‹ Étude sur le Liber pontificalisChapitre 61 sur 67 · SUR L’OEUVRE ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI · texte numérisé non relu

SUR L’OEUVRE ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI

memoria cum Henrico V extat in libro Longobardo sanctæ Sophiæ de Benevento Bibl. Vaticanæ fol. 215.

Bibl. du Vatican, fonds Capponi, 145, folio 172 et suiv.

Description de la façade de l’ancienne basilique de Saint-Pierre.

Dès le neuvième siècle, la façade de la basilique de Saint-Pierre dut être soumise à une restauration étendue. Grégoire IV, au témoignage du Liber Pontificalis (1), renouvela presque entièrement les mosaïques qui la décoraient. Au treizième siècle , un autre pape du même nom, Grégoire IX, remplaça ces dernières par une mosaïque qui subsista jusqu’au règne de Paul V. Le procès-verbal qu’on va lire a été dressé au moment où cette partie de la basilique disparaissait définitivement (1606) ; c’est lui qui a servi de base à toutes les descriptions ultérieures.

Torrigio n’a pas manqué de le mettre à profit dans ses Sacre grotte Vaticane (2). Ciampini en a également publié un extrait, en même temps qu’il a fait reproduire le dessin qui l’accompagne (3). Nous retrouvons une gravure de ce dessin dans les ouvrages du chevalier Fontana (4) et de Valentini (5). Bonanni, enfin, a utilisé le même travail tout en accordant la préférence à la peinture des cryptes du Vatican qui représente la façade et ses mosaïques (6).

Mais comme tous ces savants n’ont donné que des analyses plus ou moins sommaires de la description si minutieuse de Grimaldi , il ne sera pas superflu de reproduire ici le texte original. J’hésite d’autant moins à le faire que les prédécesseurs de notre historien ont à peine mentionné les travaux de Grégoire IX (7) , et que, sans le procès-verbal qu’il a eu soin de dresser, le souve-

(1) Ed. Vignoli, in vita Gregorii IV, § XXVIII.

(2) Page 154.

(3) De sacris Ædificiis , p. 37, 38, pl. IX.

(4) U Tempio Valicano e sua origine, p. 99. Rome , 1694.

(5) La patriarcale basüica Vaticana. Rome, 1843, t. I, pl. IV.

(6) Templi Vaticani historia, p. 42. Cette peinture est accompagnée de l'inscription que voici : « Exemplum atrii porticus cum anteriori facie basilicæ veteris a Gregorio papa IX musaico ornatu in demolitione anni MDCVI Pauli V, Pont, max. jussu asservatum. »

(7) Panvinio, Deseptem ecclesiis, p. 37. Ugonio, Hist. delle slationi , p. 94 v°. Dans son De rebus antiquis (voirie Spicüegium romanum de Mai, IX, p. 233)

Pa: . inio est un peu plus explicite. Voici comment il s’exprime à ce sujet : « Anteriorem basilicæ partem supra porticum egregiis musivis figuris ornavit Sergius papa , cum veteres exolevissent : quibus omnino dirutis has, quas nunc cerni-

RECHERCHES

nir même d’un ouvrage si important serait à peine parvenu jusqu’à nous.

Descriptio anterioris faciei Basilicæ (Vaticanæ) anno millesimo sexcentesimo sexto , die tertia mensis Aprilis.

