SUR L’OEUVRE ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI

ab illius exercitu Leoniana civitas validissime premeretur (ut est dictæ basilicæ constans fama atque traditio) basilicani aliqui pii viri desiderio anhelantes sanctorum reliquias et magis preciosa servare ac in arcem prædictam deferre , ea in sarcinam unam colligarunt , sed tempus breve illos fefellit.

Capitur Roma , urbium regina , dicta die post maximam sanguinis copiam (ut hodie etiam indicat paries palatii Dominici cardinalis de Ruvere , e regione sancti Spiritus in Baxia plumbeis glandibus totus perforatus) fortissimorum civium regionum Pontis et Parionis, portam sancti Spiritus acerrime tutantium, occisorum. Basilica sancti Pétri diripitur; reliquiæ prædantur.

Inter quas erat una ex spinis coronæ dominicæ a Jordane Ursino cardinale arehipresbytero donata et insigni vasculo clusa, quæ omnino periit.

Sancti Andreæ apostoli genu vase chrystallino , sex leonibus substentato, cum imagine sancti Pétri et nomine Nicolai papæ quinti, collocatum, similiter amissum est.

Sancti Philippi apostoli brachium argento et lapidibus preciosis occlus uni cum uno camæo galeato , quatuor unionibus et uno smaragdo ornatum , rapitur et basilica sancti Pétri tanto thesauro spoliatur.

Brachium unum sancti Gregorii papæ primi itidem etiam ablatum fuit, quod nobilissimo argenteo vase optimo chrystallo et ejus pontificis imagine decorato honorifice conditum erat.

Thecam argenteam cumreliquiis dominicæ syndonis ac sancti Joannis Chrysostomi; item arculam argenteam, Nicolai V stemmatibus ornatam, cum reliquiis sancti Leontii martyris et aliorum sanctorum; item vasculum chrystallinum cum reliquiis sancti Theodori martyris argento tectum ; item sanctorum Machabæorum reliquias; item argenteum tabernaculum clarissimæ Ursinarum gentis , signo gentilicio decoratum, cum sancti Silvestri papæ et aliorum sanctorum reliquiis; item sancti Ægidii abbatis in alio digno vasculo reliquias conditas ingenti jactura tantarum preciosarum rerum raptu , ossibus sacrosanctis distractis aliorsum , basilica eadem relicta est , ut haberet in æternum quod lugeret (1).

Sancti Joannis Chrysostomi digitus , tabernaculo dignissimo chrystallino clusus ; sanctæ Claræ virginis reliquiæ in scutella de ambra; gabassum , seu reliquiarium , ab Alexandro quarto argento ornatum ; tabernaculum chrystallinum , cum pede argenteo deaurato, insignibus Eugenii papæ cœlatum multisque ditatum reliquiis; tabernaculum alterum deauratum cum chrystallo et reliquiis ss. apostolorum Pétri et Pauli , et aliorum sanctorum ac sanctæ Catharinæ virginis , etiam cum thecis suis

Gozadini, cum esset tune familiæ Gozadinorum Bononiæ, ex censuale vinearum anni 1517, in archivo Sancti Pétri. »

(1) Cette phrase, d'une construction si bizarre, est un exemple des négligences de style qui abondent dans l’œuvre de Grimaldi,

RECHERCHES

omnino perierunt , ossa saçratissima , et usque ia sæcali finem desideratissima.

Sancti Lucæ Evangeüstæ calvaria, a gloriosæ memoriæ divo Gregorio papa primo argento tecta, quæ hodie cernitur, tune rétro chori sacellum (ut antiquorum habet traditio et constans in basilica viget fama) in puteum, in tanto rerum anfractu , a minore sacrista projicitur , absconsa ibi per dies aliquot brèves , immanissimæ prædæ superfuit , in primo leonum sævientium impetu ingens thésaurus.

