‹ Fragments de philosophie du moyen âgeChapitre 81 sur 115 · COMMENTAIRE SUR LE XIMÉE · texte numérisé non relu

COMMENTAIRE SUR LE XIMÉE

« Incipientibus Thimeum Platonis inquirendum est « quaj compositions illius causa fuerit, et unde in eo aga- « tur, et qualiter, etc.j et cui parti philosophie subpona- « tur, et titulus. Causa vero compositionis hujus operis « lalis fuit : cum inter omnes recte philosophantes justi- « tiam in conservatione reipublica? principatum obtinere « certum sit, circa illius inquisitionem maxima fuit eo- « ruin intentio. Quorum Thrasymachus orator sic ipsam « definivit : Justitia est quae plurimum prodest ei (sup- « plevimus ei) qui plurimum potest, illud attendens quod « propter conservalionem justitiœ ad illum qui plurimum « potest gubernaudœ reipublicœ transferuntur. Cujus de- « finitione relata in scholis, Socrates ait : non ; imo jus- « titia est quae plurimum prodest ei qui minimum potest. « Qui enim plurimum potest, se et sua sine omni justitia

COMMENTAIRE DU XIIe SIÈCLE SUR LE TIMÉE. 297

« conservât; sed qui minimum, minime. Et quia tam « perfectam de ea dederat sententiam, rogaverunt eum « sui discipuli ut de illa tractatum componeret. Quorum a satisfaciens voluntati, de parte ipsius justitia?, id est de a positiva justitia tractavit. Juslitia enim alia positiva, a alia naturalis.Etest positiva, qiw abhominibus inventa, « ut suspensio latronis, naluralisvero quœnonest ab ho- « mine inventa, ut parentum dilectio, et similia. Sed « quoniam positiva justitia circa inslituta reipublica? mao xime apparet, in tractatu de ea ad rempublicani se « transtulit, ut circa eam justitiam ostenderet. Sed quia in a nulla republica perfectam potuitinvenire justitiam quam « in exemplum prœtenderet, novam secundum veterem « Atbeniensium confmxit. Deinde Plato, ejusdem disci- « pulus, cum decem volumina de republica composuisset, a volens perficere quod magister suus praetcrmiseral, de « nalurali justitia hoc opus composuit. Sed quoniam illa « circa creationcm mundi maxime apparet, ad illam se « transfert. Unde possumus dicere quod raateria hujus « libri est naluralis justitia vel creatio mundi. De ea enim « propter naluralem justitiam agit. Agit hoc modo de lali « matcria : ostendendo efficientcm, formalem, finalem, « materialem causam mundi, deinde causam excogita- « tionis anima?, et modum et conjuuctioncm ejus cum « corpore, et potentias quas in eo exercet; postea crea- « tionemcœlestisaniraalis, acrii,aquatilis, replilis. Deinde « agit de aetatibus hominis, de oflicio et utilitatemembro- « rum ejusdem, ad ultimum de primordial] materia. Hac « utilitate agit de lali materia lali modo, ul, visa polen- « lia divina et sapientia et bonitate in ciealionc rerum, « timeamus tam potentem, vencremur tam sapientem, di-

« ligamus tam benignum. Non uni lantum parti pbiloso- « pbiœ supponitur, sed de pluribus aliquid in eo conti- « netur. Quod ut melius intelligatur, partes pbilosopbiœ « divisione prodamus. Philosopliia igitur eorum quœ sunt « et non videntur et eorum quœ sunt et videntur vera « cornprebensio. Hujus duœ sunt species : practica et « theorica. Practicœ vero sunt très : ethica de i îstruc- « tione raorum, elhos enim mos, etbonomica (sic) dis- « pensatura : elbonomus enim est dispensa tor ; bœcdocet « qualiter unusquisque propriam familiam debeat dis- « pensare; politica, civilis, polis enim est civilas; hœc « docet qualiter respublica tractetur. Theoricœ similiter « sunt species très : tbeologia, matbeinatica, physica ; et « est tbeologia de divinis ; theos enim est Deus ; logos est « ratio. Matbeinaticaquadriviumcontinet, dicta matbema- « ticaidest doctrinalis. Mathesis cum aspiratione est doc- « trina, sine ea est vanitas; et dicitur doctrinalis antonoma- « sicequiascilicetperfectiorsitdoclrinainquadrivioquam « in cœteris artibus. In aliis enim sola voce fit doctrina ; « in isla ut et voce, et oculis ; ut enim dicitur ab ore re- « gula, ostenditur sub oculis in figura. Mathernaticœ sunt « quatuor species : aritbmelica, musica , geometria , as- « tronomia. Pbysica vero de naturis et complexionibus « corporum est ; physis enim est natura. Musicœ sunt « species très : instrumentalis, mundana, bumana. In- « Irumentalis très, melica, metrica, ritbmica. Melicœ très: « diatouica, enarmonica, cromatica. De omnibus igitur « artibus in boc opère aliquid continetur; de practica, in « recapitulationepositivavjustitiae de tbeologia, ubideeffi- « cienle, formali et finali causa mundi et de anima mundi « loquitur; ubi vero de numeris et pioportionibus, de