Coram illustrissimo et rever. domino domino Evangelista Pallotto , tituli sancti Laurentii in Lucina,... ego notarius accersitus a dicto illmo cardinali ipso præsente , et de ejus ordine, notavi faciem anterioris ejusdem veteris Basilicæ mnsivo opéré a Gregorio papa nono, cujus ante pontificatum archipresbyter fuit, magnifice ornatam quæ talis est : Imago Salvatoris nostri Jesu Christi sedentis in throno majestatis suæ et benedicentis. Juxta ipsum hinc inde duæ imagines stantes scilicet a dextris beata deipara Virgo, a sinistris princeps apostolorum. Ad pedes Salvatoris Gregorius papa nonus genuflcxus in habitu papali cum planeta , et pallio , et fere prostratus , offerens super pulvinar ad pedes Salvatoris aureum numisma. Quatuor Evangelistæ in figuras (sic) leonis, angeli, aquilæ , et bovis tenentium codices Evangeliorum. Infra has figuras Evangelistarum effictæ sunt imagines stantes , in figuram bominum , eorumdem Evangelistarum scilicet : ad dexteram Salvatoris post beatam Virginem. sanctus Mattheus cum libro in quo sunt litteræ : assumpsit Jésus Petrum Jacobum et Joannem. Juxta sanctum Mattheum S. Marcus tenens codicem in quo est initium ejus Evangelii. Ad sinistram Salvatoris sanctus Joannes in senili ætate cum libro dicente initium Evangelii juxta ipsum. Sanctus Lucas cum libro sui Evangelii. Subter bas imagines cernuntur viginti quatuor seniores , omnes offerentes Salvatori coronas , quorum unus renovatus fuit ab Eugenio quarto , ut ejus stemmata gentilicia indicant. In zopboro , seu frigio dividente superiores imagines Evangelistarum ab infenoribus seniorum, leguntur hi versus operis tessellati :

CEV SOL FERVESCIT SIDVS SVPER OMNE NITESCIT ET VELVT EST AVRVM RVTILANS SVPER OMNE METALLVM DOCTRINA QVÆ FIDE CALET ET SIC POLLET VBIQVE ISTA DOMVS PETRA SVPER FABRICATA QVIETA .

Hinc inde, rétro imagines seniorum, ab una parte est civitas Hierusalem , ab altéra Bethleem cum ovibus egredientibus ipsas urbes. Sub imagine Gregorii legitur nomen ipsius videlicet : GREGORIYS PAPA VIIII. Illustrissimus Carolus Cardinalis de Comité dictam imaginem Gregorii , et alteram Innocentii tertii, quorum pontificum gentis

mus, refecit Gregorius IX papa, ut ex indice liquet, hosque versiculos apposuit :

» Ceu sol fervescit, etc.

» Earum partem dirutam re fecit Eugenius IIII papa ; sunt vero Christus, beata Virgo, sanctus Petrus, quatuor Evangelistæ, sub quatuor apostolis : infra seniores cum coronis restituti ab Eugenio II 11 papa. »

SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI. 257

est, dono accepit ab eodem illustrissime» cardinale archipresbytero. Innçcentii imago erat in apside veteris basilicæ demolita sub Clemente octavo , et servata in quodam cubiculo dictæ ecclesiæ. Infra musaicum opus jatn descriptum extat tectum porticus basilicæ renovatum a Martino quinto , ut illius insignia in marmore et pictura demonstrant, cum insigniis (sic) etiam ducum Britanniæ pictis. Inter ipsa stemmataetarcus columnarum porticus cernuntur historiæ antiquissimæ B. Pétri, vel ab eodem Gregorio , vel ab alio antiquiore pontilice factæ , sunt autem disputatio cum Simone Mago , lapsus Simonis , appantio Christi ad locum Domine quo vadis , crucifixio Pétri , decollatio Pauli , cum miraculo trium fontium , sepulturæ eorumdem , quando fuerunt projecti in puteum ad Catacumbas , et postea inde elevati , visio Constantini de sanctis apostolis, ostensio imaginum ipsorum Constantino per beatum Sylvestrum, prout clarius in libro picturarum in dicto archivo basilicæ apparet. Super quibus etc. Actum in caméra ejusdem illustrissimi et reverendissimi domini cardinalis archipresbyteri in ædibus sui archipresbyteratus sitis in atrio dictæ basilicæ , ac in opposito dicti operis musivi , sub die et anno quibus supra , præsentibus ibidem domino Francisco Mollio Cusentino aulico dicti illustrissimi , et domino Joanne Antonio Ghetto , fabricæ suprastante , testibus rogatis.

