Plus haut. p. MO
« notiones, germana et proximante similitudine reruin « specics reformavit. Yle cœcitatis sub veterno quœ ja- « cuerat obvoluta , vultus veslivit alios , idearum signa- « culis circutnscripta. »
De la masse primitive sortit d'abord le feu , puis la terre, ensuite l'eau, enûn l'air.
Après la création des éléments vient la création de laine du monde, que Bernard de Chartres appelle endelychia , par une corruption de L'évriXé^eia d'Aiïstote. Elle émane de l'intelligence divine : « Ea igitur Noys summi et exsu- « perantissimi Dei est intellectus et ex ejus divinitate nata « pâtura, iu qua vitœ vivenlis imagines, notiones œternse, « mundus intelligibilis, rerum cognitio prœflnita. Erat <i igitur videre velut in speculo tersiore quicquid operi « Dei secretior destiuaret affectus. Illic in génère, in spea cie, in individuali singularitate conscripta quicquid « yle, quicquid mundus , quicquid parturiunt elementa. « Illic exarata supremi digito dispunctoris textus tempo- « ris, fatalis séries , dispositio sœculorum. Illic lacrimœ « pauperuin fortuuaque regum; illic polentia militaris ; « illic pbilosophorum felicior disciplina ; illic quicquid « angélus, quicquid ratio compreliendit humana; illic « quicquid cœlum sua compleclitur curvalura. Quod igi- « tur taie est, illud œternitati contiguum , idem natura « cum Deo, nec substantia est disparatum. Hujusce igitur « sive luce, sive lucis origine vita jubarque rerum Ende- « lychia quadam velut emanatione defluxit....
« Comparuit igitur exporrectœ magnitudinis globus, « terminaUe quidem continentite, sed quam non oculis, « veruin solo provideas intelleclu. Ejus admodum clara « substantia liquentis lluidique fontis imaginem prœfere-
« bat, inspeclorcm suum qualitatis ambiguo prœconfun- « dens, cum plerumque acri, plerumque cœlo cognatior « viderelur. Quis enim tulo diffinivit essentiam quae coati sonantiis vel qiue numeris carerct (cod. emoveret)? « Cum igitur quodam quasi prœsligio veram imaginera « fraudaretur, non erat in manibus inspectants unde fo- « mes ille viviCcus sic maneat ut proire non possit, cum « speciatim singulis totus et integer refundatur. Hœc igi- « tur endelycliia propinquis contiguis ad Noyra natalibus « oriunda. Mundura silva maire progenitum ne ma ri tu m « sponsa gloriosior imparera recusaret, cujusdam fœderis « pactiones providentia curavit, quibus silvestris cœles- « tisque natura congruo per congruos numéros modula- « mine convenirent. Quod enim spontanea obtusitati sub- « tilitas non accedit , applicatior nuraerus in virlute « complexionis raedius intercessit, qui corpus animamque « quodam quasi glulino copulisque conjugibus illigavit. a Ergo moribus ad gratiam iramutatis, cum alteri in al- « tero complaceret, consensus amicitiam peperit, amicitia « fldem, quod bactenus approbatur. Pulsationibus etmo- « lestiis aîgritudinum quas patitur plerumque mundus in- « doluit, quotiens vel de calore pyrosis, vel de bumore « niraio cataclysmus, cursum naturœ solitum perturbavit. « Ad id endelycliia totius auxilioceleritatisoccurrit, etre- « sarcire citius sedes quas incolit, élaborât. Fide quidem « hospilii reservata, cum expugnatore tabernaculi sui nec « participât nec consentit. Ubi igitur animœ raundique « de consensu mutuo societas intervenit, vivendi mundus a nactus originem, quod de spiritus infusione susceperat, « raox de toto reporlavit ad singula , eo vitse vel vegela- « tionis génère cui pro captu proprio fuerant apliora.