COMMENTAIRE DU XIIe SIÈCLE SUR LE TIMÉE- 299

« raathematica; ubi vero de quatuor démentis et crea-

« tione animalium et de primordial! materia, pliysicœ.

« Titulus talis est : Incipit Thimœus Platonis, dictus a

« quodani discipulo suo. Mos eniui Platoni fuit intilulare

« volumina a nominibus discipulorum, ut conferret ho-

« norem discipulo, ut et vitaret arrogantiam et ut sub-

« tralieret œmulis occasionem repreliendendi. Vel Tbi-

« uiceus dictus est quasi flos; thimio (sic) enim est flo-

« reo, quia in eo est flos philosopbiae. Isocrates , etc.

« Thymaîus Platonis diu difOcilis babitus est; non quia

« tam perfectus auctor aliquid obscure dixisset, sed quia

« lectores ignorabant artes quarum ex necessitate facit

« mentionem. Cum enim de creatione mundi ageret, de

« diversis artibus mentionem facere oportuit, juxta unius-

« cujnsqneproprietates probationes inducendo. Est igitur

« ignoratus a latinis usque ad tempus Osii papa3 ; qui,

« cum sciret in eo multa utilia nec Ddei contraria conti-

« neri, rogavit Cbalcidium, arcbidiaconum suum, in utra-

« que lingua peritum, ut degraeco in latinum illum trans-

« ferret. Cujus auctoritati obediens , primas partes illius

o transtulit. Sed quia ignorabat utrum placeret annon,

« misit ad illum ut de illis judicaret, ut, si placèrent,

« cum majori audacia caetera aggrederetur. Et quoniam

« difficiles erant ad intelligendum, super illas commen-

« tum fecit, et cum parte translata et commento bas lit-

« teras misit, quarum continentia bœc est. In principio

« excusât se de ignorantia ; postea captât ejus benevolcn-

« tiain; deinde ostendit quare totum illum non transtulit

« et quare super parlem translatam commentum fecit.

« Descensus ad littcram talis est. Diflicilis ics erat « transferre librum Platonis de gncco in latinum ; sed

« virtus tua et amicitia fecit eam raihi facilcm. Sed ad « hoc quidcm aliquis posset dicere : poteslne virtus hoc

« facere? Probat quidcm auctoritate Isocratis, sic di-

« cens : Jsocrates \ ille rhetor de quo in rhetorica legi- « tur, in exhortationibus suis, id est in eo libro sic « vocato, laudans virtutem, virtus est habitas animi « modo natura3 rationi consentaneus , dixit pênes eam « (virtutem) consistere causam totius prosperitatis ; ex « virtute enim oinnis prosperitas, quia, ut probat Boe- « thius, omnia qua3 contingunt bonis bona sunt, quae « vero malis, mala sunt ; et omnium bonorum , id est « temporalium et œlernorum. Et cum hoec diceret, addi- « dit eam (virtutem) solam esse quœ redigeret ad pos- « sibilem facilitatem, id est faceret faciles res impossi- « biles, non natura sed usu. Et ne putaret aliquis eum « mcnlitum esse, subjungit prœclare , id est aperte et « vere. Quid enim. Probat quod virtuti res difficilis fa- « cilis est, removendo a virtute ea quœ générant diflicul- « tatem. Hœc sunt invita incœptio, impatientia laboris , « et hoc est quod dicit : quid enim generosam magna- « nimitatem, id est virtutem, et est periphrasis ; aggredi, « id estincipere, ac si diceret nihil honestum. Vel quid o cœptum, id est incœptuni/rt^e£, nihil scilicet. Aute- « quam enim incipiat, providet an ad perficiendum sufû- « ciat. Ut temperel se a labore. Sed quia quod caret al- « terna requîe durabile non est, subjungit: tanquam « victa difficultatibus. Interpolare enim labores naturaî « est nécessitas, sed vinci fragilitas. Eadem est. Probato « quod virtus faciat rem difflcilem facilem, hoc idem de

). Chalcidii cdit. (cur. Mcursio, Lugd. Batav. IC07) : Socralei, maie.