Ego Jacobus Grimaldus notarius publicus , de præmissis rogatus , in fidem manu propria scripsi, subscripsi, et signavi.

Bibl. Gorsini, n° 276, folio 119 v°, et sniv. Se trouve également Bibl. Barberini n° XXXIY, 49 , folio 54-55, etc.

Description des anciennes peintures de l’église Sainte-Marie sur l’Aventin.

Grimaldi paraît avoir été le seul auteur qui se soit occupé des peintures si intéressantes de l’église Santa-Maria-Aventina ou del Priorato. J’ai en vain cherché quelque notice sur cet ouvrage dans les différentes descriptions de Rome. Panciroli ( Tesori nas* costi nell’ aima città di Roma , éd. de 1600, p. 477-91) , Severano (Selte chiese , 1 , 374-6) , Martinelli ( Roma ex ethnica sacra , 1653 , p. 186), Venuti [Accurata e succinta descrizione topografica e islorica di Roma moderna , p. 186), Volkmann {Hist. Krit. Nachrichten von Italien. Leipzig, 1777, II, p. 582), Nibby ( Roma nell’ anno 1838 , p. m. I. p. 473-4), les auteurs de la Beschreibung (t. III, 3e p., pages 420-422), bref tous ceux, anciens ou modernes , qui ont parlé de l’église en question semblent avoir ignoré jusqu’à l’existence de cette décoration murale. Pour retracer l’histoire de la peinture romaine du moyen âge il est indispensable de reconstituer, au moyen des témoignages des archéologues des trois derniers siècles , les innombrables fresques qui ornaient autrefois la plupart

RECHERCHES

des églises de la ville éternelle. Aucun auteur ne fournira sous ce rapport autant et d’aussi précieux renseignements que Jacques Grimaldi.

Anno 1619 die Jovis, Y Septemb., ego Jacobus Grimaldus ingressus fui ecclesiam S. Mariæ iu Aventino , prioratus Ierosolymitanæ militiæ S. Joannis urbis Homæ , et in quodam claustro dictæ ecclesiæ ingressus dextera in quadam antiquissima porticu , vidi vetustissimas quasdam picturas in quibus erat in medio quidam sanctus Græcus, ad latus ejus dextrum quidam ducens equum sine sessore et quidam alius manibus junctis venerans rectus dictum sanctum, a latere sinistro ejusdem sancti quidam episcopus cum baculo pastorali tangens quamdam mulierem mortuam præsente uno qui hujus modi actum mirabatur ; infra erant nonnullæ litteræ , vetustate fere omnes obliteratæ, quæ cum sensu careant non apponuntur. Sub his litteris picti sunt menses Januarius ad ignem , Februarius cum pisce, sic de aliis. Infra picturas mensium sunt kalendaria sanctorum antiquissima. In mense Junio non est appositus sanctus Antonius Patavinus, argumentum dictæ antiquitatis, et in mense Aprili notatur sanctus Léo papa nonus. üstendit antiquitas dicta dictarum tabularum sanctum Leonem paulo post ab ejus obdormitione fuisse in sanctorum numerum relatum ; et certe hæ tabulæ sunt notatu dignæ. In dicto etiam mense Aprili notatur Liberius papa , et in mense Junio, die 22, [nomina] 1300 etplurium martyrum ut in dictis tabulis continetur.

Barberine n° XXXIV, 50, folio 66.

La chapelle de la Conception et les peintures du Pèrugin.

Le chapitre qu’on va lire offrira des détails circonstanciés sur un des ouvrages les plus importants de Sixte IY , la chapelle élevée dans la basilique de Saint-Pierre en l’honneur de la Conception de la Yierge et en l’honneur de saint François et de saint Antoine de Padoue.

