III
Au surplus, les survivants des disciples de Gilbert ne sont à la fin du xii^ siècle qti'un petit groupe isolé au milieu des évêques et des docteurs contemporains. Notre auteur s'en rend fort bien compte ; mais, cédant à la tendance ordinaire des esprits obstinés et orgueilleux, il se cantonne dans ce petit groupe auquel il attribue le monopole de l'orthodoxie. Il reste à montrer comment il jeta l'anathème sur les noms les plus connus de la théologie du xii^ siècle. C'est le travail auquel il se livre dans le chapitre intitulé : Que videntur suspitiosa esse in scriptis modernorum^ .
Ce chapitre s'ouvre ainsi :
« Moderni similiter. quia multa docuerunt et in scriptis et etiam sine scripto que fidei simplicitatem possent a veritate deviare, necesse foret ea qualicumque modo signare. Sed tôt et tanta sunt quod indigent per se volumine ; nec etiam libros omnium possumus habere nec ad notitiam nostram omnes pervenere. Sed ne videamur ista prorsus omittere, multis preter-
missis, signemus aliqua aliquorum opéra Ex hoc
autem quod quedam vcrba quorumdam volumus notare,
2 Epistola ad Albiuum, Migne, t. CLXXV, c. 592.
•' In Cautica Cauticorum, sermo LXXX, i« fine.
■^ Voir dans VHistoria pontificalis, p. 526. la très curieuse appréciation des deux adversaires, saint Bernard et Gilbert de la Porrée ; celui-là représenté comme un de ces hommes d'action et de gouvernement dont l'Eglise n'a jamais man<iué, celui-ci conune un crudit, un savant et un lettré.
•'• Fol. 88 r°.
multos credimus nobis fore iratos. Sed si hominibus ex toto placerem, Christi servns non essem. Deus autem Trinitas cujus causam eodem doctore manuteneo. et in quo solo confidens niillum hostem timebo, eripiet me de ore leonis et de manu bestie, ne me possint unquam in aliquo ledere ; nec ego vim facio alicui ista légère vel errorem suum relinquere, sed tantum precor unumquemque errores aliorum vel etiam suos saltim pro Deo vitare, et moneo etiam ut meos caritative corrigat, ita quod dilectionem Dei et proximi non offendat. Superflua igitur vel etiam cavenda credimus que sequuntur. »
Après ce début, assez menaçant pour les théologiens du XII® siècle, l'auteur distribue ses critiques et ses anathèmes aux plus importants de ses contemporains. Il cite d'abord, par son nom, Guillaume de Couches :
« Ouidem dictus magister W. de Conchis librum composuit quem Philosophiam nominavit, in quo se ipso teste multum erravit contra fidem catholicam ; sed quia ipse in alio libro quem similiter f ecit illum plene correxit ' , superfluum esset amodo ipsum notare. »
Après le tour de Guillaume de Couches vient celui d'Abélard :
« Quidam quoque alius magister, homo satis subtilis ingenii, viam incognitam sine ductore ingressus est ; unde currens, lassatus, moramque faciendo solus obdormiens in solitudine inter alia corrigenda scribendo sopniavit quod Deus Pater est in Filio sicut genus in specie; unde quia propter hec et hujusmodi perpetuo silencio dapnatus est, non est opus amplius eum notare -. »
Saint P>ernard^ n'est naturellement pas plus ménagé que son
' Sur la rétractation de Guillaume de Conches, mort en 1154, cf. Hauréau, op. cit., p. 441. Il avait été poursuivi par Guillaume de Saint-Thierry et Gautier de Conches, qui furent aussi deux adversaires de Gilbert de la Porrée.
'^ Sur cette doctrine, voir l'introduction de M. Cousin à son édition des ouvrages d'Abélard (Paris, 1836, in-4°), p. cxcviii. Les assertions d'Abélard se trouvent dans son Introduction à la théologie et dans sa Théologie chrétienne.
