentis virga aquas maris. — In altero pariete.... erant historiæ novi testamenti, sed quia pulvis ob inclinatum parietem in ipso facile consistebat picturæ erant penitus cœcatæ, has solas notavi : Baptismus. — Suscitatio Lazari — In medio parietis, supra altare apostolorum Simonis et Judæ, est crucifixio cum latronibus, et juxta crucem Maria mater ejus , et sanctus Joannes Evangelista; immédiate sub cruce imagines capitum apostolorum Simonis et Judæ ; in festo eorumdem accendebantur lumina ante ipsas , etiam novissime. — - Descensus ad limbum , — apparet XI apostolis , ut clarius sequens déclarât exemplum. — Infra has historias, spatiis distinctis, in rôtis picti erant summi pontifices a pectore sursum, nudatis capitibus, cum orbiculari diademate, et ipsorum nominibus ; sed literæ vix cernebantur verbi gratia. Siricius sedit ann. XV. M. V. D. XX. Anastasius sedit ann.... Félix sedit
SUR l’OEUYRE ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDÏ. 249
ann. I. M.... Julius sedit ann.... Eusebius sedit ann.... Ormisda sedit ann.... Has antiquissimas historias et utrosque dietos parietes mediæ navis pictura incultas et ineptas ac decoloratas Formosus papa pingendas curavit.
Benedictus XII has renovare cogitaverat, aliasque elegantiores ejus loco subrogare, morte interceptus non attigit , ut magna angeli figura, manu Jotti egregii pictoris , ibi indicabat
Zophorus ut dixi musiveus erat ad flores. At Nicolaus tertius Ursinus (Mapheo Veggio teste) supra quodlibet columnarum capitulum mediæ navis romanos pontifices pingi jussit, — dextra ab ingressu in ipso musiveo zophoro hi erant , in hac parte basilicæ , sub Paulo V demolita , a pectore sursum cum pallio more græco nudatis capitibus cum orbiculare diademate : Incipiendo versus altare majus : Pius, Sotber, Eleutherius, Victor, Zephirinus, Callistus, Urbanus, Anthérus, Pontianus, Favianus, Cornélius, supra columnam africanam. In pariete supra portas, Lucius, Steplianus, Sixtus II, Dionysius, Félix, Eutichianus, Caius, Marcellinus, Marcellus; supra aliam columnam africanam, Eusebius, Miltiades, Sylvester, cum tiara unius coronæ atque orbiculari diademate, sic et sequentes pontifices præter Liberium habentem quadrum diadema, Marcus, Julius , Liberius , Félix , Damasus, Siricius et Anastasius. Naves latérales in parietibus habebant tecto subjectas picturas ad flores cum stemmatibus Eugenii quarti laceras et offuscatas....
(Le reste est relatif au pavement) — Barberine XXXIV ; 50. ff, 106 et suiv.
Mapheus Veggius libro 2° hæc scribit : Nicolaus tertius dignæ recordationis , qui totam basilicam sancti Pétri renovavit cum depictis etiam supra columnas omnium summorum pontificum imaginibus , etc. Folio 108 , v°.
Suivent les dessins dont l’un nous montre :
Parietem sinistrum ingrediendo cum picturis Formosi papæ , qui paries pendebat versus campum sanctum palmis quinque, ideo picturæ propter pulvcrem erant penitus deletæ ; alter paries pendebat versus ecclesiam et pulvis in eo consistere non poterat. — Folio 112.
Un autre est consacré à la paroi :
Cum historiis novi testamenti quæ excipi potuerunt Formosi papæ , ingressus sinistra. — Folio 113.
Sur le feuillet 114 enfin sont représentés :
Pontifices summi in pariete prædicto et zophoro columnarum.
RECHERCHES
Procès-verbal de l’ouverture du tombeau de saint Léon IX.