Ces détails ont d’autant plus d’intérêt que nos guides habituels, Albertini , Panvinio , Ugonio , ne consacrent que peu de lignes à la description de ce sanctuaire orné par la main du Pérugin , d’Antoine Pollaiolo et de Michel-Ange. Ils nous montrent quel secours les ouvrages de Grimaldi peuvent apporter à l’histoire de l’art moderne.

Voici comment le premier des auteurs ci-dessus mentionnés , Albertini, s’exprime à ce sujet :

« In ecclesia S. Pétri est capella cum choro et pulcherrimis collumnîâ porphir, , spolia thermarum Domiani (sic), quæ vocatur Syxti capella : in qua est sepulchrum æneum Syxti IIII ; quæ omnia tua sanctitatis

SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI. 259

(Jules II) iu minoribus constituta benemerenti patruo posuit : ut dicam in epytaphiorum opuscuio » (1).

Panvinio est plus laconique encore :

Xystus III1 amplum delubrum, quod canonicis pro choro usui est, condidit, in quo æreo solio sepultus est (2).

Xysti IV... corpus sepultum est in oratorio ab se constructo , in quo nunc canonici et clerus sancti Pétri divinas laudes Deo canunt , sub prægrandi , pretiosissimi operis , æreo monumento cum hoc elogio : Xysto IV, etc. (3).

Ugonio n’ajoute qu’un petit nombre de données nouvelles aux descriptions de ses prédécesseurs :

Il decimo altare è nella cappella fabricata da papa Sisto quarto ad honor délia concettione di no'stra Donna , di S. Francesco, et di S. Antonio da Padova. Dove fece un bellissimo choro per i canonici , e benefitiati , et clerici , intarsiato di varij lavori , nel mezzo è la sua sepoltura di métallo . opéra rarissima et da Antonio Pollaiolo Fiorentino che la fece tanto apprezzata, che la inscrisse per elogio, corne detto habbiamo, nel suo sepolcro à S. Pietro in Vmcoli chiquello fece. L’altare di questa cappella è riguardato con gran piacere et sodisfattione per la bella statua che vi è délia Madonna, che tiene il figliuolo calato dalla croce infra le braccia ; opéra dell’ eccellente Michel’ Angelo Buonaroti che mostro egli stesso assai compiacersi di essa , poi che nella cinta à traverso délia Vergine vi scolpi il suo nome. Questa statua da luogo più oscuro fu qua fatta trasportare dall’ illustrissimo cardinale Antonio Carafa , signore non meno per virtù et dottrina che per sangue nobile , mentre era canonico di questa chiesa et l’ornamento che vi è di pietra attorno , vi fece fare il signor Ludovico Bianchetto , canonico pur di S. Pietro, et mastro di caméra di Gregorio decimo terzo l’anno del giubileo, nel quai tempo egli era preposto alla sacristia nostra (4).

Quant à la fresque du Pérugin qui ornait l’abside do cet édifice, et dont Grimaldi nous a conservé le croquis en môme temps que la description , elle paraît avoir été inconnue aux biographes modernes du célèbre maître de Raphaël (5). Plusieurs fragments ont

(1) Opusculum de mirabilibus nove etveteris urbis Rome, cd. de 1515, p. 84.

(2) De septem ecclesiis, p. 46.

(3) Spicilegium de Mai , IX, p. 363. Voir aussi p. 372.

(4) Historia delle stationi di lioma , p. 98.

(5) Torrigio ( Sacre Grotte, p. 146) attribue à tort cette fresque à Balthasar de Sienne (Balthasar Peruzzi). Cet artiste, étant né en 1481 seulement, ne pouvait

RECHERCHES

cependant été sauvés de la destruction, et ces fragments existaient encore vers la fin du siècle dernier. Grimaldinous raconte lui-même qu’il fit présent de la figure de la Vierge au cardinal Borghèse, et de celle des deux anges au cardinal Montalto, qui s’en servit pour décorer la chapelle de sa ce vigne » de Sainte-Marie-Majeure. Orsini, dont le livre, Vita, elogio e memorïe deü’egregio pittore Pietro Perugino edegli scolari di esso (I.) parut en 1804 , a encore vu ces deux anges :