« iEtherea œthereis, pura puris conveniunt. Niniirum « consenlaneum natura iidelius amplexatur. Cum cœlo, « cum syderibus endelychiœ vis et germanitas invenitur. « Uiide plenaque ncc decisa potentiis ad confortanda cœ- « lestia supera regione consistit. Yerum in inferioribus « virtus ejus dégénérât. Quippe imbecillitas corporum « tarditatem importât, quo se minus talem exerat, qualis « est per naturam. Itaque viventis anima? beneficio con- « fortata, de nutricis silvae gremio se rerum séries expli- « cavit. »
Après avoir décrit en vers toutes les espèces d'êtres, Bernard ajoute :
« Eam igitur generatorum sobolem multiformem cum « ignita cœli subslantia levitate qua tiahitur circuiret in « gyrum, secutum est ut elementa, partes mundi prima- « rias partesque parlium porrecliore contineret circulo « circumferenlia lirmamenti. Quicquid enimad essentiam « sui generis promolione succedit, ex cœlo lanquam ex « Deo, vitœ substantiœ sua1 causas suscipit et naturam.... « Sic igitur providentia de generibus ad species, de spe- « ciebus ad individua, de individuis ad sua rursus priu- « cipia repetitis anfraclibus rerum originem retorquebat. « Ex eo incipientis vilae primordio cum volvente cœlo de « motu quoque siderum subslantia temporis nasceretur, « quœ successerunt sœcula simplici œternitatis initiata « principio cum sua numerus varictate suscepit. Rerum « porro universilas mundus, nec invalida sencclute de- « crepitus nec supremo est obilu di.-solvcndus, cum de « opilice causaque operis, utrisque sempiternis, de ma- « leiia formaque materiœ, utrisque perpetuis, ratio ces- « scrit permanciuli. Usia namque primaria, teviterna
« perseveratio, fœcunda pluralitatis simplicitas. Una est, « sola est ex se vel in se tota natura Dei, cujus quicquid « loci est nec essentiae nec rnajestatis inûnibile circuni- « scribit; hujùs modi, si virtutem, si salutem, si vitaui « diffiniendo dixeris, non errabis. Ex eàigitur luce inac- « cessibili splendor radiatus emicuit, imago nescio dicam « an vultus patris imagine consignatus. Haec est Dei sa- « pientia, vivis œternitatis fontibus vel nntrita vel genita, « de sapientia consiliom, voluntas de consilio, nascitur « de divina mundi molitio vohinlale. Porro Dei voluntas « omnis est bonitas. Dei ergo vel voluntas vel bonitas « summi patris est, ejusque mentis in eadem operatione « consensus. Quisnam ergo mundo et œternitati ejus au- « deat derogare, ad cujus continentiam causas seternas « videat convenisse, Dei quidem de voluntate consensum, « de sapientia consilium, de omnipotentia causas pariter « et effectum? De stabilitate, de œlernitate sibi mundus « conscire praesumit, quod gradatim firmoque dispositis « causarum sibi succedentium ordinibus mundus sensilis « integrascit. Prœcedit yle, natura sequitur elementanti « natura? elementa, démentis elementata conveniunt; sic « principia principes; sed a principe principio cobœse- « runt. Nisi cœlum, nisi motus sydereus illis quas impor- « tat varietatibus afûciat elementa, pigra jaceant, jaceant « otiosa luminaria sol et lima, et qui dicuntur erratici, « quorum conversio non quiescit; elementa qua? subja- « cent non pr&ferunt non moveri. Est igitur elementans « natura cœlum, stellœque signifero pervagantes, quod « elementa commoveant ingenitas actiones. Sua igitur in « mundo non fatiscunt ligamina nec solvuntur, quod uni- « versa a cardine, nexu sibi continuo, deducuntur. Ve-
« mm incolumitas vitaque mundi causis quidem princi- « palibus et antiquis, spiritu, sensu, agitatione, ordina- « tione consistit. Vivit Noys, vivuot exemplaria, sine vita « non vivit et rerum species œviterna. Prœjacebat yle, « praejacebat in materia, prœjacebat in spiritu vivacilatis « œlernœ. Neque euini credibile est sapientem opiOcera « insensatœ materiœ nec viventis origiuis fundamina prae- « locasse. Mundus quidem est animal ; verum sine anima « subslantiam non invenias animalis. De terra porro ple- « raque consurgunt; sed sine vegetatione non stirpea , « non plantaria, non caetera compubescunt. Ex mentis « igitur vita, silvœ spiritu, anima mundi, mundialium « vegetatione rerum œternitas coalescit. In Deo, in Noy « scientia est, in cœlo ratio, in syderibus intellectus; in « magno vero animali cognitio viget, viget et sensus, cau- « sarum prœcedentium fomitibus enutritus. Ex mente « enimcœlnm, de cœlo sydera, de syderibus mundus unde « viveret, unde discerneret, linea continuationis excepit. «Mundus igitur quiddam continuum; et in ea catena « nihil vel dissipabile vel abruptum ; unde illum rotun- « ditas, forma perfeclior, eircumscribit. Si se igitur ple- « rumque influeatis sylvae nécessitas vel turbidius vel im- « pensiusimportabit, qui multiplex inestmundo vel sensus h velspiritus malitiam non patitur ultra lineas excursare. « Quicquid extenditur spatiis, vel annosum vel saeculare « vel perpeluum vel œternum. Annosum senio, sœculare « dissolvitur;evitate; seterno perpeluum durabilitale coo- « certal, sed, quia quaodoque cœperit, ad supremam aeter- « nilatis cminentiam non aspirât. Mundus igitur qua> « dam annosa , qiuedam saeculari, qiuedam agitatione « perpétua vel continuât vel evolvit. Eqiueva namque
« generatione mundus et tempus quibus innascunlur « principes eorum imagines propinquas et simillimasœinu- « lantur. Ex mundo intelligibili mundus sensilis, perfec- « tus natus est ex perfecto. Plenus erat qui genuit, ple- « numque constituit pleniludo. Sicut cniin iutegrascit ex « intègre-, pulchrescit ex pulcliro, sic exemplari suo oeter- « nalnr eeterno. Ab œlcrnitate tempus initians, in eeter- (i nitatis resolvitur gremium, longiorecircuitu fatigatum. « De unilale ad numerum, de stabilitale digreditur ad « momentum. Momenta temporis prœsen lis instanlia, ex- « cursus prœteriti. lias itaque vias itu semper redituque « continuât ; clinique easdeni toliens totiensque itineribus « aeternitatis evolverit, ab illis nitens et promovens, nec « digreditur nec recedit. Quandoque ubi finiunt, inde « renascuntur, relinquitur ad ambiguum quaenam prœ- « cessio in lempore, ut non eadem consecutio videatur. « Ea ipsa iu se revertendi necessitate, et tempus in œler- « nitale consistere et seternitas in tempore visa est com- « moveri. Suum temporis est quod movetur. /Elernitas « est ex qua nasci, in quara et resolvi habet ; quod in « immensnm porrigilur. Si fieri possit ne décidât in nu- « meros, ne defluat in momentum, idem tempus est quod « œternum. Solis successionum nominibus variatur, quod « ab œvo nec continuatione nec essenlia separatur. JEler- « nitas igitur, sed et œternitatis imago tempus, in mode* « rando mundo curam et operam partiuntur. Ignés side- « reos œternitas naturœque aelherea puriot is utraque vege- « tanda suscepit. Dcpressas et ab aère subtus inclinatas « materias vel continuât vel evolvit agitatio tempo - « ralis. Mundus igilur lempore, sed tempus ordine dis- « pensatur. Sicut enim divinœ semper vol un la lis est pra>
« gnans, sic excraplis œternarum quas gestat imaginum « Noys endelycbiam, endelycliia naturam, natura ymar- « menem , quid mundo debeat, informavit. Subslantiam « animis endelycliia subministrat , habitaculum anima? « corpus ai lifex natura de initiorum materiis et qualitate « componit; continuatio temporis ymarmenem , qua? « continuatio temporis est, sed ad ordinem constitula « disponit, lexit et retexit qute complectitur imiversa.