Plusieurs savants ont fait usage du procès-verbal dressé par Grimaldi au moment de la translation des cendres des quatre premiers papes du nom de Léon. Les Bollandistes l’ont reproduit, mais sans en citer l’auteur (1). Bianchini et l’abbé Migne l’ont également publié dans leurs éditions du Liber Pontificalis (2). Le procès-verbal relatif à l’un des plus illustres successeurs et homonymes de ces papes, S. Léon IX , est beaucoup moins connu. Les Bollandistes paraissent en avoir ignoré l’existence ; du moins n’en font-ils pas mention dans le chapitre qu’ils ont consacré à ce pontife (3) , et plus tard, lors de la publication du Propylæum ad acta sanctorum Maii (p. 189), ils se contentent de citer à ce sujet Aringhi, dont le récit n’est évidemment qu’une analyse de celui de Grimaldi (4). Les notes archéologiques jointes aux procès-verbaux des exhumations, non-seulement de Léon IX, mais de beaucoup d’autres papes, m’ont déterminé à imprimer, à titre de specimen, le morceau qu’on va lire :
Elevatio corporis s. Leonis papæ noni de sepulcro. Successive eadem die décima septima januarii millesimo sexcentesimo sexto , die vero Martis , hora noctis tertia , indictione quarta, Pauli papæ quinti anno primo.
In Dei nomine. Amen. Sanctissimus Léo nonus, pontifex maximus , qui Vaticanam principis apostolorum basilicam donis ac privilegiis insigniter decoravit , quæ etiam in archivo ejusdem ecclesiæ asservantur , postquam ab bac mortaii ad cœlestem et æternam vitam est evocatus , sacrum et venerabile corpus ejus ad lævam statim ingressus basilicæ in majori navi intra marmoream arcam honorifice humi conditum fuit. Qui iocus est inter portas argenteam olim , nunc æneam , ac mediam , et Ravennianam quondam , hodie s. Bonifacii appellatam. Successu autem temporis, altare super id corpus , multis illustratum miraculis , in honorem ejusdem sancti pontificis erectum fuit. De eo sic scribit Petrus Mallius canonicns sancti Pétri qui vixit sub Alexandro tertio (5) : « Léo nonus hic requiescit infra ecclesiam beati Pétri in pilo
(1) Historia elevati et translati corporis S. Leonis ex ms. catalôgo ecclesiæ S. Pétri. Acta sanctorum Aprilis , II, p. 21 , avec une gravure du dessin de Grimaldi. — Dans le Propylæum Maii , p. 66, ils ont publié une autre gravure plus exacte.
(2) T. III, p. 159, et t. 118 de la Patrologie latine , vol. I, p. 326.
(3) Acta sanctorum Aprilis , II, 643.
(4) Borna subterranea. Rome , 1651 , t. I, p. 262. — Torrigio, Sacre grotte vaticane , 1639, p. 171, semble avoir également connu ce récit.
(5) L'ouvrage de Mallius a été publié en 1646, à Rome, par l’abbé de Angelis,
SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRÏMALDÏ. 251
marmoreo prope portam Ravennianam , de quo sunt apud nos multa et magna miracula. Hic condidit privilegium canonicis beati Pétri de libertate suarum ecclesiarum. » Idem auctor, ut videre est in eodem archivo, ex antiqua seriptura in membranis , de consuetudinibus ecclesiæ sancti Pétri , scribit quod Innocentius secundus condidit privilegium in quo concessit canonicis præfatis medietatem omnium ministeriorum , id est omnium altariüm quæ sunt in ecclesia et sancta Maria in Turri, præterquam altaris sancti Leonis noni papæ. Sacellum hoc a ducentis circiter annis , non sancti Leonis , sed mortuorum commnni vocabulo appellatum est ; cum ad ipsam aram pro animabus defunctorum sacrifîcium expiatorium fieret , privilegio ad id , ut traditio habebat , per aliquem summum pontificem concesso. Quod Petrus de Benevento dictæ ecclesiæ canonicus sub Martino quinto magnifiée dotavit pro uno perpetuo cappellano ibi missam celebraturo. Dein Gregorius decimus tertius pro suffragiis animarum in purgatorio existentium privilegium confirmavit, ut ejus diploma in dicto archivo adservatum ostendit.