« E difficile il poter rammentare tutte le opéré di questo grande artefice ; ed ora mi sovviene di aver vednto in Roma nelia cappelleta del palazzo délia villa Negroni , cioe in quello che è nella gran piazza di Termini , due angeli dipinti in fresco con molta vivezza di pennello, che stanno aliogati allato il quadro delf altare. »

Et en note il ajoute ces mots :

« Eurono coteste pitture salvate dall’ antico coro del Vaticano e donate al cardinal Montalto. »

Mezzanotte répète sans commentaire les assertions d’Orsini (2).

Voici maintenant le procès-verbal de Grimaldi :

Memoria elevationis reliquiarum ex concha porphyretica elegantissima sub ara chori saceili, quod Sixtus quartus pontifex maximus in veteri Vaticana basilicaædfficavit. — üescriptio brevis ejusdem sacelli et de capsa argentea rotunda damaschini operis, in qua sunt reliquiæ.

Anno salutis christianæ millesimo sexcentesimo nono , die lunæ décima sexta Novembris , jubente smo d. n. Paulo quinto, summo pontifice, qui augustissimum Vaticanum templum sumptu maximo et magnificentia admirabili pèrficere est agressus, fuerunt elevatæ sanctorum reliquiæ ex ara sacelli chori , quod Xystus quartus pont. max. ante annos centum triginta erexerat à fundamentis in honore m sanctæ Dei genitricis Virginis Mariæ et beatorum Francisci et Antonii de Padua , et delatæ in sacrarium , ut infra dicetur.

Hoc sacellum, satis amplum , erat in eodem loco ubi hodie XVI Novembris MBGXV novus cernitur chorus à Paulo V. P. M. magnificentius exstructus, cujus nova fundamenta, [quæ] præter magnam latitudinem, magnam item habent profunditatem , effossa sunt ad palmos centum et

être Fauteur d’un ouvrage exécuté sous Sixte IV (1471-1484). Dionysio, au contraire, maintient l'attribution de Grimaldi, Sacrarum Vaticanæ basilicœ crypta rum monumenta. Rome, 1773, f° XV. D’après MM. Crowe et Cavalcaselle , Histoire de la peinture italienne (éd. ail., t. IV , p. 416), Peruzzi serait l'auteur des apôtres peints en grisaille dans la même chapelle, sous Clément VII.

(1) Pages 195-196.

(2) Délia vita e dette opéré di Pietro VannUci. Pérouse, 1836, p. 45;

SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI. 261

quinque,et quia ad ipsa fundamenta jacienda Carolo Maderno architecto locus nondum solidus videbatur, fistuca, seu machina ansata , fabri complures palos magna vi in terrain- adegerunt.

Chorus Sixti quadratam formam paulo longiorem præ se ferebat , tantæ fere latitudinis et longitudinis quantæ fortasse hodie extat ibi chorus novus a Paulo V ædificatus , parietes habebat multæ crassitudinis, palmorum circiter tredecim; tegebatur non arcuato, scd piano fornice. Hieme a frigoribus, æstate a caloribus defensus omnibus gratus erat. In facie habebat apsidem picturis ornatam, in cujus curvitate erat imago deiparæ Virginis ulmis filium gestantis, in corona angelorum sedentis, a dextris ejus princeps apostolorum offerens Sixtum IIII, ad vivum expressum , manibus supplicem, pluviali indutum, nudato capite, cum thiara tribus coronis ad pedes, genibus flexis, Jesu Christo benedicenti, ac sanctus Francisons ; a sinistris vero sanctus Paulus et sanctus Antonius Patavinus in juvenili ætate lilium gestans ; supra caput deiparæ duo angeli ; hinc inde, alter fidibus , seu testudine, alter lyra sonantes ; opus Pétri de Perusio , egregii pictoris , ad hanc formam.... (Suit le croquis de la peinture.)