•' Entre Abélard et saint Bernard, notre auteur mentionne encore, ])armi les hérétiques, un évéque qui, d'ailleurs, n'a pas laissé d'écrits : « Quidam similiter alius mayne dignitatis homo, veniens ab universali quondam concilio, non bene intelligens que ibi dicta fuerant, inter alia predicavit in sinodo sua quod in personis sancte Trinitatis nulla esset diiïerentia nisi in
adversaire. Il ne faut pas s'en étonner ; nul plus que l'abbé de Clairvaux ne devait être antipathique aux partisans de Gilbert de la Porrée. Notre anonyme conserve, vis-à-vis de saint Bernard, l'attitude de méprisant dédain qu'affectait déjà l'évéque de Poitiers^. Voici le passage qui le concerne; le ton en est suffisamment im])ertinent, aussi bien pour le saint abbé que pour ses partisans au concile de Reims ; à entendre notre sectaire, la déclaration en quatre articles aurait été préparée dans une réunion d'un caractère assez peu ecclésiastique :
<( Item fuit alius vir vite venerabilis ; cum esset bene potus in nocte cum paucissimis familiaribus suis in ospicio suo, decrevit credi quod aliqufd unum numéro est Pater et Filius et Spiritus Sanctus. et quod très persone non sunt tria, et alia quedam inferioribus similia. Quod quia non scripsit in volumine, non est necesse amplius notare. Potuit enim in his sicut in aliis quibusdam que scripsit sollempniter errare. Hic namque spatiose scripsit quod milites Templarii Jerosolimitani, pro antiquis turibulis et urceolis et aliis instrumentis veteris legis, dépendent tempore isto in Templo Domini, de quo Dominus ejecit vendentes et émeutes, sellas et frena sua et lanceas et alia milicie sue instrumenta necessaria, quod falsissimum est, quia nec Templum in potestate illorum est-. »
Le lecteur n'aura pas de peine à faire la part des exagérations de la rancune théologique à laquelle s'abandonne l'écrivain; la réputation de saint Bernard est au-dessus de ces atteintes. Elles ne font d'ailleurs que nous donner une preuve nouvelle de la haine que les disciples de Gilbert de la Porrée vouèrent à la mémoire de l'abbé de Clairvaux 3.
nominibus tanlum. Sed quia nec hec nec alia scripsit, nec hune duximus dignum amplius signare. »
' Historia pontificalis, p. 526.
■^ Allusion à un passage de l'œuvre de saint Bernard intitulée : De laude Diilitiae Templi, chap. v Patrologia Latina, t. CLXXXII, c. 927. Ce passage s'applique à l'ordre du Temple et non à l'ancien temple des Juifs, dont saint Bernard le rapproche par un simple procédé de rhétorique : « Ornatur tamen hujus faciès Templi sed arniis, non gemmis ; ... pro candelabris, thuribulis atque urceolis domus undique frenis, sellis ac lanceis communitur... » Il suffit de jeter les yeux sur cet écrit pour voir que notre auteur impute à saint Bernard une grossière confusion qu'il n'a pas commise. Cela montre le peu de valeur de ses accusations contre l'abbé de Clairvaux.
■^ Chemin faisant, l'auteur signale encore un hérétique qui n'a pas laissé d'écrits dangereux : « Alius quoque homo valde litteratus in magna sinodo,
L'auteur entend n'épargner aucun des grands noms de la philosophie contemporaine ; maintenant il expose les propositions dangereuses enseignées par Hugues de Saint - Victor, qu'il ne nomme pas plus que saint Bernard, mais que les citations ne permettent pas de méconnaître. Toutes ces citations se retrouvent dans la Simiiiui sriifcntianaii de Hugues de Saint- \'ictor :
(( Fuit vero alius nudta bona scribendo taciens qui scripsit inter cetera hec sequentia verba : capitulo primo, de fide :
« Ouod sapientibus hujus temporis oporteat credere in obscuris scripturis^.
« Quod tota Trinitas est una substantia simplex (capitulo m") 2.
(I Quod sicut Deus est ita et unus est secundum rationem, ut unum sit principium.
« Exordium fidei ab unitate incipit, non a Trinitate.
