I. IL

III kal. ian. — Sancti Grescentis Viennensis episcopi. Traditur primum Grescentem discipulum Pauli apostoli Gallias venisse et Vienne aliquod temporis resedisse, ac verbum vite ibi primum praedicasse. Commémorât hoc beatus Stephanus pontifexin epistola quadam ad principem Francorum. Cui successit Zacharias episcopus martirio coronatus.

Hagiologe. — III kal. -episcopi om. — Traditur < autem > — < beati > Pauli — apostoli om. — < papa > pontifex — episcopus om. — 1. 3, Cod. Bern. hac.

Adon. — (Néron, 54-68) : Quo tempore creditur Paulus ad Hispanias pervenisse et Arelatae Trophimum, Viennae Grescentem discipulos suos ad praedicandum reliquisse. — (Trajan, 98-117) : Sub quo etiam imperatore gloriosissimus senex Zacharias Viennensis ecclesiae episcopus martyrio coronatur. Nam primus Crescens discipulus apostolorum Viennae aliquot annos resedit. Quo ad Galatiam reverso, etc. — (Anaslase, 491-518) : Primus Crescens, sequens Zacharias martyr.

Martyrologe, 27 juin : Apud Galatiam b. Crescentis discipuli s. Pauli apostoli, qui ad Gallias transitum faciens verbo praedicationis multos ad fidem Christi convertit, Viennae civitate Galliarum per aliquot annos sedit, ibique Zachariam discipulum pro se episcopum ordinavit. P^ediens vero ad gentem cui specialiter fuerat episcopus datus, Galatas usque ad beatum finem vitae suae in opère Domini confortavit.

29 décembre ; Apud Arelatem natalis s. Trophimi episcopi et confes-

soris, discipuli apostolorum Pétri et Pauli. Eodcm die s. Crescentis apostoli Pauli discipuli, Viennensis ecclesiae primi doctoris.

Kal. iul. — Beati Martini Viennensis episcopi. Hic a sanctis apostolis Viennam missus, que urbs eo tempore in Galliis ilorentissima erat, iniunctum sibi offîcium longe lateque praedicando et docendo beatissimo fine complevit. Floruit sub temporibus Neronis , Vespasiani et Titi. Guius festivitas agitur kal. iuli.

Hagiologe. — eo tempore om. — temporibus] tempore.

Adon. — [Trajan, 98-117) : Quo [Crescente] ad Galatiam reverso, tertius Martinus episcopus et discipulus apostolorum Viennae resedit.

Martyrologe, 1er juillet : Viennae, b. Martini tcrtii eiusdem urbis episcopi, ab apostolis ad praefatam urbem missi.

Kal. aug. — Sancti Veri episcopi Viennensis. Hic aetiam de discipulis et auditoribus apostolorum unus fuisse dicitur. Qui floruit maxime sub imperatoribus Traiano et Nerva.

Hagiologe. — Nerva. <Tunc temporis apud Ponthum Synopis civitatis episcopus Pbocas gloriosissime martyrium duxit ; cuius sacratissimae reliquiae translatac sunt in Galliam, civitatem Viennam, ibique in eccle sia sanctorum Apostolorum repositae. >

Adon. — [Trajan, 98-117) : Verus Viennensis episcopus, qui unus fuit de discipulis et auditoribus apostolorum, Traiani temporibus doctrina et confessione fidei floruit. Illis temporibus apud Pontum Synopis civitatis episcopus Phocas gloriosissime martyrium duxit; cuius sacratissimae reliquiae translatae sunt in Galliam, in civitatem Viennam, ibique in ecclesia sanctorum Apostolorum repositae.

Martyrologe, 14 juillet : Apud Pontum natalis s. Phocae episcopi civitatis Sinopis, qui sub Traiano imperatore, praefecto Africano, carcerem, vincula, ferrum, ignem etiam pro Christo superavit. Cuius reliquiae in basilica Apostolorum in Gallia, civitate Vienna, babentur.

11 non. mai. — Sancti Iusti, Viennensis episcopi. Hic floruit temporibus Antonini cognomento Pii et Antonini minoris, quo tempore Hyreneus Lugdunensis adhuc presbyler habebatur. Huius Iusti tempore fertur persecutio gravissima christianorum in Urbe Vienna fuisse, quando multi christianorum martiiio

coronati surit, inter quos Severinus, Exsuperus et Felicianus. Quorum corpora mira revelatione postmodum reperta sunt. Paulo ante et martirium illud clarissimum Lugduni consummatum est, quando sanctissimus diaconus Sanctus Viennensis cum aliis Viennensibus martirio coronatus est.