Imaginem deiparæ habuit card. Burghesius , dictos duos angelos card. Montaltus , quos ego Jacobus Grimaldus eidem principi obtuli ac d. d. (1).

In zophoro apsidis hæc legebantur :

[SIXTVS] HOC SACELLVM. A FVNDAMENTIS . ERECTVM. B. VIRGINI.

S. FRANCISCO. ET S. ANTONIO PATAVINO. DEDICAVIT.

Infra erat pictura ex claro obscuro quatuor Evangelistarum in figuris hominum. Sub ea testudine situm erat altare, a pavimento sacelli gradibus aliquot elevatum, binis columnis porphyreticis integris , frontispicio marmoreo , nobilibus diversorum colorum lapidibus , statuaque céleberrima gloriosissimæ Virginis Dei matris filium mortuum cruce depositum sinu tenentis , quæ a Michaele Angelo Bonarota, florentine, pictura, sculptura et architectura clarissimo, mirabili arte facta fuit olim impensa card. S. Dionysii pro sacello S. Petronillæ in dicta basilica , ibique posita tempore Cregorii XIII , ornatum apprime cernebatur. Arcum apsidis sustinebant duæ integræ et magnæ columnæ porphyreticæ (2) , in quibus ex eodem durissimo lapide sculpti sunt in summo columnarum duo imperatores (3) in qualibet columna se mutuo amplec-

(1) Variante : « Card. de Montealto pro sacra ædicula in vinea sua ad S. Mari am Majorem. »

(2) Ces colonnes furent transportées dans la chapelle Pauline, au Quirinal, et non au Vatican, comme le prétend Grimaldi. Voir Sevcrano , Memorie sacre delle sette chiesedi Roma. Rome, 1630, t. I, p. 99. Elles se trouvent aujourd’hui dans la Bibliothèque du Vatican. — Mignanti, lstoria délia sacrosanta patriarcale basilica vaticana, t. I, p. 102.

(3) Ce motif fait penser aux deux statues de porphyre de Saint-Marc de Venise, où l’on voit également deux empereurs qui s'embrassent.

RECHERCHES

tantes, induti paludamento et globum manu gerentes. Inde amotæ translatée sunt in ornatum altaris cappellæ Paulinæ in palatio apostolico Yaticano (aiebat Pompeius Ugonius hos esse Honorium et Archadium).

In altero areu , supra ingressum sacelli , signa marmorea seu stemmata gentilicia ejusdem pontificis affixa erant cum litteris SIXTVS IIII. PONT. MAX. Fulciebatur arcus quatuor columnis numidicis cinericiis, in cujus summitate a parte interiori ex pictura stabat imago sanctissimi crucifixi ; pendebat ibi magnus elephantis dens , longitudine et crassitudine insignis, pendet hodie in sacrario basilicæ.

Fornix tegens totum sacellum opéré piano effictus vergebat à capitulis marmoreis , pontificis Xysti insignibus sculptis atque inauratis , certisque spatiis divisis , quos quidem fornices cœmentarii vocant ad lunas fabrefactos .

Pavimentum stratum erat parvis lateribus quadris vitriatis cum robore gentilicio Sixti, in cujus medio stabat nobilissimum sepulcrum a terra elevatum ejusdem Sixti, quod majori pietate quam impensa Julius secundus ejus nepos, dum cardinalis esset, ab Antonio Polaiolo florentino ex ære , præstanti opéra, faciendum curavit, cinctum socculo marmoreo viridi lacædemonio , cernitur hodie in sacrario basilicæ.

Hinc inde subsellia basilicanorum triplici ordine extabant ex nuce variis floribus et figuris cœlata ac segmentata pari magnificentia a Sixto memorato pontifice fabrefacta, canonicorum cæteris eminentiora.

