‹ Fragments de philosophie du moyen âgeChapitre 22 sur 115 · Ibid. , p · texte numérisé non relu

Ibid. , p

et abattu ; mais souvent aussi le sentiment de son génie et la grandeur de ses desseins le relèvent, et ce dialecticien du douzième siècle s'exprime quelquefois comme plus tard auraient pu le faire Roger Bacon ou Galilée. Je citerai pour exemple le début des premiers Analytiques, fol. -132 verso1 : « Necpropter œmulorum detractationes « obliquasque invidorumcorrusiones, nostro decrevimus « proposito cedendum , nec a communi doclrinœ usu « desistendum. Etsi enim invidia nostrœ tempore vitœ « scriptis nostris doctrinal viam obstruât, studiique exer- « cilium apud nos non permittat, tum sallem eis habenas « remitti non despero, cum invidiam cum vita nostra su- « premus dies terminaverit, et in bis quisque quod doc- « trinae necessarium sit inveniet... Post omnes tamen ad « perfectionem doclrinœ locum studio nostro reservaluni « non ignoro... Conlido autem in ea quœ mini largius «est ingenii ahundantia, ipso coopérante scientiaruni « dispensatore, non pauciora vel minora me prœstiturum « eloquentiœ Peripaleticœ munirnenta quam illi prestite- « runtquoslatinorum célébrât studiosadoctrina. » Ce langage, à la fois superbe et inquiet, trahit un homme plein du sentiment de ses forces et de la beauté de son entreprise, mais qui a déjà éprouvé ce qu'il en coûte d'oser appliquer la dialectique à la théologie , et cet écrit suppose incontestablement pour nous la première condamnation d'Abélard au concile deSoissonsen \\2\ ;car auparavant il n'aurait pu dire, comme il le fait ici , qu'on lui a interdit d'enseigner et d'écrire.

Il y a même un autre passage qui pourrait faire placer cet écrit après le concile de Sens. On sait qu'à ce dernier

l. Ouvr. inéd., p. 227.

il. 4

38 PHILOSOPHIE SCIIOLASTIQUE.

concile une des principales accusations intentées contre Abélard fut de trop imiter Platon et de défigurer l'idée du Saint-Esprit en le considérant comme l'aine du monde. En effet, cette analogie est tout au long développée par Abélard dans l'Introduction et dans la Théologie. Inlrod., lib. I, pag. -J0I5. « Bene autem Spiritum Sanctum ani- « mam mundi quasi vitam universitatis posuit.... Quod « dicit vero Deum excogitasse terlium animoo genus, quod « animam mundi dicimus, laie est ac si tertiam a Deo et « vow personam adstruat esse Spiritum Sanctum in illa « spirituali divina subslantia. » Theol. christ., lib. I , pag. -H86 : « Nunc autem illa Platonis verba de anima « mundi diligenter discutiamus, ut in eis Spiritum Sanc- « tuni integerrime designatum esse agnoscamus. » Sur quoi saint Bernard s'était écrié : « Dum multum sudat « quomodo Platonem faciat ebristianum, se probat ethni- « cum » [Epist. ad pap. Innoc). Ici, au contraire, Abélard combat celte même doctrine qu'il a professée dans l'Introduction et la Théologie. Ce morceau est trop important pour ne pas être rapporté tout entier (fol. -195 verso ') : « Sunt autem nonnulli catholicorum qui, alle- « goriœ nimis adhœrentes, Sanctœ Trinitatis fidemin bac « consideratione conantur ascrihere, cum videlicet ex « summo Deo queni Tagaion appellant, Noi naturam « intellexerunt quasi filium ex pâtre genitum ; ex Noi « vero animam mundi esse quasi ex filio Spiritum Sanc- « tum procedere. Qui quidem spiritus cum lotus ubique « diffusus omnia contineat, quorumdam tamen fidelium « cordibus per inhabilantem gratiam sua largitur charis- « mata quœ vivificare dicilur suscitando in eis virtutes 7

\. Ouv. inéd., p. 47».

« in quibusdara vero dona ipsius vacare videulur quoj « sua digna habilatione non invenit, cum tanien et ipsis « prœsentia ejus non desit, sed virtutuni exercitium. Sed « bœc quideni fldes Platonica ex eo erronea esse convin- « citur quod illam quam inundi auiniam vocat, non co- « œlernain Deo sed a Deo , more creaturarum , originem « babere concedit. Spiritus enim Sanctus ita in perfec- « tione divina) Trinitatis consistit, ut tam patri quam « filio consubstantialis et coœqualis et coœternus esse a « nullo fidelium dubitetur ; unde nullo modo tenori ca- « tholicœ fîdei adscribendum est quod de anima inundi « Platoni visum est constare. » Cet avis s'adresse à quelqu'un des pbilosopbes platoniciens du douzième siècle, et vraisemblablement a Bernard de Chartres1 ; mais il peut aussi fort bien s'appliquer à Abélard. C'est un désaveu indirect très-positif, et Saint Bernard lui-même aurait dû s'en tenir pour satisfait. Il semblerait donc impossible de ne pas admettre que ce morceau , de la plus rigoureuse orthodoxie, a du suivre et non pas précéder le concile de Sens. En ce cas , il faudrait supposer que l'ouvrage que nous examinons a été composé après -H 40, dans les dernières années de la vie d'Âbélard, lorsque après sa dernière condamnation il était retiré à Cluny, auprès de Pierre le Vénérable. Dans cet asile, il écrivait et travaillait encore, comme nous l'apprend la lettre de Pierre le Vénérable à Héloïse 2. « Nec momenlum aliquod prsc- « terea sinebat quin simper aut orarct aut legeret aut « scriberet aut diclaret.... antiqua sua revocans studia, « libris semper incunibcbat. » A l'appui de celte bypo-

Page 1