Cum itaque sanctum hoc corpus illustrissimns ac reverendissimus dominus cardinalis Cusentinus archipresbyter in novum templum esset illaturus , sibi prius visum fuit, ut dissecrato jam altari eoque amoto cum omnibus ornatibus ejus, sepulcrum dicti sancti pontificis immédiate subtus aram positum aperiretur. Quo facto die undecima mensis januarii MDCYI post preces Deo fusas RR. DD. Paulo Bizono et Marco Antonio de Magistris canonicis , aliisque presbyteris , meque notario, præsentibus et inspicientibus , hora noctis secunda a cœmentariis sepulcrum apertum fuit; elevata solum marmorea tabula superiori, quæ tegebat arc.am : viso corpore statim eadem area clausa est ; ibique jussu ejusdem illnstrissimi erectum altare ligneum cum duabus ardentibus lampadibus usque ad proximam futuram translationem. Die igitur décima septima præfati mensis MDCVI , hora noctis tertia , clausa ecclesia, idem illustrissimus Dominus cum interventu RR. DD. canonicorum Pauli Bizoni , Marci Antonii de Magistris , Aloysii Cittadini , Joannis Baptistæ Bandini, et Paridis Pallotti , nec non cum aliis sacerdotibus, beneficiatis , clericis beneficiatis, parochis , sacristis , et cappellanis, accessit ad dictum sepulcrum , et ut talis actus memoria apud posteros conservetur, idem illustrissimus archipresbyter ac canonici rogaverunt me notarium ut totam rerum seriem præsenti adnotarem instrumento, adhibitis infrascriptis testibus.
Genuflexus itaque cardinalis cum canonicis , confessionem fecit. Deinde jussit cœmentariis ut arcam detegerent, quæ ex quinque magnis marmoreis tabulis compaginata erat. Ea aperta R. D. Ascanius Torrius parochus stola indutus diligenter tollere cœpit fragmenta lignea capsæ castaneæ , in qua sanctus jacebat , quæ nimia vetustate emarcuerat , ac supra corpus conciderat. Ablatis fragmentis et partim rétro aram novæ
sous ce titre : Descriptio Vaticanœ basilicœ veteris et novæ ; il a été réédité dans les Acta sanctorum , juin , YII , p. 37 et suiv.
RECHERCHES
basilicæ , ubi in proximo locandum erat , partim vero in angulo inter capsarn cypressinam et plumbeam repositis , R. D. Joseph de Dominicis, alter parochus , stola indutus descendit in eamdem arcam et reverenter sacra patena ossa dicti sancti pontificis Leonis intracapsam plumbeam in cypressina inclusam , cum ab eodem illustrissimo domino cardinale e pontificali ambæ benedictæ fuissent, condere cœpit. Quæ ossa dum sic reponerentur , idem cardinalis , lit populi devotioni aliquæ ejusdem sancti pontificis reliquiæ in dicta basilica palam exhiberentur , dixit eidem domino Josepho ut aliquas acciperet , qui ex dicto corpore extraxit infrascriptas , videlicet : de tibia, de coxa, de cruce, vertebra duo , et dentem unum. Quæ sic receptæ ibi statim in capsa eburnea, ebano ornata, decenter clusæ sunt (1) , et idem illustrissimus cardinalis dédit R. D. Paulo Bizono , majori sacristæ , præsenti ibidem , ut eas in sacrario reponeret. Facta fuit diligentia extrahendi brachium unum , nam illustrissimus cardinalis id maxime cupiebat, ut sancti Gregorii Nazianzeni brachio , theca argentea ornato , in dicta basilica consociaret ; sed nullum inventum est ; licet dominus Thomas Carrotius artium et medicinæ doctor , infrascriptus testis , ossa articulation inspiceret. Deinde idem R. D. Joseph prosecutus est repositionem reliquorum ossium corporis præfati sancti pontificis intra ipsam plumbeam capsam.