In ambitu apsidis in parte Evangelii humi sepultus erat Julius secundus , Sixti quarti nepos.... Corpus Julii secundi cum optimis paramentis aureis, sine annulo aüreo , et ossa confusa cum paramentis; signum eorum quæ Paulus Jovius scribit in vita Pompei card. Columnæ , dum agit de miseranda urbis clade a nefario Carolo duce Borbonico et militibus ejus tempore Clementis septimi ; ait enim non solum barbarica rabie sævitum ab ipsis fuisse in vivos , sed etiam in mortuos, tumulos aperiendo ut raperent annulos aureos ; qui sàcrilegi satellites chorum Sixti IIII ingressi sepulcrum Julii aperientes deprædati sunt. Non aperuerunt sepulcrum Sixti 4li , ut arbitror propter difficultatem elevandi totam machinam æream. Corpus Sixti integrum erat, aureis vestibus ex broccato indutum , cum uno annulo aureo pulcherrimum saphirum magnum preciosum habente, cum armis Pauli secundi in auro cœlatis, ac cum litteris PAYLYS PP II, valoris, ut scribit Joannes Burchardus in suo diario anni 1484, ducatorum trecentorum , atque supra corpus ejus aureus unus nummus , julii duo argentei , cum alio argenteo nummo , quem hodie testonem vocant, atque alio æreo ad subjectum exemplar... (Suit le dessin de cette médaille.)

Parietes dealbati, cum crucibus rubris ad formam consuetam eflictis , signum consecrationis ejusdem sacelli, binas magnas habeba(n)t fenestras meridiem respicientes.

Fornix item albus erat, in medio ejus fornicis insignia marmorea Sixti inaurata coloribus tacta cernebantur. Limina sacelli munita erant ferrea crate , supra quam ligneus suggestus musicorum extabat.

SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES Grimaldi. 263

Die igitur dominica XV Novembris 1609 cantavit missam majorerai Marius Alterius canonicus dictæ basilicæ in ara chori.... et hoc fuit ultima missa in choro et vetere basilica celebrata....

Die lunæ XVI ejusdem, Aloysius Cittadinus canonicus, post elevatam superiorem mensam lapideam longam palmis X , latam palm. 6 une. 2 altaris chori, accepit ex labro porphyretico pulcherrimo et integro, conchæ instar fabrefacto , innixo super ornamentis ad pedes leonum effictis ejusdem durissimi lapidis , capsam cedrinam intra quam erat alia area parva eburnea arcuata , longa palmo uno , diversis operibus et coloribus segmentata et signis clusa ; sub capsa cedrina stabat lamina plumbea hujusmodi inscriptione notata per quondam Guillermum Roccham Valentinum, archiepiscopum salernitannm , cujus sepulcrum hodie cernitur sepulcrali imagine et stemmatibus in ecclesia populari ad portam Flaminiam :

Anno christianæ salutis nono et septuagesimo supra mille et quadringentos , sexto idus Decembris, in conceptionis B. Mariæ Virginis celebritate, Sixti IIII pont. max. jussu , hanc cappellam cum altare, quam opéré sumptuoso erexerat, magnifiée dotaverat in honorerai ejusdem Dei genitricis et sanctorum Christi confessorum Francisci et Antonii de Padua R. P. Guillermus archiepiscopus salernitanus, Snæ Sanctitatis referendarius , dedicavit ac consecravit , et in hoc altare reliquias sanctorum infrascriptas recondidit... (Suit la liste des reliques.)

Ambrosienne, n® I. 87. inf., f° 72.

Le trésor de la basilique de Saint-Pierre pendant le sac de Rome , en 1527.

Une partie seulement de ce récit est inédite ; le reste a été publié par Torrigio dans ses Sacre grotte Vaticane , pp. 255-259 (depuis : basilica S. Pétri diripitur jusqu’à : centum ducatis rede merunt). Mais comme les passages omis offrent un intérêt des plus vifs et qu’ils donnent à l’ensemble une physionomie vraiment originale en même temps qu’ils servent à nous convaincre de son authenticité , il ne sera pas inutile de reproduire ici le chapitre tout entier.