COMMENTAIRE DU XIIe SIÈCLE SUR LE TIMEE. 301

« amicîtia, quae quaedam virtus est, dicens : eadetn est « vis amicitiœ quae ot virtutis est. Est amicitia vol un tas « bonorum erga aliquem causa illius ipsius qui diligitur, o cuiu ejus pari voluntate. Exponit qûaliter sit eadem « vis, et est par extricatio, id est expositio, rerum pêne « impossibilium, id est difflcilium. Tricœ sunt maculai « relis ; inde intricare dicitur involvere, extricare, evol- « vere. Cum aller. Subjungit qûaliter amicitia rem dif- « ficilem faciat facilem , scilicet cum alter ex ami- « cis; i n ter duos enim ad minus est amicitia re ipsa. « Religiose imperare est débita et bonesta imperare et « possibilia ; adminiculentur, id est subveniant effectui « complaciti operis, id est ad efticientiam operis utri- « que placiti. Alter volo parendi, id est ex voto et vo- « lunlatc obedieiulo. Ex voto obedire est sine spe remu- « neralionis, sine coaclione timoiis , sine conjunctione « sanguinis obedire. Conceperas, etc. Hue usque excu- « savitsc de arrogantia ; modo captât benevolentim Osii « ejusdem, per hoc quod utilem rem praavideat. Conce- « peras animo, id est praevideras; sed antequam osten- « dat quidem , ne videretur mala conceptio, commendat « Osium sic : florente omnibus studiis humanitatis. « Studium est vcliemens applicatio animi ad aliquid « agendum cum magna voluntate. Sed studia alia sunt « humanitatis, ut practicœ, alia divinitalis, ut theoricœ. « Sed cum istc in omnibus florerét, maxime in studiis « humanitatis, quia humanus homo erat. Vel studia hu- « Diana dicuntur omnia quco ab homiue sciri possunt, « in quibus omnibus isle ilorebat. Sed quia studium sine « ingenio non suflicit, secundum illud lloralii

Ego nec studium sine divite vena, Nec rude quid possit video ingenium.

« addit et ingenium. Iugenium est naturalis vis ad aliquid « cito intelligendura ; unde dicitur ingenium quasi inlus « genitum. Sed quia ingeniorum alia sunt summa , alia « niiniina, alia média, ad cumulum laudis addit excel- « Unix. Deinde, commendato eo, ostendit quod conce- « perat dignam spem operis proventu, id est operis Pla- « tonis de grœco in Iatinum proventuri. Sed ne videre- « lur superflua hœc translatio, addit intentait; nullus « enim adhuc transtulerat. Et quanquam. Alio modo « captât ejusdem benevolenliam , scilicet removendo ab « ea arrogantiam. Continuo , hoc quod mihi injunxisli « melius quam ego posses facere. Et quanquam hoc « ipse, id est banc translationem posses ïacerefacilius, « quia doctor, commodius quia majoris auctoritatis, « tamen eipotius malueris injungere, id est mihi, quem « judicares alterum te, id est quem ut te diligebas. Et « tractum esta Tullio qui in lihro Amicitiœ dicit : « ami- « eus meus est alter ego. » Sed ne videretur injunxisse « vel propter ignorantiam vel propter indignationem , « ait : credo propter admirabilem verecundiam. Est « enim quœdam verecundia bona, quaedam mala. Mala « est quando in bono frigidi malum quod fecimus con- « ûteri vel dimittere erubescimus; bona est qua malum « perpetrare erubescimus, et scientiae vel virtuti quœ « in nôbis sunt nos impares judicamus. Possemne. Ad « hoc quidem aliquis posset dicere : etsi iste iinpe- « rasset, tamen ex arrogantia incœpisti, cum te posses « excusare; probat quod non posset, et hoc est : oro te, « o aliquis vel o Osi. Excusare munus , id est hoc ofti- « cium injunctum mihi a te, quamvis res, id est trans-