Expiicit Meyacosmus. »
MICROCOSMUS.
Le monde créé, Noys se félicite de son œuvre auprès de
la déesse Nature : < Ecce mundus operis mei, ex-
« cogitata sublilitas, gloriosa constructio, rerum speci- « men prœdecorum, quem creavi, quem formavi sedula, « quem ad œternam ydeam ingeniosa circumtuli, men- « tem meain propiore vestigio subsequuta. Ecce mundus « cui Noys vita, cui ydeœ forma, cui materies elementa.» Suit une description pompeuse du monde. Ensuite les deux déesses se mettent en route afin d'aller implorer le secours d'Uranie pour la création de l'homme.
Ce voyage, dont on trouve dans l'Histoire littéraire (t. XII, page 268) une analyse exacte, sauf l'orthographe du mot Aneslros, l'une des régions célestes, qui est écrit Anaslros dans notre manuscrit, n'offre guère de remarquable que l'hypothèse de la préexistence des âmes.
« Cancri circa conlinium turbas innumeras vulgus as- « picit animarum; qine quidem omncs vultibus quibus « itur ad cœlum et quibusdam quasi lacrymis cxturbala'. « Quippc de splendore ad tenebras, de ca;lo ditis ad im-
« perium, de œternitate ad corpora per cancri domici- « lium quœ fuerant descensurœ , sicut purœ, sicut simpli- « ces obtusum coecumque corporis quod apparari prospi- « ciunt habitaculuni exhorrebaut. »
Arrivée au dernier cercle du firmament, Noys y rencontre le dieu Pantomorphos et le génie subordonné à Pantomorphos, Oyarsès :
« Hoc igitur in loco Pantomorfos persona deus vene- « rabili, etdecrepitœsub imagine seneclulis occurrit. lllic « Oyarses idem erat et genius in aitem et oflicium piclo- « ris et Dgurantis addictus. In subterjacente enim modo « rerum faciès universa cœlum sequilur, sumptisque de « cœlo proprietatibus ad imaginent quam conversio con- « lulit figuratur. Namque impossibile est formam unani- « quamque alteri simillimam nasci, borarum et climatum « distantibus punctis. Oyarses igitur circuli quem panlo- « morfon grœcia, latinitas nominat omniformem, formas « rébus omnes et associât et adscripsit. »
Uranie déclare à Nature que ce n'est pas à elle de construire un corps à l'homme, mais qu'elle instruira l'âme humaine dans les choses du ciel, dont le souvenir lui restera dans sa vie terrestre :
Mens humana mini tractus ducenda per omnes
JEthereos, ut sit prudentior.
Parcarum leges et ineluctabile fatum,
Fortunteque vices variabilis; Qute sit in arbitrio res libéra, quidve necesse,
Qui cadat ambigui sub casibus; More recordantis quam multa reducet eorum
Quce cernet penitus non immemor.
Ingeniis animoque deos cœlumque sequetur;
Ut regina suum vas ineolet.
Qu» stellis virtus et quanta potentia ccelo,
Et quis sydereis vigor axibus, Quid valeant radiis duo lumina, quinque planetie,
Sentiet ingrediens vas corporis.
De cœlo speciem, vultus animiqae lenorem,
Et morum causas sibi conlrahet, Legibns astrorum vivendi tempora nactus,
Extremique viam discriminis , Corporejam posito cognata redibit ad astra,
Additus in numéro superum Deus.
Les trois déesses partent ensemble pour aller trouver la déesse Physis, qui peut seule construire le corps humain.
Arrivée aux confins de la région de la Lune, tJranie décrit à Nature les divers ordres d'esprits qui peuplent les régions supralunaires, lunaires et sublunaires; les anges, les démons, les Pans, les Sylvains, les Néréides, etc. Celle idée d'une biérarcbie de génies chargés de fonctions différentes dans les différentes parties du monde, dérive des doctrines du Timée. Bernard de Chartres désigne aussi le Dieu suprême, Dieu le père, par la dénomination platonicienne de Tagaton.