Arm u m dextrum sancti Stephani protomartyris , a Pelagio primo snmmo pontifice ad basilicam eamdem antiquitus ritu solemni delatum, arcula argentea nudarunt ; novissime intra coronam ab angelo sustentatam , illmi domini Scipionis Corbellutii , ejus basilicæ canonici , nunc sanctæ Susannæ presbyteri cardinalis , impensa ex argento fabrefactam , hæc tam insignis reliquia conditur.

De Costa sancti Laurentii martyris, ejus adipe et carbonibus quibus ustus fuit, olim in tabernaculo inaurato cum corona argentea positis atque in ecclesia S. Salvatoris juxta Terriones a Carolo Magno constructa, ex privilegio antiquissimo anni 797 indict. 7. habetur in archivo ejus basilicæ , in majore ejus ædis ara collocatis , et dudum illinc ad basilicam eamdem delatis, argentum abstulerunt, quæ anno 1611 ab Angelo Damasceno , canonico mag°, theca ærea et argentea clusæ fuerunt.

Sancti Jacobi intercisi , sancti Sebastiani et sanctæ Mennæ , inclytorum martyrum, capita suis argenteis thecis spoliarunt. Sancti Jacobi præfati sacra calvaria a Jordane cardinale prædicto donata ex suo Brachiani ducatu accepta; item sancti Sebastiani caput ab Eugenio IIII P. M. intra binas argenteas imagines, lapidibus preciosis distinctas , magnifiée claudebantur. Fortissimi martyris Jacobi intercisi corpus ex Martiniano Castro, juxta lacum Clodianum, Brachianæ ditionis , ut monumenta Braccarensis ecclesiæ docent, Paschalis secundi auctoritate, ad ipsam Lusitaniæ metropolim delatum est.

Sancti Longini martyris , sancti Josephi ab Arimathia et sancti Gulielmi confessons brachia argento sacrilege nudarunt.

Sancti Lamberti, trajectensis episcopi , sacri capitis partem a Nicolao Y. argento occlusam spoliarunt.

Amissæ sunt paucæ nonnullæ aliæ reliquiæ sanctorum, ut libri sacrarii ejus temporis docent, sed pia ædituorum illorum diligentia, Deo iniquos satellites reprimente ne in pejora ruerent , multæ ea clade servatæ fuerunt. Agendæ Christo sunt gratiæ ut videamus nunc thesaurum magnum in thecis argenteis complurium insignium reliquiarum in sacrario basilicæ prædictæ digno honore collocatum.

Grucem magnam piissimi Constantini Augusti auream et argenteam ;

— regnum quo coronatus fuit Nicolaus V ; — rosam auream Martini Y ;

— scutellam ex chrisopatio , argento aurato ornatam , gemmam magni pretii, si talis chrysopatius orientalis fuisset , sed hodierni aurifices pro certo tenent banc gemmam fuisse ex chrysopatio alemannico, qui sunt

SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDÏ. 267

majores et molliores , fuissetque magni valoris dicunt ; — scutellam ex croniola ; — naviculam chrystallinam beati Pétri ab Eugenio quarto donatam , habentem vexilla quatuor , insignia Eugenii , saphiros , balassos et alios preciosos lapides ; — culcitras , sive stragula funebria aurea ad flores crispante auro , Eugenii , Pauli II, Callisti tertii, aliorumque pontificum , prioris de Roma e familia Carafa, Pétri Zaccostæ, Rhodi magistri , ad triginta et ultra , brevitatis causa omissa ; — candelabra argentea majora et minora ; — cruces preciosissimas unionibus, saphirris et balassis ornatas ; — calices multos ; — cymilia denique cuncta, ipsorum rapinæ placita, ingenti jactura prædati sunt.

Crucifixum, ad hominis staturam , a Carolo Magno donatum ex argento ob nigritudinem non cognoverunt ; inde in usus sacros ad nova candelabra et duas apostolorum principum statuas faciendas conversum, relicto schemate imagineque priori simili ex stucco , seu mixtura , ad hanc usque diem.