M. Charles Milanesi ne paraît pas avoir eu connaissance de cette relation, qui a presque la valeur d’un témoignage contemporain. On ne la trouve du moins pas mentionnée dans son recueil intitulé : Il sacco di Roma del MDXXVII , Narrazioni di contempo ranei (Florence, 1867). C’est un motif de plus pour la remettre en lumière.

Anno MDXXVII, sub Clemente septimo pontifice maximo, atra ilia die sexta Maii , Joanni apostolo sacra , cum Carolus dux Borbonius , perditionis alumnus , maximo cum exercitu ad portam Temonis civi-

RECHERCHES

tatis Leonianæ , quæ mine equitum levis armaturæ dicitur , ut illam expugnaret et Romam victor intraret , machinis et apparatu bellico instructus appropinquasset , nbi et ipse procerus dux plumbea glande e tormentario pulvere emissa , divina exigente justitia , temporalem vitam cum æterna incendiomm morte commutavit , Deo optimo maximo suæ potentiæ jaculo impium ipsum sic interficiente , ne potens iniquitate in sua gloriaretur malitia terrain sanctam intrasse pedibus apostolorum principis calcatam suoque et innumerabilium martyrum pretioso cruore purpuratam , Clemens tanta clade ex improviso contra urbem grassante dolore indicibili perculsus in arcem sancti Angeli per ambulationem à Vatican o se recepit.

Hoc lugubri anno de sanctissimo Sudario (1) hæc habentur :

In archivo ætherei janitoris pauca eliciuntur. Vivebant multi sub Pio V et Gregorio XIII ex basilicanis qui prædationem hanc viderant; nil memoriæ reliquerunt intabulis, mortui jam sunt. Pauci supersunt hodie , qui excidii ipsius miserias à prædictis audierunt.

Ab his nuper accepi sudarium Christi , lanceam , et sancti Andreæ caput in suis ciboriis deprædationis tempore permansisse intacta , salva et illæsa.

In tanta rerum turbatione claves sudarii amissæ fuerunt ; ex censuale anni 1528 sacristiæ exactor solvit carlenos X pro clavibus Veronicæ.... Argumentum quod ex eo minime motum fuerit sudarium ciborio, resque hujuscemodi si in arcem sancti Angeli delata (?) fuisset non est dubium aliquod quin Jovius et alii scriptores non notassent, pariterque aliquid extaret in archivo basilicæ atque traditio vigeret, sicut viget hodie apud basilicanos memoratos hæc sanctissima pignora sanctæ Ecclesiæ a suis nequaquam ciboriis amota fuisse. Quod Dei summo beneficio satis superque tribuendum est , qui excæcavit illorum intellectum ut videntes non vidèrent et intelligentes non intelligerent , ne ad tam excelsas et præclaras reliquias impias et sacrilegas manus extenderent,...

Hæc de basilicæ Vaticanæ direptione (etsi digressio sit) ex benignitate lectoris infra apponere libuit :

Occiso Borbonio ad Terrionis portam , sitam in loco nuncupato Magello, sive Macello, ita sub Carolo Magno appellato ex privilegio ejus in dicto archivo sancti Pétri , nuncupatum macellum propter occisiones martyrum sub Neroniano gladio , ex Tacito lib. XV , ubi ejus rei gratia Garolus, suggerente Leone tertio, ecclesiam in honorem Salvatoris excitavit , videturque hodie ad dictam portam , habens ingressum ex palatio sancti Officii , et anathemisato ejus corpore in quadam ædicula angusta, quæ modo parochiæ sancti Angeli in fornacibus subjacet , militari tumultu , ut fama est , et Borbonii ædicula appellatur (2) , humato , dum

(1) Cette relation du sac de Rome ne forme, à proprement parler, qu’un chapitre de l’histoire du saint Suaire.

(2) En marge : « Ædicula ista vocabatur, ante occisionem Borbonii , ædicula

Page 1