« Dicit idem Augustinum dixisse quod quicquid est in Deo Deus est ; quod nec Augustinus nec aliquis sanctorum unquam legitui- dixisse, quia omnia sunt in Deo, nec sunt Deus •^.
« Idem capitulo iiii° quod humana mens vestigium est Trinitatis.
« Quod Deus Trinitas est Pater et Sapientia quam habet sine qua nunquam fuit, et Amor quo semper eam dilexit, que sunt très persone; sicut mens humana et ejus sapientia et ejus amor sunt tria, que tanien non sunt persone, quia sunt afïectiones circa animam, et quod sapientia Dei est Deus et una substantia vel una natura est ille très persone, Pater et Filius et Spiritus Sanctus*.
« Idem capitulo vi ; quod omnia que secundum substantiam
presentibus multis bonis clericis, inter alia predicavit se mirari stulticiam simplicium Christianorum eo quod non intelligebant quomodo Pater et Filius et Spiritus Sanctus essent tria et unum, asserens très istas personas sancte Trinitatis esse unum subjecto sed tria ratione, sicut Socrates cum sit unus, tamen est albus, cripus, musicus, Sophronisce filius; quare unum subjecto est, ratione vero diversa. Sed nec ipsum, quia hec non scripsit, visum est nobis amplius notare necesse. »
' Hugues de Saint-Victor, Summa scntentiarum (cf. Migne, Fatrologia Latina, t. CLXXVI), prologue.
2 Summa scntentiarum. I, c. 8.
^ Ibid., c. 4.
'' Ibid., c. 6.
dicunlur de tribus pcrsonis predicantur singularitcr, non pluralité r, nisi pcrsona.
« Idem, cum persona secundum substantiam dicatur^, secunduni Augustinum, qnod non est vcnun Augustinum dixisse, et cuni boc sit diffinitio persone : ])ersona est rationalis substantie individua natura. quod non est vcrnin-, non audemus dicere de ImHo quod sit alia rationalis substantia à Pâtre, cum sit alia persona ; nec de tribus personis quod sint très rationales substantie, cum non dicitur Filius est alia persona, id est, discretus per aliam proprietatem intelligitur ; Pater et Filius et Spiritus Sanctus sunt très persone, id est, discreti per très proprietates. Sicut enim cum dicitur : Filius est Deus, non distinguitur, sed cum additur Filius est Deus de Deo, jam fit distinctio ; ita cum dicitur : Pater est persona, Filius est persona, nondum fit distinctio ; sed cum additur alia persona, vel plurale très persone, jam distinctio notatur.
« Hoc nomen Trinitas non est substantiale, sed pluralitatem désignât personarum ^.
« Hec nomina Pater, Filius, Spiritus Sanctus, translata sunt a creaturis ad Creatorem. Sed ne videantur in Deo significare quod in nobis significant, attribuitur Patri potentia, Filio sapientia, Spiritui vSancto benignitas *•.
« (Si) in Deo dicuntur très esse persone, quia potens, sapiens, benignus est, quare ergo non potius iiii, vel v, vel plures, cum sit fortis, justus, pius? Quia quecumque dicuntur de Deo veraciter ad hec tria referuntur^.
« Idem, capitulo viii. Idem dicit Augustinum dixisse quod quidquid est in Deo Delis est ; quod est dicere : sicut Pater Deus est, ità proprietas Patris Deus est, quia proprietas Patris est ipse Pater. Quid enim est proprietas Patris et Filii et Spiritus Sancti, nisi persone ipse inter se distincte et discrète ^ ?
« Si très proprietates vel relationes in Deo sunt. que non sunt ipsa divina substantia, apparet non fuisse solam ab eterno divinam substantiam, que Trinitas est. Sed sola Trinitas ab eterno
* Sumnta senteutiarum. I, c. 9.
2 Les deux passages en italique sont de l"auteur du Liber.
^ Ihid.. c. 10.
' Ibid.. c. 10.
■'• Ibid.. c. 10.