Non defuit tune canonicorum opéra de servandis reliquiis enixe. Post direptionem namque magnum calicem argenteum a nobilissima virgine Ursina, filia Jacobi Ursini, in ecclesia S. Mariæ Novæ sepultæ , pie oblatum, qui adhuc extat, guttur S. Blasii martyris in argenteo taberna’ culo , cum duobus angelis ornato , et Justini imperatoris crucem , ac di versa argenti frusta a Cæsarianis militibus Germanis centum ducatis redemerunt , ut censuale sacristiæ 1527 aperte demonstrat.

Mirandum igitur valde est , ut nefarii ipsi prædones , illecti gemmis et unionibus sacri verticis sancti apostoli Andreæ, non ascenderint ciborium ad argentum lapidesque pretiosos ipsius capitis auferendum.

Scribit Paulus Jovius, in vita Pompei cardinalis Columnæ, non solum barbarica rabie sævitum ab his fuisse in vivos , sed etiam in mortuos , tumulos aperiendo , ut raperent annulos aureos , sicut contigit de sepulcro Julii secundi , quod pene aram chori situm erat ab illis apertum , rapto annulo, projecto corpore in medium sacellum, quod postea ædituorum tune opéra intra angustam capsam , confusis ossibus cum paramentis sacris , bellico urgente timoré , in eodem loco sepultum fuit ; ita, ut Jovius dicit , reperta fuerunt ossa Julii anno 1610 , die 12 Februarii , in demolitione antiquæ basilicæ.

Beati Pétri templum sacrosanctum , cujus fama et sanctitas diffunditur per universum orbem , cui nefandissimus Totila honorem detulit parcendo his qui ad ilium confugerant, cujus anteriores gradus summæ venerationis ergo inclitæ mémorisé Carolus Magnus singillatim osculatus est, impie profanaverunt, violando virgines, dehonestando mulieres in magno numéro , miseros pontificiæ cohortis Helvetios occidendo , tam in atrio, quam in basilica , trucidato ipsorum duce lecto cubante, uxoreque ejus opem ferre nitente viro vulnerata manibusque mutilata , quæ ad Pii IIII tempora vixit , a summis pontifleibus honeste tractata.

Scribere libet horrendum facinus quod proceri illi satellites aggressi fuerant in Lateranensi basilica , quod operæ complevissent , nisi Deus suo opponenti digito illis obstitisset. Rclatu quondam Diomcdis Jantelli

RECHERCHES

chorani sub Pio IIII in eadem basilica et Clemente "VIII in Vaticana ecclesia sacristæ multoties narrantem audivi, idquo ipse acceperat a lateranensibus canonicis qui tempore excidii vivebant , quod Borbonii milites in magno numéro convenerunt in sanctissima Lateranensi ecclesia ut gravi ferreo malbo unam ex quatuor marmoreis parastatis , ciborium capitum apostolorum Pétri et Pauli substinentibus, frangèrent, et machinam totam ad terram dejicerent , preciosissimas gemmas et magnum argenti pondus quibus calvariæ ipsæ ornatæ sunt sacrilege ablaturi, breviorem modum non invenientes ad sacrum loculum aperiendum , diffisi tôt cratibus ferreis quibus valido munimine cinctus est ambo. In solario supra tabernaculum timoré pressus latebat ædituus unus , qui ut vidit milites ipsos malleo parastatam percussuros campanulam in prædicto solario appensam (quod divinæ bonitati et miraculo tribuitur) pulsare cœpit ; illi unde sonitus adveniret ignari non campanam , non presbyterum in lacunari absconsum ullatenus videntes , magno timoré conterriti, insidias timentes, ab incœpto statim destitere, catervatim extra eccle* siam abeuntes, ubi sic divina faciente justitia, dissensione quadam inter eos suborta , vibratis ensibus inter se certare cœperunt. Intérim consultum fuit sacrosanctis capitibus a Senatu romano apud primarios duces exercitus , servarique suo tempore aiebat Laterani clavam ipsam ferream (1).

Ambrosienne, n° I, 168, inf., f° 66.