Hagiologe. — Lugdunensis < episcopus > — in urbe-christianorum om. — illud] ibidem et — consummatum] celebratum.

A don. — {Hadrien, 117-138) : Hoc itidem tempore et lustus, Viennensis ecclesiac episcopus, illustrissimus in confessione exstitit. — [Antonin, 138-161) : Vicnnensium episcopus lustus adhuc clarus habetur, Lugdunensium Photinus. — Marc-Aurèle (161-180) : In Galliis quoque plurimi gloriosc pro Christo sanguinem fuderunt. lustus, Viennensis episcopus, longo tempore exilio maceratus, martyr gloriosus efficitur. Tune Photinus venerabilis senex tempore interposito cum XLVIII ex Lugdunensi et Viennensi urbe martyrium suum implevit. Nec multo post vindex scelerum lues multas late provincias, Italiam maxime Romamque vastavit. Severinus, Exuperius et Felicianus parvo tempore ante apud Viennam martyrio coronati.

Martyrologe , 19 novembre : Apud Viennam, ss. martyrum Severini, Exuperii et Feliciani , quorum corpora post multa annorum curricula ipsis revelantibus inventa et a pontifice urbis clero et populo honorifice sublata in basilica s. Romani, quae iam dictae civitatis parte orientait sita est, condigno honore condita sunt.

VII id. mai. — Sancti Dionisii episcopi Viennensis, praeclarissimi in doctrina viri, qui floruit Marci Antonini Veri (1) imperatoris tempore et Gommodi fratris.

Bern. — et Comm. fr. ante M. Antonini.

Hagiologe. — temporibus.

Adon. — Commode (180-192) : Dionysius quoque, discipulorum Christi auditor, Viennensem tune ecclesiam regebat. — Pertinax (193) : Huius Aelii atquc Iuliani, Severi quoque imperatorum temporibus, Dionysius, sicut diximus, Viennensis episcopus eruditissimus floruit.

YII IIII non. ian. — Paracodae, sanctissimi Viennensis episcopi,

(1) Léger s'est embrouillé ici dans le texte d'Adon, qui parle d'abord du règne simultané de M. Antoninus Vents (Marc-Aurèle) cum fratre L. Aurelio Commodo (Verus), puis du règne de L. Antoninus Commodus (Commode).

qui natura sicuti Dionisius Grecus (1) fuit. Fuit autem temporibus Antonini Garacallc, Aurelii Alexandri et Maximi imperatorum.

Bern. — imperatorum] temporibus.

Hagiologe. — Tarcode.

Adon. — Sévère (193-211) : Et Paracodes, Vicnncnsis cpiscopus, clarus in fidei doctrina, clarus in confcssionc persistons, mansit in episcopatu usque ad Maximini tempora.

7777 non. ian. — Sancti Florenti Vicnnensis episcopi, cuius episcopatus et vita floruit Gordiani, Philippi, Decii, Galli et Volusiani temporibus, quandoNovatusbeati Gypriani presbyter Romam veniens Novacianam heresim condidit.

Hagiologe. — < imperatorum > temporibus.

Adon. «— Gordien (238-244) : Florentinus quoque, cpiscopus Vicnnensis, vita et doctrina cmicuit. Mansit ad Galieni et Volusiani impcrium, exsiliatusque martyrium complevit. — Gallus et Vohtsien (251-253) : Novatianus, Cypriani episcopi presbyter, Romam veniens novam haeresim condidit.

Martyrologe, 3 janvier : Sancti Florentii Viennensis episcopi et martyris, octavi ciusdem urbis.

XVIIII kal. ian. — Sancti Lupicini Viennensis episcopi. Hic floruit Valeriani et Gallieni temporibus, quando sanctus Cyprianus passus est, et Glaudii, sub quo Paulus heresiarches, el Aureliani temporibus.

Hagiologe. — Valeriani] Galeriani — <tempore> Glaudii.

AdOiN. — Valêrien et Gallien (2")3-268) : Tune temporis Lupicirius, Viennensis ecclesiae episcopus , clare floruit... Passus est autem b. Gyprianus. — Claude (268-270) : Malchion... adversus Paulum Samosatenum, qui episcopus Antiochiae dogmatizabat Christum communis naturae hominem tantum fuisse... disputavit.

III id. feb. — Sancti Simplide Viennensis episcopi, sub tem-

(1) Ceci est déduit, par conjecture, de l'aspect des doux noms.

pore Taciti, Probi et Cari imperatorum, cuius tempore Manichaeorum haeresis exorta est.

Bern. — sub tempore-exorta est om.