^ Ibid.. en-
est, que unus Deus est. Fateamur ig-itur très personas vel très illarum proprietates uiiuni Deuni. unam substantiam, et iinani divinam substantiam illas très personas esse vel illas proprietates. Quod quamvis longe sit à nostris sensibus et ab omni îiostra ratione indubitanter credi oportet ' .
« Pater non est sapiens sapientia genita ex se, sed sapientia ingenita que ipse est. quia una sapientia est tota Trinitas. sed in Pâtre ingenita, in Filio genita -.
« Idem, capitulo xiii. Cori)us quod Christus assumpsit fuit antequam assumeretur '"*. »
(( Furtum et homicidium et cetera non imputantur posteris prêter concupiscentiam. quia non fit generatio ipsa secundum efifectus illorum, id est secundum motum de illis venienteiipi'^. »
Toutefois Hugues de Saint-Mctor a rétracté toutes ses erreurs :
(( Iste vero postquam ista et multa alia in hune modum scripsit. aliud quoque magnum volumen scribendo composuit quod Sententie ejus dicitur et liber ejus de sacramentis intitulatur, in eu jus prologo se confitetur multa scripsisse que postulat lectorem secundum sententiam hujus ultimi voluminis corrigere, in quo nichil horum scripsit. ^) Cette rétractation semblera assez peu formelle à qui lira avec attention le prologue du De sacramentis de Hugues de Saint-Victor s.
' Suiiuiia seiitcntiariDii. I, c. ii.
- Ibid.. c. II.
■^ Ibid., c. 15.
•4 Ibid., III, c. 10.
■"• Voici le texte du prologue du traité De sacramentis fidei christianœ de Hugues de Saint-Victor, auquel l'auteur fait allusion : « Librum de sacramentis Christianœ fidei studio (luorumdam scribere compulsus sum : in quo nonnulla quœ antea sparsim dictaveram inserui. Hoc autem magis nie movet quod cum hœc eadem prius negligentius dictassem... passim transcriljenda exposui... Sed quia postmodum cum eadem hujus operi textui insererem, quaedam in ipsis mutare, quœdam vero adjicere vel detrahere ratio postulabat, lectorem admonitum esse volo, ut sicubi ea extra hujus operis seriem aliud aut aliter aliquid habentia invenerit, hanc diversitatis causam esse sciât, et si qûid forte in eis emendandum fuerit, ad hujus operis formam componat. » Il résulte de ce qui est dit au texte que l'auteur du Liber, non seulement distinguait nettement la Summa Sententiarum du traité De sacramentis fidei christianœ, composé par Hugues de Saint-Victor, mais qu'il n'hésitait pas à attribuer à Hugues la paternité de la Summa Sententiarum. Or on n'ignore pas que, il y a queUiues années, divers critiques ont contesté cette attribution. J'ai cru devoir signaler, en 1898, dans les Annales de l'Université de Gre-
Notre inconnu n'abandonne Hug-ues de Saint-Victor que pour atta(|uer Pierre Lombard. Il relève dans ses sentences pour les critiques trente-huit propositions. Je signale celles qui concernent l'enseignement de Lombard sur la Trinité :
« Fuit quoque alius magne dignitatis homo in multis eum (Hugues de Saint-Victor) imitatus, primo similiter docens unitatem Trinitatis quam Trinitatem unitatis.
« Quod hoc nomen Heloy plurale est hujus nominis Hely^
(( Quod idem volens probare quod non quecumque sunt in Dei scientia sunt in Dei essentia, ait : Augustinus inquit : Omnia antequam fièrent erant et non erant ; erant in Dei scientia et non erant in sui naturà - .
« Quod caritas non crescit ^.
« Quod prescientia Dei non est causa rerum, quia sic esset causa malorum*.
« Quod unum solum est Deus Trinitas"'.
« Quod nomine consorcii vel pluralitatis parcium non ponitur aliquid sed removetur^.
{( Idem, capitulo xxxi, quod illa tria, scilicet très persone, non sunt unius Dei sed unus Deus'.
« Idem, capitulo xliiii, quod necessaria questio est utrum Pater genuit se Deum vel alium Deum^.