« E sedibus quidem quas Tagaton suprema divinilas « habitatrix insistit, splendor emicat radiatus. — In su- « blimiori igilur fastigio, si quod cœlo sublimius laber- « nacalum, Tagaton suprema divinitas collocatur. »
L'ranic et Nature aperçoivent Physis dans un jardin fleuri : « Eo igitur in loco Physim residem superaspiciunt, « Ihcoricrc et practiese individ.no filiarum consorlio colia1- « rentem. Sludiosa rerum in seposito et tranquillo ubi « nichil offenderet mansitabat, uaturarum omnium ori- « gincs, propriclates, potentias, effectus, postremo uni-
« versara omneraque Aristotclis categoricam maleriam « cogitationis effecerat. »
Lorsque les quatre déesses sont enfin réunies, Noys leur adresse sur la créature à la formation de laquelle elles vont procéder, un discours en vers qui n'est pas dépourvu de noblesse et d'harmonie :
Pignora cara, Dca;, quas ante creala creavi
Sœcula, de partu glorior ipsa meo.
Sunura voluntalis hœc est : venistis ad istas
Consilii partes proposilique mei.
In rébus formisque suis si defuit orbi,
Suppléât id nost.ro numine vestra marras. Plena minus, perfeeta minus, minus esse décora
Quae feci toliens est mihi turpe nimis. Sensilis hic rnundus, mundi mêlions imago,
Ut plenus plenis partibus esse queat, Effigies cognata deis et sancla meorum
Ac felix operum clausula fiel homo, Qualis ab aîterno, sub inundo principe, vivit
Digna nec inferior mentis ydea mese.
Mentent de cœlo, corpus trahet ex elementis,
Ut terras habitet corpore, mente polum.
Mens, corpus, diversa licet, jungentur ad unum,
Ut sacra complacitum nexio reddat opus.
Divus erit, lerrenus erit, curabit utrumque,
Consiliis mundum, relligione Deos; Naturis pote rit sic respondere duabus,
Et sic principiis congruus esse suis, Ut divins colat, pariter terrena capessat,
Et geminae curam sedulitatis agat.
Cum superis commune bonum rationis habebit;
Distrahet a superis linea parva hominem. Bru ta patenter habent tardos animalia sensus,
Cernua dejeclis vultibus ora feront; Sed majestatem mentis lestante figura,
Tollet homo sacrum solus ad astra caput, Ut cœli leges indeflexosque meatus
Exemplar vite possit habere suce.
Dii superi stelkeque sibi cœlumque loquelur.
Consiliuni Lachesi notiiicante sunm, Vident in lucem mersas caligine causas,
Ut natura nihil occuluisse queat.
Aerios traclus, tenebrosa silentia «Jitis,
Alta poli, terrœ lata, profunda maris Viderit; unde vices rerum, cur œstuat testas,
Siccilat autumnus, ver tepet, alget hvenis; Viderit unde suum Phœbo jubar, unde sorori,
Uude (remit lellus, unde marina tiraient; Cnr longis tcsliva dies extendilur horis,
Parvaque conlrahitur nox breviore mora.
Ut sua sinl elemenla, volo sibi ferveat ignis,
Sol niteat, tellus germinet, unda ilnat, Terra sibi f'ruges, pisces sibi nutriat unda,
Et sibi nions pecudes, et sibi silva feras. Omnia subjiciat, terras regat, imperet orbi;
Primatcm rébus pontiiicemque dedi.
Sed cum nutarit, numeris in tine solutis,
Machina corporeae collabefacla domus, ^Ethera scandet homo, jam non incoguitus hospes,
Prœveniens siellte signa locumque sua;.
Pour guider chacune de ses trois compagnes dans la part qu'elle doit prendre à la formation de l'homme, Noys leur donne a l'une le miroir de la Providence, à l'autre la table ou Destin, a la troisième le livre de Mémoire. Dans la description du miroir de la Providence, il est encore question des Idées.
« Providcnlia; spéculum Uraniae; tahulam Fati Natime; « et tibi, Physi, librnm Kccordalionis cxhiheo. Trina haec « est, ut vernm falear, consiliorum Dei notitia, veritaset « purgatissima certitudo. Krat igitur spéculum Providen- « lia', cujus magna admodum circumferenlia, inlermi- « nala latiludo, extensa sempcr faciès, pcrspicuus intio-
ii. 24
« spectus, ut quas olim conlineret imagines non rubigo « detereret, non deleretantiquitas, non lurbaret incursus. « Vivebant idea? ; vivebant exemplaria, nulla nata tem- « pore, nulloqùe in tcmpore desitura. Spéculum igitur « Providentiae, mens oeterna, in qua sensus ille profun- « dissimus, in qua rerum genitor extortorque omnium « intellectus. Erat in exemplaribus invenire simulacrum, « cujus vel generis, quale, quantum, quando et quomodo « proventurum. »
La table du Destin est d'une grandeur finie, faite de bois; le temporel y est représenté comme l'éternel dans le miroir de la Providence : « Ea speculi tabulaeque diffe- « rentia quod in speculo specialiter status naturam cœ- « lestium indefiexus, in tabula quidem quam maxime « temporales qui permutantur eventus. »
Enfin le livre de Mémoire représente le contenu du miroir de la Providence et de la table du Destin, mais sous la forme seulement de la probabilité : « Erat quoque « et liber Recordalionis, non commun i bus lilteris, verum a cliaractere notisque conscriptus, brevis ad sentenliam, « et pagina pauciore contentus. In ea quidem brevitate « res Providenliœ Fatique congestœ subnotari poterant, « non poterant provideri. Liber enim Recordationis non « aliud (juam qui de rébus se ingerit et compellat memo- « riam intellectus, ratione sœpe veridica, sed probabili « srepius conjectura. »
Les trois déesses se mettent à l'oeuvre et combinent les éléments pour en former liiomme. Nous ne suivrons pas Bernard de Chartres dans la longue description du corps Immain, par laquelle il termine son poëme.