Hàgiologe. — Simplicide — Titi.

Adon. — Aurèlien (270-275) : Tune temporis insana Manichaeorum haeresis oritur. Quo tempore Viennensis episcopus Simplides mirae sanctitatis floruit. Permansit autem usque ad imperatoris Cari tempora.

Martyrologe, Il février : Apud Viennam, s. Simplidis episcopi et confessoris.

VIII kal. mari. — Sancti Paschasii, Viennensis episcopi, viri ut fertur disertissimi et sanctitatis praecipui, qui sub temporibus Diocleciani et Galerii floruit.

Bern. VIII kal. -episcopi om. — dissertissimi — Galerii] Valeriani.

Adon. — Dioctétien (284-305) : Maximinus et Severus a Valerio Maximiano Caesarcs facti sunt... Floruit et tune temporis vir disertissimus Paschasius, Viennensis ecclesiae episcopus.

Martyrologe, j2j2 février : Viennae, sancti Paschasii confessons atque pontificis, admirandae sanctitatis.

Kal. iun. — Sancti Glaudii Viennensis episcopi, cuius tempore venerabilis illa sinodus Nicena sub Gonstantino caelebratur ; quem ferunt in catholico dogmate clarissimum fuisse et inter sexcentos episcopos Arelate residentibus magnum in religione floruisse.

Hàgiologe. — cath. dogm.] dicto concilio — <virum> clariss, — ducentos — religionibus.

Adon. — Constantin (306-337) : Huius temporibus haeresis Ariana ex oritur, Nicaenumque concilium... congregatur... consulatu Paulini et luliani. Uno eodemque tempore et illud sacratissimum concilium apud Arelaten sexcentorum episcoporum colligitur, Martino tune episcopo eiusdem civitatis existente, apud Viennam Claudio in catholico dogmate clariss: mo episcopo.

Martyrologe, (e* juin : Apud Viennam, sancti Ciaudii XI episcopi.

Kal. aug. — Sancti Nectari episcopi Viennensis, sub tempore Gonstantis, Ioviani et luliani imperatorum. Cuius tempore

Athanasius Alexandrinus et Hylarius Pictavensis clari habebantur. Huius tempore Antonius monachus moritur.

Hagiologe. — Ioviniani — habentur.

A don. — Constance (337-361) : 11 est beaucoup question cVAthanase et oVHilaire; à propos de l'exil d'Athanase à Trêves, il est dit : Florcbat et tune temporis Nectarius Viennensis episcopus, in doctrina fidei eximius, qui in Vasensi illa synodo venerabili primus interfuit... et Patris et Filii et Spiritus sancti unam esse naturam et potestatem et deitatem et virtutem in ecclesia publiée praedicavit et docuit. Antonius monachus centesimo quinto aetatis anno in eremo moritur. — Valentinien et Valens (364-378) : Nectarus Viennensis et Hilarius Pictaviensis moriuntur.

III non. mai. — Sancti Nicetae Viennensis episcopi, sub quo Iustus, sanctus episcopus Lugdunensis, mirae sanctitatis vir in Aegipto moritur, quem constat nutritum a sancto Paschasio beatique Glaudii diaconum fuisse. Floruit autem temporibus Graciani et Theodosii augustorum.

Post bunc fuit beatus Simplicius episcopus, ad quem beatus Zosimus papa scribit, qui tamen in cathalogo, nescimus qua de causa, non ponitur.

Hagiologe. — Nicetii.

Adon. — Gratien et Valentinien II (375-383) : Quo tempore Viennensem ecclesiam regebat Niceta, praeclarissimus in dogmate fidei episcopus. Sed et Lugdunensis episcopus Iustus, mirae sanctitatis vir, qui postmodum relicta sede sui episcopatus, inter sanctissimos patres anachoritas mira humilitate latens, moritur in Aegypto... Constat autem hune venerabilem episcopum lustum sub Paschasio Vicnnensi nutritum, Claudii eiusdem urbis episcopi diaconum, postmodum ad sanctam Lugdunensem ecclesiam regendam translatum.

V id. mai. — Sancti Mamerti Viennensis episcopi, viri praecipue sanctitatis et doctrine. Hic fuit temporibus Archadii et Honorii, quando Turonensis episcopus sanctus Martinus defunctus est. Inter huius episcopatu et beati Martini obitum LXX cucurrerunt anni. Tempore huius episcopatus Clodoveus rex Francorum primus christianus factus est, quem beatus Remigius Remorum episcopus cum exhercitu babtizavit.) lacet hic pontifex Mamertus in ecclesia Apostolorum foris murum civitatis, in dextera parte altaris. A transitu igitur sancti Martini

Viennensis episcopi usque ad transitum sancti Mamerti colliguntur anni GCGXXXYIII. Permansit hic in episcopatu usque ad tempora Valentiniani et Marciani augustorum, quando sacra illa sinodus Galcidonensis DCXXX episcoporum, agente Leone pontifice caelebrata est, quando Euticetis error confutatus est. Huius tempore et Ephesina prima GG episcoporum, quando Nestorius duas personas in domino Iesu Christo praedicans anathematizatus est.