Je joins à ces extraits une lettre de Grimaldi , — la seule que j’aie réussi à me procurer. Cette pièce, qui est en même temps un des rares documents qu’il ait rédigés en italien , se trouve dans le manuscrit 2023, folio 187 , du fonds de la reine Christine , à la Bibliothèque du Vatican.

Illre et Eccte Sigr. mio IHm*. — Ho procurato di pigliar i principij delli tre libri che io promisi a V. S. per mandai* fuori a veder se si trovano in altre librarie, non ho possuto per star male ancora chi ticne la chiave ; subito guarito non mancaro. Per adesso si potra mandai* la nota ail’ Illm° Sigr Cardinale con avisarlo délia sud» diligenza che si farà quanto prima.

Li libri sono questi scritti in carta pergamena di carrattere assai antico.

Una compilatione de decreti scritta et fatta in tempo di Alessandro 3°. il cui titolo è Compilatio decretorum per Magistrum Labbantem Cardinalem tituli Sanctæ Mariæ Transtiberim ad Petrnm praesulem Pampilonae. Et è volume assai grande ; ed è tenuto un libro raro et che non si trovi in altro luogo.

Un libro over volume assai grande et di moite carte di lettera molto

(1) Il s’agit du marteau dont on s'était servi pour démolir le tabernacle.

SUR l’oeuvre ARCHÉOLOGIQUE DE JACQUES GRIMALDI. 269

abbreviata et minuta ; mancano nel fine alcune carte perse per negligenza di chi ne haveva cura, essendo stati molti anni con i libri di essa libraria di S. Pietro in una stanza délia fabrica mal tenuti , et alcuni mesi ammontonati corne sassi ; lo trovai in tempo di Clemente VIII sciolto e buttato in un cantone di armario , lo feci ligare , et vedere da MonsrPegna, et altri auditori di Rota, e lo riputorno opéra rara ; è rimasto per sorte il titolo del libro di lettera piccolina nella prima carta , cioè : Liber Magistri Gottifridi de Alatro super decretis. E’ notato in alcuni inventarj délia sudetta libraria cioè nell’ Inventario del 1456, 1457 et 1458 : Rescriptum super decreto domini Goffreddi de Alatro. Il detto libro è notato in esso inventario tra gli altri libri donati alla sud» basilica dal Cardinal Giordano Orsino arciprete di S. Pietro in tempo di Eugenio 4° (1).

In indice librorum anni 1454. Rescriptum super decreto D‘ Goffredi de Alatro.

Il detto Gottifredo fù diacono cardinale creato da papa Alessandro 4°. fondatore di una chiesa di S. Stefano in Alatri corne hoggi mostra il nome di lui scolpito in marmo in essa chiesa. Fù auditore di Rota corne testifica il registro di d° Alessandro papa l’anno 4° di che ne ho memoria cavata da detto registro.

L’altro libro è un colletto di espositori sopra l’Apocalipsi, ed è lettera antichissima. Lo mostrai al sigr Domc° per veder se era in libraria di Palazzo et fece diligenza et non lo trovo. In liminari pagina in principio et in fine vi sono queste lettere di carattere antichissimo.

Iste liber est Gregorii praesulis summi. Il Sigr Domenico et io pensiamo detto Gregorio essere stat’o il settimo per esservi uno espositore circa quelli tempi.

Hora non mancaro far la diligenza quando mi sarà dato potervi entrare, et servire V. S. corne desidero fare , et di corrispondere in parte alla benivolenza ch’ella mi dimostra col vivo affetto , con che li bascio le mani. Di Casa à p° di Maggio 1615, — Di V. S. Illre et Eccte affmo serve. — Giacomo Grimaldi. — AU’ Illre et Ecct0 Sigr mio Oss®0 , il sigr Alessandro Rainaldi.

(1) Voir sur ce legs Marini , Àrchiatri pontificj., t. Il , p. 130 ; Rome 1784 et Cancellieri , de Secretariis , t. II, pages 906 et 915.