Le Microcosme est suivi dans notre manuscrit d'un
poërae de huit cent quarante-huit vers élégiaques, intitulé Mathematicus.
Les auteurs de l'Histoire littéraire en font mention sans en donner le titre, mais en citant les deux premiers vers :
Semper ut ex aliqua felices parte querantur, Leges humante coiulitionis habent.
Ce poënie, qui est incomplet, semble fait pour prouver que nul ne peut échapper à sa destinée, qui est écrite dans les astres.
Deux époux accomplis se désolent de n'avoir pas d'enfants. La femme consulte un astrologue. 11 lui annonce qu'elle accouchera d'un fils qui deviendra le maître de l'univers, mais qui tuera son père. Le père, instruit par sa femme de cette prédiction, lui donne ordre de faire périr son enfaut dès qu'il viendra au monde. Elle le sauve, et le fait élever loin d'elle. Ce fils devient en effet général, puis empereur de Rome. Lorsqu'il apprend de sa mère la prédiction qui pèse sur lui, il assemble le peuple romain, et demande la permission de se donner la mort pour éviter le crime que le destin le condamnerait à commettre. Quelques orateurs cherchent à le détourner de son dessein. Le poëme en reste ù un discours fort obscur d'un certain Camille :
Pone citus trabeam, veruni citus exue regem. Liber el explicilus ad mea vola meus.
Explicit Mathematicus.
Le dernier vers est probablement une addition de quel-
que copiste qui a cru le poëme achevé. Du reste, la perte de la lin de ce poëme ne peut donner lieu a beaucoup de regrets : ce qui nous en reste est plein de longueurs et de déclamations.
A la suite du Mathematicus vient un petit poëme de quatre-vingt-huit vers hexamètres, rimes deux a deux. C'est celui dont les auteurs de l'Histoire littéraire (p. 273) citent le premier vers :
Roma duos babuit, res est non fabula vana,
et qui, d'après l'Histoire littéraire, est intitulé : De gemillis dans le manuscrit 370 du Vatican. Dans notre manuscrit ce poëme n'a point de titre.
La courte analyse qu'en donne l'Histoire littéraire n'est pas exacte. Il ne s'agit pas, dans ce poëme, de « deux jumeaux dont l'un aurait été très-heureux et l'autre trèsmalheureux pendant tout le cours de leur vie, et cela par la force du destin et l'influence des astres. » Les deux frères, parfaitement semblables l'un à l'autre, sont atteints eu même temps de la même maladie. Les médecins déclarent que tous deux périront si l'on ne prend le parti d'en ouvrir un pour chercher le principe du mal, et sauver l'autre. Le père y consent : un des jumeaux est sacrifié et l'autre guérit. La mère accuse le père devant le tribunal; le père se défend sur ce qu'il valait mieux sauver un de ses fils que de les perdre l'un et l'autre. Le poëme se termine ainsi :
Res ubi facta fuit et disceptatio tali.s, Diffinivit eam sentenlia judicialis.
Le De gemillisal suivi d'un troisième poëme intitulé
De quodam qui pro paupertate se suspendit. L'Histoire littéraire en fait mention sous le titre De paupere ingrate. Il commence ainsi :
Mœsta parais miser* paupertas anxietatis Aillictis satis est dura superqne nimis.
Il est composé de quatorze disques rimes. C'est l'histoire d'un homme que la misère détermine à se pendre, et qu'un soldat sauve de la misère et nourrit pendant onze mois. Puis il l'abandonne, croyant avoir assez fait pour lui. Le pauvre lui intente un procès, soutenant qu'il fallait ou le laisser mourir ou continuer de lui fournir les moyens de vivre. Ici encore nous ne savons pas ce que décident les juges ; le dernier vers est celui-ci :
Res hœc judicibus discutienda datur.
Enfin notre manuscrit se termine par deux petites pièces, l'uue de sept vers, la seconde de huit, la première en hexamètres, la seconde en disques rimes. Il n'en est fait aucune mention dans l'Histoire littéraire.
Le premier de ces petits poèmes est intitulé Déforma vivendi. Nous allons le transcrire.
Formula vivendi preesto est tibi : pauca loquaris, Plurima fac; sit utrisque cornes modus, utile, pulchrum. Sobrius a mensis, a lecto surge pudieus. Obsequiis instes; ea pro te praemia poseant Ut decet et prodest. Et amabis et oderis idem. Slans casum metuas, speres prostratus et illum. Quem colis in titulis, miserum abjectumque tuere.
Ces vers pourraient bien avoir fait partie du Liber dictaminum dont il est fait mention dans un ancien catalogue de la bibliothèque de Saint-Iîenoit de Burn en Ba-
vière (Pez, Anecdot. III, pag. 3, pag. 62) , et auquel les auteurs de l'Histoire littéraire (pag. 274) inclinent à rapporter ces trois vers cités par Jean de Salisbury :
Mens humilis, studiura qugerendi, vita quieta, Scrutinium tacitum, paupertas, terra aliéna, Hœc reserare soient niuliis obscura legendo.
