Ibid., p, VI
2. Voir le passage cité ci-dessous, p. 47. Mabille s'est laissé tromper par une faute dô copie qu'un instant de réflexion lui eût fait corriger.
LES CHRONTQLES DES COMTES d'aNJOU
bien loin d'être la source du Liber ^ il n'en constitue qu'un abrégé et une série d'extraits munis de rubriques nouvelles. Nous ne pouvons faire ici la comparaison détaillée des deux textes; qu'il nous suffise de transcrire en face l'un de l'autre quelques passages pris au hasard :
Liber.
Regnantibus simul Valente et Valentiano et Gratiano, imperio romano valde turbato, Maximus a Gernianis rexeffectus, sedem regni sui Treveris constituens, Gratianum Ambianis coronatum fugans, Alpes transire coegit. Hic vero Avicianum, virum animo feruni, Turonis et aliis vicinis urbibus comitem constituens, Ambazium vicum ei tribuit ; qui in fine montis, super rupem ponti eminentem, aulam suam constituit (p. 11).
In diebus illis, beatus Martinus Ambaziacum, adhuc gentilitatis errori subjectum, ad fîdem Ghristi convertit ; Marcello presbytero ibidem constitulo ut Martem destrueret praecepit. Iterum cum, diu post, diocesim visitaret idolumque integrum
Mélanges Colbert.
Regnantibus vero simul Valente et Valentiano et Gratiano, imperio romano valde turbato, Maximus a Germanis rex effectus, A vicia no, viro animoso, Turonie comitatum dédit simul et Ambaquium (fol. 200 v«).
In diebus illis, beatus Martinus Ambaziacenses ad fîdem Ghristi convertit, fanum Diane evertit ibique pinum ruentem super se in partem oppositam ruere fecit (fol. 200 v«).
Dans la transcription des Mélanges Colbert, vol. 46, fol. 202 v% on lit : « Anno itaque Verbi incarnati 1137, Hierosolymam pergens, innumerosex suis amisit, etc. », ce qui est le résultat d'un maladroit amalgame de deux phrases du Liber, où Tan 1137 porte sur la mort de Louis VI {Chron. des comtes d'Anjou, p. 33).
LE « LIBER DE COMPOSITIONE CASTBI AMBAZIAE » 47
reperiret, etc. Refert etiam fama juxta hoc oppidum templum antiquum fuisse et pinum Dianae dedicatam, quam autistes loci et multitude rusticorum in loco qui nunc dicitur Verruia degentium, cum eam vir sanctus excidere vellet, succidi non patiebantur, etc. (p. 11-12).
Lodovicus Juvenis, Jérusalem cum maxima multitudine pergens, in Romania innumeros ex suis amisit, qui famé et gladio perierunt.
Similiter exercitus Conradi imperatoris Alemanniae, qui eum praecedebat, periit ; qui tamen multis aerumnis Jérusalem cum multis pervenerunt. Quod infortunium contigit anno incarnati Verbi MCXVLii^. Via tamen hujusperegrinationis Eugenio papa monente et Bernardo, viro religiosissimo, Clarevallensium abbate, praedicante, incoepta fuit. Siquidem illis diebus Raimundus, frater Guillelmi comitis Pictavorum, principatum Antiochiae possidebat; qui neptamsuam Alienordim cum viro suo rege Lodovico honorifice suscepit et servi vit. De quibus
Hierosolymam pergens, innumeros ex suis amisit.
Similiter et Conradus, imperator Alemanniae. Hujus via pereg-rinationis incoepta est Eugenio papa et Bernardo abbate Glarevallis praedicantibus. Raimundus, frater Guillermi Pictaviensis, Antiochiae principatum tenens, Alienordin et virum ejus regem honorifice suscepit.
De quorum itinere plura loqui pertimesco, quoniam Sarracenis fuit gaudium, christianis, proh dolor ! exitium(fol. 202 v«).
LES CHRONIQUES DES COMTES d'aNJOU
plura loqui pertimesco, quoniam iter eorum gentilibus fuit laetitia, christianis irrisio et poena et tamen deinceps desidibuset pigris incita mentum fuerit (p. 33).
Ces quelques rapprochements nous semblent sig'nifîcatifs. Et d'ailleurs, pour se convaincre que nous n'avons affaire dans les Mélanges Colhert qu'à un abrég-é, ne suflit-il pas de remarquer que ce prétendu (( thème primitif » ne se trouve pas à l'état isolé, mais que dans le manuscrit de Du Chesne, comme du reste aussi dans le manuscrit de Weimar^, il fait suite à la rédaction S des Gesta consulum Andegavorurn-, qui est elle-même une transcription fort incomplète du manuscrit 6006 ?
On voit dès lors ce qu'il faut penser de l'effort fait par Mabille pour isoler du texte donné par le manuscrit 6218 à la fois le Liber primitif et la préface des Gesta consulum. Pour cette dernière, tout ce qu'on peut supposer, c'est qu'elle se retrouve surtout dans les passages consacrés exclusivement à l'histoire et à la généalogie des rois de France; mais on ne saurait jDrétendre la dégager avec jorécision du fatras dans lequel elle est noyée. Et quant au Liber même, nous jugeons la tentative de Mabille d'autant plus vaine, que nous ne croyons pas qu'il y en ait jamais eu d'autre que celui dont on lit aujourd'hui le texte en tête du manuscrit 6218. Nous verrons, en effet, que l'auteur des Gesta Ambaziensium^ dont le Liber forme la préface, a uti-