Hagiologe. — Viennensis om. — Honorii <imperatorum> — Intcr huius-babtizavit, om. — Mamcrtus om. — A transitu-anathematizatus est om.

Adon. — Arcadius et Honorais (395-408) : Mamertus Viennensis episcopus insignissimus habetur, qui... instituit litanias. Martinus Turonensis episcopus moritur... Clodione rege defuncto... Meroveus successit... Post Meroveum Cbildericus regnum adcptus régna vit an nis XXIII. Cui successit Chlodoveus, qui primus rex Francorum christianus factus est, a beato Remigio Kemorum episoopo instructus et baptizatus cum populo suo. — Théodose II et Valentinien 111 (425-450) : Per idem tempus Nestorius... molitur baercsim, advcrsus quem Ephesina synodus prima congregata eius impium dogma condemnat. — Martien et Valentinien 111 (450-455) : Quorum initio industria beatissimi Leonis papae Chalcedonense concilium celèbratur , ubi Eutyches cum Dioscoro Alexandrino cpiscopo condemnatur. — Anaslase (491-518) : A transitu s. Martini Viennensis tertii episcopi (nam primus Crcscens, sequens Zacharias martyr) usque ad transitum Martini Turonorum episcopi CCXC anni, et usque ad transitum s. Mamerti Viennensis ccclcsiac episcopi colliguntur anni CCCXXVIII.

Martyrologe, 11 mai: Viennae, beati Mamerti episcopi, qui ob imminentem cladem solemnes ante Ascensionem Domini litanias instituit.

XII kal. april. — Sancti Ysicii Viennensis episcopi, senatoriae dignitatis primum viri, cui fuerunt duo filii infula sacerdotali praeclarissimi, Apollinaris scilicet Valentine urbis beatissimus episcopus, et Avitus qui patri Vienne successit. Floruit sub Leone imperatore et Zenone, cuius tempore corpus Barnabae apostoli et Matthei evangelium eius stilo scriptum, ipso révélante repertum est; Francis autem adhuc regnabat Glodoveus.

Bern. — senatorii.

Hagiologe. — II id. nov. — scilicet om. — <sancti> Barnabae — ipso] Christo.

Adon. — Marcien et Valentinien III (425-450) : Isicius tune temporis

Vienncnsem regebat ecclesiam , sextus a beato Paschasio... Qui episcopus floruit usquc ad tempora Zenonis imperatoris. — Zenon (474-491) : Pcr idem tcmpus corpus Barnabae apostoli et evangelium Matthaei cius stylo scriptum ipso révélante reperitur.

Martyrologe, 16 mars : Apud Viennam s. Isicii episcopi.

Non. feb. — Sancti Aviti doctissimi et sanctissimi Viennensis episcopi. Hic sub imperatoribus Zenone et Anastasio floruit. Hic adversus heresim arrianam que tune non solum Affricam sed et Galliam Italiamque ex parte occupaverat, magno sudore decertavit, qtiod clarissima eius opéra testantur. Scribit enim dialogum heresim illam oppugnans, fidelissimo et doctissimo inmortalique ingenio, ad Gundebadum Burgundiorum regem lilium Gundovei. Item alios libellos duos contra Nestorium et Euthicen auctores erroris, luculentissimo et castigato satis eloquio. Item homelias diversis temporibus anni et multa alia tam prosaice quam metrice ad eruditionem omnis aecclesiae Dei composuit. Et multociens pro eruditione eius ab hereticis usquc ad exilium et mortem pereclitatus est. Hic venerabilem abbatem monachorum Veranum episcopum Lugdunensibus dédit. Hic etiam sanctum Vivenciolum de grege presbyterorum Dei electum eisdem episcopum designavit. Huius temporibus gravissima persecutio Wandalorum caeterarumque gentium in Affrica excanduit, et Simachus pontifex per Africam et Sardiniam episcopis qui in exilio erant DL pecunias et vestes ministravit. Hic Sigismundum regem in fide pietatis erudivit, qui illo agente monasterium sanctorum martirum Agaunensium Mauricii sotiorumque eius construxit. Quem postmodum captum a Francis et occisum vehementissime doluit. Quantus autem in ecclesia dum vixerit quisquis scire ad plénum vult, post eius innumera in divinis laboribus opéra epitaphium ipsius légat, et quantus fuerit videre poterit (1).