Les quatre distiques qui suivent le Déforma Vivendi ne portent pas de titre et commencent par
Esse quidem dicam rem prosperitatis amorem.
Le sens en est que les dangers qui accompagnent les aventures amoureuses en empoisonnent les plaisirs. Cette pièce est de tout point indigue de Bernard de Chartres, et il nous semble très-douteux qu'il en soit l'auteur.
Le Megacosmus et le Microcosinus se trouvent aussi dans les manuscrits de la Bibliothèque royale cotés 6752 A, 7994, 8808 A, 8320, 8751 C.
Dans le manuscrit 8751 C, du treizième siècle, le Megacosmus porte le titre de Cosmographia : « Incipit cos- « mographia magistri Bernardi Sylvestris, seu mundi « descriptio. » Il se termine par explicit Megacosmus.
Dans le manuscrit 6752 A, il est intitulé Cosmographus : « Incipit Cosmographus Bernardi Sylvestris. »
Dans deux manuscrits, l'un du douzième siècle (8808 A), l'autre du treizième (7994), les deux mots grecs qui forment les titres des deux poèmes sont suivis d'une explication de leur signification : Megacosmus, id est major nmndus; Microcosmus, id est minor mundus.
Dans les deux manuscrits G752 A et 8808 A, l'cpître dédicatoire adressée a Thierri (Terricus) est placée a la suite des poèmes.
Dans les manuscrits 6752 A, 8S08 A, et 7994 se trouve, soit en tête, soit à la suite des poëiues, un sommaire eu prose des matières qui y sont traitées. Dans le manuscrit 8808 A ce sommaire a été ajouté par une main plus récente de près de deux siècles que celle qui a copié les deux poèmes.
Dans le manuscrit 8320, du treizième siècle, le Microcosmus est incomplet : il en manque plusieurs feuillets , vers la fin.
Dans le manuscrit 8751 C, il est suivi du Formula vitœ honestœ qui a été imprimé parmi les œuvres de saint Bernard.
Nous n'avons trouvé dans tous ces manuscrits aucun des petits poèmes qui suivent le Microcosmus dans le manuscrit 6'< 15.
COMMENTAIRE DE BERNARD DE CHARTRES SUR LES SIX PREMIERS LIVRES DE L'ENÉIDE.
Dans le manuscrit du fonds de Sorbonne, 526 A, autrefois R, 580 C, iû-fol., de plusieurs écritures, toutes du quinzième siècle, parmi un grand nombre d'ouvrages de différents auteurs et sur différents sujets, se trouve, au feuillet 38 r% et à la suite d'un traité de mythologie par lequel commence le volume {Poelria magistri Alberici), un fragment d'un commentaire de Bernard de Chartres, sur l'Enéide, qui comprend vingt-quatre feuillets et demi.
Il n'est fait aucune mention de cet ouvrage dans l'His-
28 i APPENDICE.
toire littéraire de France, et aucun auteur, que nous sachions, n'en a parlé. 11 n'est donc pas sans intérêt de le faire connaître par quelques extraits. En voici le prologue :
« Incipit commentuui Bernardi Silvestris super sex lift bros /Eneidos Virgilii.
« Geminae doctrinae observationem perpendimus in « sola /Enéide Maronem liabuisse, teste namque Macro- « bio qui et vcritatem philosophise docuit, et figmeutuui « poeticum non prœterniisit. Si quis vero iEneida légère « studuerit ita ut ejusdem voluminis lex depôscit, liaecin « primis oportet unde agat et qualiter et cur demon- « strare, et geminara observationem in bis prœmonstran- « dam non relinquere. Quoniam autem in hoc opère et « poeta et philosophus perbibetur esse Virgilius, primo « poette intcntionem et modum agendi et cur agat « breviter exponemus. Intendit itaque casus JEneac alio- « rumque Trojanorum pariter exulantium labores evol- « vere. Itaque hoc non secundum historiae veritatein « quam Phrygius Dares descripsit, sed utique ut Augusti « gratiam lucretur, JEnex facta ligmentis extollit. Scribit « auteni Virgilius, latinorumpoetarummaximus, imitando « Ilomerurn, grœcorum poelarum maximum. Quemadmo- « dum namque ille in Iliade trojanum exilum, in Odyssa « vero Ulixis exilium enarrat, ita et iste in secundo libro « breviter enarrat Trojae subversionem, in cœteris autem « JEneœ laborem. Notaudum est quidem in hoc loco ge- « ininum esse narrationis ordinem, naluralem et artili- « cialem. Naturalises! quando narratio secundum rerum « et temporum seriem describitur, quod lit dum ordine « quo gesla est enarratur, dumque qnid tempore primo,
BERNARD DE CHARTRES. 'ÎSo
« quid secundo, quid ultimo gestum sil distînguitur. Ilunc « ordinern habuerunt Lucanus et Slatius. Artificialis vero « est quando a média narralione incipimus atque inde ad « principium recurrimus. Hoc ordine scribit Terentius o atque iu hoc opère Virgilius. Tum enim iste foret ordo « naturalis si primo excidium Trojœ describeret3 atque « inde Trojànos in Cretam, a Creta in Siciliam, a Sicilia « vero in Lydiam deduceret. Primo eos ad Didonem de- « ducit, atque /Eneam subversionem trojanam et cœtera « quœ passus est enarrantem introducit. Hactenus unde « agat et qualiter ostendimus ; deinceps cur agatinspicia- « mus. Poetarum quidam causa utilitatis, ut satyrici; « quidam causa deleclationis, ut comœdi ; quidam causa « utriusque, ut historici. Unde Horatius :
Aut prodesse volant aut delectare poetae, Aut simul et jucunda et idonea dicere vitae.
