GUILLAUME DE CHAMPEAUX. 26Î
« queuter illi suadcbara quateuus jiuîaismo relicto chris- <i tiauus eflicerelur. Cui etiam multimodas erroris sui « vias verilatis luce monstraveram, et quod dicebam suœ « legis et nostrœ testimoniis approbabam. Sed eu m ob- (i durato corde in sua inlidelitate persisteret , et errorem a suum ineptis questionibus vel argnmentationibus tuere- « tur, tandem amicabili conventioueconvenimusetdispuo tandi gralia resedimus.Igilur rogaveruntmeaudiloresut « hoc pro utilitale Cdei litleris traderem; quibus libenter « obaudiens, pro capaeitate ingenioli raei sub persona « Jtidœi et Chrisliani disputantis apicibus annotavi. In « quo si quid bene dietuni est, Dei gratia^ tribuatur; si « quid otiosum vel inutile, vestra prudentia noverit re- « secare , sive totum sive partem ; libentissime fecerim « quicquid vobis inde placueril facere. Ergo jiuUeus ille « plurimum sua lege perilus , nostrarumque etiam litte- « rarum non inscius , sic incipit : Judœus. Si patienter « nie velles audire, etc. »
Le dialogue se termine par ces paroles du chrétien : « Inde quoque venturus est ad judicium quo singulis red- « det secundum suum meritum, malos mittens in ignem « a?ternum, bonos autem in vitain a'ternara, quam nobis « tribuat qui fecit eam. Amen. »
Bernard de Chartres.
Les deux poèmes du Megacosmus et du Microcosmus sont déjà connus par l'analyse étendue qu'en a donnée l'Histoire littéraire de la France. Nous ne voulons pas
refaire ici ce travail, mais y ajouter seulement, d'après le manuscrit 6445in-f°, delà Bibliothèque royale1, quelques extraits qui puissent servir à donner une connaissance plus complète de la philosophie de Bernard de Chartres. On sait que les deux poëines en question sont un mélange de prose et de vers , que le sujet du premier est la création du inonde, et celui du second la création de l'homme.
MEGACOSMUS.
Le Megacosraus commence par un dialogue entre l'Intelligence, noys, et la Nature, natura. Ces deux personnages allégoriques s'entretiennent ensemble de la nécessité de tirer le monde du chaos, sylva, où il est enseveli ; puis ils se mettent a l'œuvre. La matière dont toutes choses doivent être tirées est la matière première :
« Erat yle vultus anliquissimus , generationis utérus « iudefessus, formarum prima subjectio, materia corpo- « rum, substantiae fundamentum. Ea siquidem capacitas « nec terminis nec limitibus circumscripta tantos sinus « tantumque a principio continentiam explicavit quan- « tam rerum universilas exposcebat... lllud igitur incon- « sistens et convertibile liujus et illius conditionis , qua- « lilatis et formée cum propriœ desci iplionisjudicium non « expectel, elabilur vultus vicaries alternando , et quod « figura rum omnium susceptioneconvertitur, nullius suoe « forma? signaculo specialius insignitur. »
C'est a cette matière que la Providence applique les empreintes des Idées : « Clinique quam fert silva grossi- « tiem elimatius expurgasset, ad œternas introspiciens