Quibus collocatis card. claudi jussit illam tegmine plumbeo ac cypressino et sigillis Rmi capituli muniri , statimque sacrum corpus ita clusum delatum est a sacerdotibus cum luminibus in chorum Sixti quarti , ubi post : Te Deum laudamus [et] antiphonam: dum esset summus pontifex, cardinalis dixit orationem de sancto Leone : Deus qui animæ famuli tui etc. et audita, hora noctis sexta, maxima labente pluvia , ad proximum archipresbyterale palatium suum recessit. Fuerunt cantatæ vigiliæ a presbyteris superius nominatis. Illucescente die corpus delatum est super altare ligneum optime ornatum in loco ubi repertum fuit , ibique confluenti populo expositum.
Area marmorea in qua quiescebat longa est palmis novem cum quinque sextis, lata palmis quatuor unciis quinque , alta palmis quatuor semis. Corpus magnæ erat staturæ, nam a pedibus usque ad capitis verticem , ut idem R. Joseph mensuravit , novem continebat palmos. Pedes ad portam argenteam versi erant ; caput ad Ravennianam. Super quibus et actum (etc. , etc. ).
Description des peintures de Calixte II dans le palais apostolique du Latran.
Grimaldi n’est ni le seul , ni le premier auteur qui ait insisté sur l’importance des peintures, dont un pape français, Calixte II
(1) En marge : « Istæ reliquiæ, videlicet de tibia, de coxa, de crure, vertebra duo , et dens unus, fuerunt confusæ in arrnario reliquiarum incuria ministrorum cum aliis reliquiis sine nomine ut infra dicetur » (Bibl. Barberini XXXIV, 50 , f° 63, v°, et suiv., et XXXIV, 49, f° 32 et suiv.).
SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI. 253
(1 1 19-1124), a fait orner l’oratoire de Saint Nicolas, dans le palais apostolique du Latran. Mais comme la description qu’il en donne est de beaucoup la plus complète et qu’elle peut servir à trancher plusieurs des problèmes qui se rattachent à cet ouvrage, elle mérite d’être tirée de l’oubli.
Panvinio, auquel l’archéologie figurée est redevable de tant de progrès, consacre à cet insigne monument de la peinture murale du moyen âge une notice assez étendue, qui ne fait pas double emploi avec celle de Grimaldi, et qu’il est indispensable de rapprocher de cette dernière (i).
Un peu plus tard, Alph. Giacconio fit copier les portraits des papes représentés dans l’oratoire. Ses dessins se trouvent dans le cod. Vatic. n° 5407. « S. Cælestinus papa I, » qui manque dans les gravures subséquentes, ouvre la marche. A côté de lui est tracée cette note : « Reperitur in patriarchio lateranensi ad sacellum pœnitentiariorum , quam effigiem cum multis aliis adpictis legitur rénovasse Alexander III, papa. » Puis viennent Galixte I, S. Léon, S. Sylvestre I, S. Gélase I, S. Pascal I, S. Anastase I, S. Grégoire I, S. Grégoire VII, et Alexandre II.
La description de Grimaldi paraît être la troisième en date.
Je n’insisterai pas sur les descriptions ou gravures postérieures. On les trouvera mentionnées ou résumées dans VHistoria abbatiæ cassinensis , de Gattula, Venise, 1733, 1. 1, p. 362-368 (avec planche).
De oratorio S. Nicolai a Callisto papa II in patriarchio Lateranensi quod hodie extat, in quo pœnitentiarii missas célébrant.
Hoc oratorium, sive ædicnla pulchra et longa cuin tecto ligneo imbricato, rétro apsidem aulæ Leonianæ , scribit Panvinius suo tempore esse totam depictam , nunc pœnitentiariorum ibi degentium ignorantia , tota est alba præter apsidem cujus sacras imagines coloribus refricarunt. In apsidis testudine est imago Deiparæ Virginis Imperatricis , similis illi, quæ est in sacello Altempsiano in basilica Transtiberina ; tenet crncem, filium sinu gestat. Hinc inde duo angeli virgas tcnentes ; coronam habet in capite. Ad pedes Deiparæ Callistus secundus cum planeta et pallio ac quadrato diademate habet rotundum albentem barbam, pulchroque aspectu in dextris » in sinistris autem Anastasius IV cum planeta et pallio et quadrato diademate pariter prostratus.