« Ex hoc opère ex ornatu verborum et figura orationis « et ex variis casibus et operibus hominis enarratis quae- « dam habetur declaratio. Si quis vero hœc omnia studeat «imitari, maximain scribeudi peritiam consequetur; « maxima etiam exempla et excitationes aggrediendi ho- « neste, et fugiendi illicita per ea quce uarrantur, liaben- « tur. Est itaquelectorum gemina utilitas : una scribendi « peritia, quœ habetur ex imitatione, altéra vero recte « agendi prudentia, qiuïcapitur exemplo et exhortatione; « verbi gralia, ex laboribus JEnex tolerantioe exemplum « habemus ; ex affectu ejus in Anchisem et Ascanium ; pie- « tatis, ex veneratione quam Diis exhibebat, et ex ora- « culis quae poscebat, ex sacrificiis quœ offerebat, ex votis « et precibus quas fundebat, quodammodo ad religionem
« excitaraur ; per iinuioderatuin vero Didouis arnoreni ab « illicitorum appetitu revocaniur. Cum proœmium ofOcii « in captanda lectoris vel auditoris benevoleutia, docili- « tate et attentione totuni consistit, relictis septem quse a « plerisque nuntiis voluminum quœruntur3 bsec tantum « nos considérasse sufOciat : unde agat antor ut docilis « reddatur lector ; qualiter ut sit benevolus ; cur ut atten- « tus. Nunc vero baec eadein circa pbilosopbicani verita- « tem videamus. Scribit enini in quantum est pliilosopbus « humanaa vita? naturarn. Modus vero agendi talis est: « sub integumeuto describit quid agat vel quid patiatur « huma nus spiritus in humano corpore lemporaliter po- « situs. Atque in hoc scribendo, naturali utitur ordine, « atque ita utrumque narrationis ordiuem observât, arti- « ficialem poeta, naturalem philosophus. Integumentum « vero est genus narrationis, sub fabulosa narratione ve~ « ritatis involvens intellectum, unde et involucrum dici- « tur. Utilitatem vero capit homo ex hoc opère secundum « suî agnitionem; hominis vero magna utilitas est, ut ait « Macrobius, si se ipsum cognoverit. Unde de cœlo des- « cendit : noti sheliton (sic cod. pwôi aeauro'v), id est co- « gnosce te ipsum.
« Hactenus unde agat et qualiter et cur secundum « utramque doctrinam perspeximus. Ordo est deinceps « ut singulorum duodecim voluminum integumentum « secundum ordiuem apeiiamus. »
Le commentaire est une explication allégorique. Bernard de Chartres voit dans toutes les fictions de Virgile des symboles physiques ou moraux dont il prétend dévoiler le sens. Ainsi il retrouve dans l'épisode de Junon et de ses nymphes, d'Iris et d'Eole, tous les phénomènes météoro-
logiques. Énée est l'esprit qui habite le corps. Les tempêtes qu'il éprouve sur la mer sont les sécrétions et les excrétions du corps, « influxiones et effluxiones; » ses sept vaisseaux sont ses sept volontés; ses compagnons sont les membres de son corps ; sa femme Creuse est le désir du bien ; ses voyages en différentes contrées marquent les passions que traverse l'âme humaine.
Parvenu au sixième livre, le commentaire, toujours conçu dans le môme esprit, devient très-dcveloppé. « Sic « fatur, etc. Quoniara in hoc sexto volumine descensus « JEneœ ad inferos enarralur. idcirco in primis de locis in- « ferorum et de descensu inlueamur. Et quia profundius « philosophicam veritatem in hoc volumine déclarât Vir- « gilius, ideo non tantummodo summam, veruin etiam « verba exponendo, in eo diutius immoremur...