« Idem, capitulo xli, quod unus Deus, vel una substantia, est très persone, sicut très persone unus Deus vel una substantia^.
« Idem, capitulo xliiii, quod nec Pater genuit divinam essentiam nec divina essentia genuit essentiam nec Filium"^. Quia si
noble (t. X, p. 178 et s.), l'argument très grave que me paraît présenter le Liber de vera philosophia en faveur de l'opinion qui voit dans la Snmma une œuvre de Hugues. L'auteur du Liber est un contemporain ; et cependant il n'a pas le moindre doute sur cette attribution. Mon argumentation a été reprise et corroborée dans une importante étude d'ensemble sur cette question, due à M. Roch de Chefdebien, et publiée dans la Revue Augustinienne, vu" année, 1908, p. 529 et s.
1 Pierre Lombard, Distinctio 11, n" 6. Patrologia Latina, t. CXCIL
- I, Dist. XXXV, 5.
3 I, Dist. XVII, c. 8.
■* I, Dist. XXXVIII, c. 2. *
•'' I, Dist. n, c. 2 et passini.
<5 I, Dist. II, c. 5.
' I, Dist. III, c. 17.
^ I, Dist. IV, c. I.
'• I, Dist. III, c. 17.
10 I, Dist. IV, c. I.
hoc esset divina essentia relative diceretur, et Pater esset Pater sibi et Filius Pater et eadem res se generaret^.
« Idem, capitule lxxii, quod non est in Deo aliquid quod non sit Deus, et quod habet hoc est, nisi quod persona quatinus ad alteram relative dicitur. et quod in Deo non est numerus, cum tamen in divina natura sit personarum Trinitas-.
« Idem capitulo lxxxvii, quod caritas aliquando refertur ad substantiam que communis est trium personarum et tota in singulis ; aliquando specialiter ad personam Spiritus Sancti ; sicut sapientia Dei aliquando pro substantia divina ponitur, aliquando pro Filio proprie ; et quod Spiritus Sanctus est caritas, vel amor, vel dilectio Patris et Filii qua se invicem et nos diligiuit et nos Deum ^.
« Idem, ex capitulo. quod Spiritus Sancti gemina est processio ; eterna a Pâtre et Filio. et temporalis qua ad sanctificandam creaturam procedit, que donatio dicitur'*.
« Idem, capitulo cxvi. quod Spiritus Sanctus, quia inseparabilis est operatio Trinitatis, procedit et mittitur à seipso^. Quod Filius mittitur et datur et procedit et sanctificat. et traditur, et exinanitur à seipso^, et quod hec nomina unus, duo, très, plures, distinctio et hujusmodi magis dicuntur de Deo ratione removendi et excludendi à simplicitate Deitatis que ibi non sunt quani ponendi aliqua'.
« Idem, capitulo clxxiii. quod in Deo non est numerus et cum dicimus plures esse personas. singularitatem et solitudinem excludimus, non multipHcitatem ibi ponimus. et cum dicimus très personas, non quantitatem in Deo ponimus ; et quod idem significatur cum dicitur : Deus est Deus, et cum dicitur : Deus est persona; et ita idem significat persona quod Deus, et quod nomine persone essentia intelligitur'"^.
(( Idem, capitulo clxxxi, quod Deus et lumen et sapientia pro relativis, id est, personis aliquando accipiuntur^.
' I, Dist. V, c. I et 12.
- I, Dist. VIII, c. 9.
■' f, Dist. X, c. 3.
■* I, Dist. XIV, c. I.
^' I, Dist. XV, c. I.
^ I, Dist. XV, c. s et 6.
' I. Dist. XXIV. c. I.
* 1. Dist. XXIV tl xxv.
" I, Dist. XXVII, c. 8.
« Tdcm, capitnlo rcxi. (jiuxl imitas dicitur >ecun<luni substantiam ^ .
(( Idem, capitulo ccxvi, quod Pater et iMliiis diligunt se dono et amore qui ab eis procedit-.