In ipsa testudine à dextris S. Sylvester papa cum planeta et pallio cum libro et dextra benedicens, cum thiara unius coronæ, a sinistris est S. Anastasius cum pallio pontificali et rotondo diademate. In zophoro apsidis legitur hæc mutilata inscriptio, corruerunt litteræ ex pictura ac spatia litterarum notavi; est autem hujusmodi :
(l) De septem nrbis ecclesiis , p. 173.
RECHERCHES
SVSTVLIT HOC PRIMO TEMPLYM CALIXT[us|AB IMO
YIP (quatuor litterarum spatium) LATE GALLORVM NOBILITATE
PRÆSIDET ÆTHEREIS P1A YIRGO MARIA CHOREIS
(litteræ 17 in hoc versu desiderantur) PAT CVLMINE
HOC OPYS ORNAYIT YARIISQVE MODIS DECORAYIT (1).
In parte Evangelii sunt hi summi pontifices, pictura inepta, planeta et pallio induti , cum orbiculari diademate et thiara unius coronæ , ad parietem hemicycli. Sinistra tenent librum, dextera benedicunt, pollice cum annulari conjuncto. S. Léo papa, S. Paschalis papa cum barba alba septuagenarius , S. Gelasius papa, cum barba, quinquagenarius, S. Cœlestinus papa etiam 50 annorum. In latere epistolæ S. Gregorius papa , S. Alexander papa secundus , senex annorum 77. barba alba rotunda, extenuata facie, S. Gregorius papa 7 , annorum 50 , B. Caliistus papa senex valde, non habet regnum , nisi tantum orbiculare diadema , et hoc quia fuit ante S. Sylvestrum qui primus regnum portavit ; ita erat in zophoro columnarum majorum veteris basilicæ Vaticanae , a S. Lino usque ad S. Sylvestrum orbicularia diademata habebant. In singulis sunt dicta nomina sanctorum.
Miratus sum quomodo Gelasium II, Paschalem item II, et alios sanctos nominet , quos idem Caliistus, ut inquit Panvinius (2), pingi jussit, eos scilicet romanos pontifices , qui ante se fuerunt ab Alexandro 11° deincéps , quamquam fœdissima pictura , sed in breviario Benedictino , ut videre est tomo 4 Ecclae Biblae de illustratione missalis et breviarii pag. 5. pro sanctis coluntur , ubi habentur hæc verba. Ad hæc in officio de sanctis plurimorum abbatum ut Leonardi, Othmari, ipsius Benedicti, Columbarii , Odilionis , Antonii , Maurini , Mauri , Bernardi , Aegidii , Galli, Hongeri , Heliæ, Scriberti , Placidi, Yictoris papæ III , Paschalis papæ II, Stephani papæ III et reliquorümetc. in martyrologio Benedictino.
Rétro dictam ædiculam Caliistus II alia duo cubicula à fundamentis fecit cum vestiario, seu guardarobba, duoque conjuncta conclavia condidit ad audientiam publicam, iconicis picturis exornata, schismata Alexandri II cum Cadalao Parmense , Gregorii YII, Victoris III et Urbani II cum Gilberto Ravennate , et Paschalis cum tribus adulterinis aliis ponficibus. Postremo pacem , quam ipse cum Henrico Y imp. fecit. In cubiculis duobus memoratis erat coronatio Lotharii IL Huj us . partis
(1) Je complète cette transcription au moyen du manuscrit de f Ambrosienne A, 178, f° 36 v°. — Les auteurs postérieurs ont restitué l’inscription comme suit :
Sustulit hoc primo templum Calixtus ab imo.
Yir clarus late Gallorum nobilitate.
Yerum Anastasius papatus culmine quartus.
Hoc opus ornavit variisque modis decoravit.
(2) De septem ecclesiis , p. 173.