« Eorum enim quœ sunt quœdam sunt spiritus, quœ- « dam sunt corpora, quœdam spirituum vel corporum « accidentia. Spiritu vero corpus esse inferius evidentis- « si mu m est, cum spiritus sit immorlalis, ralionabilis, « indivisibilis, corpus vero mortale, irrationale sit atque « divisibile. ïtcrum spiritus régit, corpus regîlur. Acci- « dentibus etiam inferius est, cum illa incorporalia sint, « ut ait Boethius, immutabilem sui substantiam sortita. « Itaque corpus inferius spiritibus et accidentibus. Cor- « porum ilerum qua?dam sunt cœlestia, qusedam caduca. « Sunt caduca quœ sunt dissolubilia. Quis non videat tact men caduca etiam natura inferiora? Caducorum quœ- « dam sunt bominum, quœdam bestiarum et herbarum « vel arborum, quœdam inanimatorum. Ilumanum vero « reliquis est inferius; bestial i, quia corpora boua nia- « jora sunt in eo quam in luunaoo. Non enim, ut ait
« Boethius, elephantes mole, tauros robore, tigres veloci- « tate prœibimus. Àrboribus hoc corpus inferius est Im- « manum, quia arbor, si prsescisa fuerit, rursus virescit « et rami ejus pullulant. Inanimatis quoque inferius est « bumanum corpus. Inter inanimata naraque quid fragi- « lius est vitro? quo bumanum corpus est inferius. Cor- « pus enim bumanum et violenta collisione et moibo et « seneclute interire potest. Illud autem collisione, non « morbo nec senectute potest deficere. Cumque ita nil « inferius bumano corpore, infernum idem appellatur. « Quod autem inferis legimus animas coactione teneri, « quaedam a spirilibus carceriis, boc idem dicebant pati « animas in corporibus a vitiis. »
La suite est remplie d'interprétations du même genre que celles des livres précédents, et nous croyons inutile de les reproduire. Le seul morceau qui eût pu offrir un intérêt vraiment philosophique eût été l'explication de ces vers célèbres : « Principio cœlum ac terras camposque « liquentes, etc. » Mais le fragment que nous possédons du commentaire de Bernard de Chartres ne s'étend pas jusque-là; il s'arrête au vers 637 : « His deinuni exaclis, « perfecto munere clivœ. » Nous nous contenterons de citer la dernière page. Elle commence avec le commentaire sur le vers 616 :
Saxum ingens volvunt alii, radiisve rotarum Districti pendent.
« Saxum, laboriosum conatum. Radiis , casibus. « Rotarum, foi tunarum, quia forluna ad modum rotae « volubilis est, ita quod quoslibet sistit summos, quos- « libet imos, quosdam de summo ad immum trudit,
« quosdam de imo atl summum crigit. Unde quidam o dixit :
Glorior elatus, descendo minoriiicatus, Imus in axe teror, rursus ad astra feror.
« Ideo per rotam figurantur. Pendent, dubii sunt, ut « expouit Macrobius. Theseus, sapientia. Infelix, cala- « mitosa. Miseriae enim hujus vitoe plurimum pbiloso- « phos urgent, ut patet per Socratem, Platonem, Senc- « cain, Anaxagoram, Scanios, Soranos, in quibus sapientia « ab ipsis est lacessita. Flegias, quia flegeia, id est ar- « dens, virtus dicitur. Miserrimus , quia bomo babet a proprium omnes labores tolerare. Voce, instructione. « V?nbras, bona temporalia. Discite ; ccce bortamentimi « virlutis. Divos, scientia et virtus. Yendidit, Iioc est « virtutes quasdam vitiorum notare exemplis. Non « w«7tz;quia nefas est castos intrare tarlarum, ideo Sy- « billa non introduxit /Eneam; per quod datur intelligi o quia intelligenlia contemplantem spiritura non conlamia net. In malani vitamnon sisiit; pravorum tantum erroo res ei aperit. Et boc bactenus. Sy billa /Eneam quce sint « in tartaro docuit. Centum ora babet Sybilla, quoniam « centum probationes babet intelligentia; ceutum pro « infinito numéro. Formas, species. Yiam; contempla- « tione perûcere; quia enim agnovistis qua3 sint in tar- « taro, restât requiicre quœ sint in Elysiis. Mcenia; visia bilibus peregratis, restât invisibilia perquirere, et ideo « dicit Sybilla se ccrnere cœlum. Cyclopum ; quia cyclops « polis (sic cod. x'j/.Xg; 770X6;), id est pluralitas circulorum. o Per circulos autem fine carentes et punctui indivisibili « et immutabili adbœrentcs vel acccdentes Gguranlur n. 23
« spiritus immortales creatori indivisibili et imrnutabili « adbœrentes. Cyclops ergo mullitudo circulorum, est « ordo spirituum; plures Cyclopes, spirituum multitu- « dines. Mœnia ergo Cyclopum sunt cœli, quœ sunt na- « turales regiones spirituum. Conspicis; patent enim « cœlestia inlelligentiae. Educta, altiora caeteris. Cami- « nis, igneistabernaculis quœ sunt duodeciin partes cœli ; « non enim solum zodiacum in duodecim a pbilosopbis « legimus divisum, sed totum cœlum a polo australi « usque ad arcticum, unde austrina et... signa nullis « partibus dicunlur esse, vel ipsœ superœ stellares; atque « fornix est cerebrum bumanum testudineum. Porlœ, « cellulœ. Per lias enim, ut supra dictum est, exercendo « ingenium, ralionem, memoriam, cœlestia contempla- « tione ingredimur. Adverso respicit capite ad cœlum. « Eœcubi, id est in quibus portis, quia in cellula memo- « riœ. Dona, pbilosopbiam. Pariter, socialiter incedunt. « Viarum, virtutum. Médium, ipsam virtutem quœme- « dium est bominum et divinarum substantiarum. Fori- « bus appropinquant , dum quœdam ingenio inveniunt, « ratione discernunt, mémorise commendant. Occupât, « occupât adituin dum exercet ingenium. Corpus spargit « recentiaqua, dum substantia se ipsam scilicet nova « irrigat doctrina. Hœc enim intelligenda sunt, scilicet « ingenium, exercitium, et doctrinœ erudimentum. Unde « Horatius :
Natura tieret laudabile carmen an arte Quœsitum est.
« Scilicet quia sequitur ingcnii inventionera, niemoriœ