« Idem, capitulo ccxx, quod sapientia genita est eadem sapientia et ea qua sapiens est Pater, sive ea qua sapiens intelligitur persona Patris sive essentia Patris, quia persona Patris que intelligitur cum dicitur sapientia ingenita et persona Filii que significatur cum dicitur sapientia genita una eademque sapientia est (jue essentia divina intelligitur communis tribus personis-"^.
« Idem, capitulo ccxxi, quod dilectio que proprie Spiritus Sanctus est dilectio que Trinitas est, non tamen ipsa Trinitas est, sicut Spiritus Sanctus est essentia que Trinitas est, non tamen ipse Trinitas est. Filius quoque est sapientia que est Trinitas ipsa, tamen non est Trinitas sicut Filius est essentia que est Trinitas, ipse tamen non est Trinitas '^ .
(( Idem, capitulo ccxxxiii, quod proprietates personarum sunt ipse persone et Deus et divina essentia '''.
« Idem, capitulo ccxxxiiii, quod natura est persone, et quod eadem essentia est Patris et Filii et Spiritus Sancti, et quod Deus habitavit in Christo non per gratiam adoptionis sed per gratiam unionis^.
« Idem, capitulo ccxi. Si dicamus hodie : iste potest hodie légère, et cras dicamus : iste potest hodie légère, non idem, sed diversa dicimus eum posse'^.
(( Idem, libro II, capitulo xii, tota Trinitas una substantia est que non est facta, nec creata, nec genita, nec procedens^ . »
( )n sait combien vivement les doctrines de l'icrrc Lombar-l au sujet do l'Incarnation furent attaquées, sous le pontificat d'Alexandre III, par Gautier de Saint-Victor et Jean de Cornouailles. Notamment Gautier, dans son livre Contra quatuor
' I, Dist. XXVIII, c. 15.
- I, Dist. XXXII, c. 2 et 3.
■' I, Dist. XXXII, c. 5 et 6.
* I, Dist. XXXII, c. 7.
^ I, Dist. xxxni.
•* I, Dist. xxxn'.
' I. Dist. XI, TV, c. .).
Ml, Dist. II, c. 2.
hihyrinthos Franciœ^, avait poursuivi des critiques les plus véhémentes, non seulement Abélard et Gilbert de la Porrée, mais encore Pierre de Poitiers et Pierre Lombard ; ces dénonciations répétées avaient éveillé l'attention d'Alexandre III, qui dut s'en occuper au concile de Tours et au concile de Latran^. Or, ce qu'on reprochait à Pierre Lombard, c'était la négation de l'humanité du Christ; pour lui, la nature humaine n'existe pas réellement en Jésus-Christ, elle n'est que le vêtement de la Divinité. Tel est le sens de la fameuse proposition imputée à l'évêque de Paris : Christus secundum quod est homo non est aliquid. Sur ce point, notre inconnu s'empresse de faire écho aux ennemis de Pierre Lombard :
« Idem, capitulo xxx (libri III), quod humanitas non est in Christo natura, sed habitus, sicut vestis vestito. Quod Christus carnem et animam habuit, sicut homo quilibet vestem. Quare secundum quod homo non potest dici Christus esse aliquid, occasione illius Apostoli : habitu inventus ut homo^.
« Idem, capitulo xlviii, quod Christus secundum quod homo non est aliquid^. »
On le voit, c'est à saint Bernard, à Hugues de Saint-Victor et à Pierre Lombard que s'en prend l'auteur inconnu du Liber de vera philosophia; il apporte dans sa polémique contre eux la violence trop fréquente dans les controverses théologiques de son temps. Au surplus, il ne se borne pas à combattre les doctrines d'autrui ; comme beaucoup de ses contemporains, il allègue en faveur de ses opinions de nombreuses citations des Pères. La tâche lui avait été singulièrement facilitée par le travail d'un de ses amis, chanoine de Saint-Ru f, dont il nous révèle l'activité littéraire :
« Fuit temporibus nostris quidam magister A. dictus Sancti
1 Pntrologia Latina, l. CXCIX.
- Voir aussi la lettre adressée par lui à Guillaume, archevêque de Sens, puis de Reims. Cf. Hefelé, Histoire des conciles (traduction française), t. VII p. 512 et s.