Quisquis mestificum tumuli dum cernis lionorem cespite concludi totum deflebis Avitum, exue sollicitas tristi de pectore curas, namque plena fides celse quem gloria mentis,

(1) Cette épitaphe manque à l'Hagiologe. En revanche, elle figure clans le manuscrit de Manno, Parisinus 2832, du IXe siècle. Cf. De Rossi, Inscr. christ., t. II, p. 262 et suiv.; Leblant, n° 402.

186 FASTES ÉPISCOPAUX DE i/ANCIENNE GAULE.

5 quem pietas. quem prompta manus, quem fama perennat, nil socium cum morte tenet. Quin prospice sancti gesta viri : primum florescens indole quanta spreverit antiquo demissos stemmate fasces, maturum teneris animum dum prestat in annis

10 et licitum mundi voti virtute relegat.

Nec mora, pontificis sic digna insignia sumit, augeat ut soliti felicia cepta laboris.

Culmen dulcedini non obstat, pompa rigori, subicitur magnus, servat mediocria summus.

15 Distribuit parcus, pascit ieiunus. amando terret, et austeris indulgentissima miscet. Cunctantem suasu iuvit solamine mestum, iurgîa diremit, certantes foedere iunxit. Dissona veridicam fingunt quae dogmata legem

20 hortatu, ingenio, monitis meritisque subegit. Unus in arce fuit quo quolibet ordine fandi orator nullus similis nullusque poeta, clamant quod sparsi per crebra volumina libri. Qui vixit vivit, perque omnia secula vivet.

Sepultus est in ecclesia Apostolorum, ad sinistram partem domus, in capite longioris macherie. Moritur Anastasio adhuc principe.

Hagiologe. — Scribitenim etc. omis, jusqu'à la fin de Vèpitaphe, saecula vivet. — Moritur-principe om. Je restitue l'cpitaphe d'après le Paris. 2832 (P) et le ms. de Berne (B) : 4 celsa P — quam B — 5 promta B — perhennat B

— ô sotium B — perspice B — 8 stemate B — 13 culmine B — dulcidini P

— rigoris B — 15 pascit om. B — ieiunus] gemmas B — 17 cunctant et suasu B — 18 fédère B — 19 que docmata B — 23 creba B — 24 quis P — per quae B.

Adon. — Anastase (491-518) : Avitus que-que Viennensis episcopus eloquentia et sanctitate praecipuus, cuius frater Apollinaris Valentiae episcopus, miraculis insignis, Isicii senatoris primum viri, postea Viennensis episcopi, duo lumina, clarissimi filii. Hicbeatus Avitus adversus haeresim Arianam quae tune non solum Africain sed et Galliam Italiamque magna ex parte occupaverat, magno sudore decertavit, quod clarissima eius opéra testantur. Scribitenim dialogum, haeresim illam oppugnans, fîdelissimo et doctissimo immortalique ingenio ad Gundebaldum Burgundionum regem, filium Gundovei : item alios libelles duos contra Nestorium et Eutichem auctores erroris, luculentissimo et castigato satis sermone. Fuerunt et alia illius plura eximia opéra in Cbristi Ecclesia probatissima. Hic Sigismundum regem in fide pietatis erudivit, qui

agcnte illo postmodum monasterium sanctorum martyrum Agaunensium Mauritii sociorumque eius constnixit. Quetn postmodum cnptutn et a Francis occisum vehemcnlissimc doluit. Quantus autem in Ecclesia Dei vixerit, quisquis scire ad plénum vult, post eius innumera in divinis laboribus opéra, epitaphium ipsius légat. Ibi quantus fuerit videre potcrit, ubi inter alia sic motrice lusum est veritate pura subnixum :

Un us in arce fuit, cui quilibet ordine fandi orato-r nullus similis, nullusque poeta; clamant que-d sparsi per crebra volumina libri. Qui vixit vivit, perque omnia saecula vivet.

Symmachus papa... per Africam et Sardiniam episcopis qui in exilio erant pecunias et vestes ministravit... Contra hune (Faustum Regensem) sci'ibit lucidissima fide bcatissimus Avitus Viennensis episcopus, eius redarguens errorem.

Martyrologe, 5 février : Viennae, beati Aviti episcopi, cuius fide et industria atque admirabili doctrina tempore Gundobaldi régis ab infestatione Arianac haeteseos Galliae defensae sunt.