^ Cf. III, distinctio vi, vu, et la discussion à laquelle se livre Pierre Lombard sur l'Incarnation.
•'• Cf. III, distinctio X.
Ruphi canonicLis, homo magnus etatc sed multo major sapientia et religione et dignitate, qui a concilie Remensi a papa Eugenio celebrato, ex quo ceperunt hujusmodi novitates crebrescere, iiscjue ad concilium fere Romanum ab Alexandro papa celebratiini non cessavit studiosissime cum omni diligentia inquirere per infinitas ecclesias et monasteria Cialliarum et Hispaniarum et Italie et etiam Grecie, universos sapientes interrogando, et legendo et relegendo innumerabilia vokimina quecumque de sancta Trinitate vel ejus unitate dicebantur aliqui intimare, utrum scilicet verbum istud : Quicquid est in Deo Deus est, esset alicubi ab aliquo sancto scripttim vel aliud aliquod verbum unde istud posset perpendi. Videbatur enim sibi istud verbum esse causa et origo fere omnium novitatum ex quibus videbatur he-
resis Sabelliana procul dubio ressuscitari Cum igitur hoc
predictum verbum predictus A. per xxx annos et eo amplius querendo fatigatus nec per se nec per alios unquam posset invenire, nec ei equipollens, nec auctoritatem nec rationem quibus hoc posset probari vel tueri, visum est sibi perutile ex tôt voluminibus que tociens perlegerat auctoritates aliquas eligendo colligere quas vidit ad doctrinam Sancte Trinitatis et ejusdem unitatis et Verbis Incarnationis et corporis et sanguinis Domini necessarias fore. Ouarum in volumine compositionem vocavit CoUectioncui. quam distinxit per xxiiii distinctiones. Qua per multas transcripta, unam dédit Rome Eugenio (sic : lire Alexandro) predicto Pape qui eam suscepit cum multa gratiarum actione, et eam didicit ab ipso predicto A. tanquam discipulus sine omni pudore : alium quoque librum ejusdem coUectionis dédit Magalone ; alium Psalmodiensi abbatie ' ; alium misit Alemannie ; alium dédit \'alentie. ecclesie Sancti Ruphi, cum alio tractatu de Trinitate: alium et michi c|uem Jerosolimis reliqui. Ex hac itaque collectione visum est et mihi aliquas auctoritates in fine hujus opusculi ponere quibus possint predicta muniri et minus dicta suppleri ita ut nichil videatur ibi nisi eum auctoritate tractari-. »
L'ouvrage se termine par un "résumé des distinctions qui forment la Collcctio, aujourd'hui perdue, du chanoine de Saint-
' Abbaye de Psalmodie, au diocèse de Nimes.
- D'après des renseignements que je dois à l'ohligeance de M. l'abbé Ulysse Chevalier, ce manuscrit n'existe plus à Valence.
Ru.f ' . Il va de soi que son œuvre était inspirée par les idées philosophiques chères à l'auteur du Liber de vera philosophia. ^''oici l'indication des sujets de chacune de ces distinctions :
(( Prima distinctione commendant Ilarium Hieronymus et Augustinus contra eos qui eum abhorrent.
« II'' distinctione continetur quod non homini, sed soli Deo credendum sit de Deo.
« III* distinctio dicit quod multis modis dicitur natura et essentia et substantia, et quid sit natura et quid persona et quod inter se differunt.
« IV * distinctio signât distincte personas a natura.
« \''' distinctio docet quod hoc nomen substantia positum est in designatione persone, non nature.
« VI" distinctio ostendit quod hoc nomen substantia positum est in designatione nature, non persone.
« VII'' distinctio docet quod hoc nomen natura positum est in designatione persone, non nature.
« viii" distinctio ostendit quod hoc nomen natura positum est in designatione persone, non nature.
« IX* distinctio ostendit quod hoc nomen essentia positum est in designatione persone, non nature.
« X" distinctio docet quod hoc nomen essentia positum est in designatione nature, non persone.
« Distinctio xi^ docet quod persone natura et substantia et essentia dicuntur et genus, et qualitas et species et proprietas.
(( XI r'' distinctio ostendit et aperit Sabellianam et Arrianam heresim.
<( XIII'' distinctio docet exordium fidei constituendum a Trinitate et non ab unitate.
« XIV'' distinctio ostendit quod hec tria nomina, Pater et Filius et Spiritus Sanctus, unam rem solitariam non nominant, sed unumquodque nominat rem singulariter subsistentem.
(( Distinctio xv* docet quare l^atcr nominetur Pater, et Filius Filius, et Spiritus Sanctus Spiritus Sanctus et quare Filius nominetur Verbum et Sapientia et Virtus.
« Distinctio xvr' docet quod Pater et Filius et Spiritus Sanctus a sua comnumi natura hoc nomen suscipiunt : Deus.
< I-'ol. 90 v°.
« Distinctio xvii" docet quod hoc nomen Deus sic est Patris et Filii et Spiritus Sancti nt c|uandoc|ue Patreni tantum nominet, quandoque Filiuni tantum nominet. (juandocjuc Spiritnm Sanctum tantum, quandoque simul sine distinctione hos très nominet.
« Distinctio xviir-' docet cum unus. una. unum. rem solitarie sino^ularem significet, quando et c|uare plures nominet personas.
« Distinctio xix'' docet quibus rationibus Pater et P^ilius et Spiritus Sanctus, licet très sint in numéro discreti. dicantur esse unum et unus Deus.
« Distinctio xx* ostendit (|Uod si (juis per unus Deus rem solitarie singularem supponit et eidem hec tria nomina Pater, l'ilius et Spiritus Sanctus attribuit, Sabellianam heresim incurrit.
(( Distinctio xxi'' docet ex quo sensu Pater et Filins et Spiritus Sanctus unum et unus Deus esse intelligi debeant.
« Distinctio xx!!"» docet quod cum dicitur : Pater genuit quoJ ipse est, per i.stud quod non refertur subsistens, sed subsistentis natura, quam genus, proprietatem et qualitatem nominant.
« Distinctio xxiii" docet Deum ideo simplicem esse quod ei non inest multitudo naturarum, nisi una sola tantum, cjuam sancti nominant ejus esse et haberc et velle et audire, et videre. et posse et vivere et facere.
« Distinctio xxiiii^ docet (|uid de singulis singulorum Patris et Filii et Spiritus Sancti proprietatibus intellexerunt sancti.
En résumé, le ms. 290 de Grenoble fait connaître :
I" L'œuvre, composée à la fin du xii** siècle, d'un partisan de Gilbert de la Porrée, qui est en même temps un ennemi acharné de saint Bernard et de Pierre Lombard ; cette œuvre contient un récit nouveau de la condamnation de Gilbert de la Porrée au concile de Reims.
2° Le résumé d'un recueil de citations extraites des Pères par un chanoine de Saint-Ru f, qui écrivait à la même époque.
( )n est en droit d'en conclure qu'un petit groupe de théologiens conservait encore en ce temps la tradition des doctrines hétérodoxes que Gilbert avait enseignées sur la Trinité : ces doctrines, rejetées par l'immense majorité de l'Eglise, n'allaient à rien
moins qu'à ébranler la notion de l'unité divine. C'est au nom de telles doctrines que des théologiens obscurs lançaient l'anathème sur les hommes les plus savants et les plus respectés de l'Eglise de France.
Quelle influence exerça ce petit groupe sur le développement des croyances hétérodoxes du moyen âge, c'est une question qu'il serait intéressant de résoudre et qui mériterait d'attirer l'attention des savants. On verra par l'étude qui suit le parti que Joachim de Flore et ses disciples ont tiné des doctrines de Gilbert de la Porrée et de l'auteur du Liber de vera pMlosophia.
SE5HSEEHEHEE5EEEEHHESZ5EHEEZEHEESEEHHHSE5ESH