COMMENTAIRE DU XIIe SIÈCLE SLR LE TIMEE. 303

« lalio operis illius esset ardua, ego de quo ita senseras ' , « queni te alterura judicabas, ac si diceret : non. Et qui « niinquam; probat quod non posset, argumento a mi- « nori, quia nec in aliqua parva re voluntati illius un- « quam contradixerat, nedum in ista ; et boc est : et ego « contradicereui huic tanto; ad quantitatem, quia multa « magna viliasunt, subjungit : et tam honesto desiderio, « qui nunquam.... id est ofûcium ad te pertinens ; oflî- « cium id est congruus actus, quem juxta mores et in- « stituta civitatis, vel ex lege vel ex ûatura oportet nos c adimplere. Nec etiam in solemnïbus , id est commu- « nibus; solon [sic) enim est commune; inde solemnia « quasi festa communia dicuntur. Usilatis, id est quoti- « dianis, in quibus amicus amico quasi in nugis contra- « dicit sœpe, sed in seriis nunquam. In quo. Diceret ali- « quis : et si ita non posses excusare, diceres te ignorare. « Responsio : uolui , qui putaretur callida simulatio « scienliœ. Quidam enim sic negantes callide simulant, « et boc est : in quo, id est in qua pelitione déclinai io7 « id est evitatio bujus speciosi muneris excusalione « ignorationis , id est excu5ando per ignoranliam, sci- « licet dicendo me ignorare futura esset, id est reputari « posset callida simulatio scientiœ. Jtaque, etc. Non erat o conveniens excusatio ; parut, et maxime quia sciebam « te Deo voleute boc imperare , et lioc est : certus id « munus, id est liujus translationis oi'ticium, non injungi « mihi a te sine divino instinctu, id est divina volun- « tate. Proplerea, quia non erat causa excusationis et « quia non imperabas sine divino instinctu, aggressus « primas partes Thimœi Platonis alacriore mente de

4 Sic cod. Lilit. : censeres.

« incœptione, spe confirmatiore de perfcclione, non so- « lum transluli , sed etiam partis ejusdem translata « commentarium feci. Ut ait Priscianus super cxercila- « tionibus puerorum : « comminisei est plura studio vel o doetrina in mente habita in unum colligere. » Unde « commcntiun possil dici plurium studio vel doetrina in « mente habitorum in unum colleetio ; et quia seeun- « dum liane definitionem commenlum possit dici quisli- « bel liber, tamen non bodie vocamus commenlum nisi « alterius libri expositorium, quod differt a glosa. Com- « menlum enim solum senlentiam excquens , de conti- « nuatione vel expositione lilterœ nihil agit. Glosa vero « omnia illa esequitur; unde dicitur glosa quasi lingua. « lia enim aperte débet exponere ac si lingua doctoris vi- « derettir docere. Put an s, etc. Hue usqueexeusavit se de « arroganlia, recldiditque benevolum illum laudando, « deinde docilem, quod translulit Tbimseum Platonis os- « tendendo. Modo ostendit quare super eas partes com- « mentarium fecerit, scilicët quia per se ad ïntelligendum « erant difficiles, et ita reddit altentum, dicens : Feci « commentarium et superflue; scilicët putans, etc. Est « excmplum vel res recondita liber Platonis in grœco, « simulacrum vero ejusdem in latino. Sed simulacrum « estobscurius ipso cxemplo, quia obscurior estcujuslibet « libri translalio quam ejusdem in prima lingua compo- « sitio. Causa vero, etc. Quare librum divisit et non tolum «simul translulit, ostendit; est operis prolixitas, et « utrum placeret annon dubietas, et hoc est causa, etc. » On pourrait croire, d'après ce début, que notre commentaire ne sera qu'une paraphrase du commentaire de Chalcidius. Mais il n'en est pas ainsi. Chalcidius ne s'est

COMMENTAIRE DU XI 1° SIÈCLE SUIl LE TIMÉE. 303

proposé que de donner L'interprétation des passages du Timée qui supposent la connaissance des sciences, telles que l'arithmétique, la géométrie, la musique, etc. Ici nous avons un commentaire régulier, qui suit le texte pas à pas, et sans rien omettre.

« Unus, duo, très. Plato, tractaturus de naturali jus « titia, récapitulât ea qme dixerat de positiva justitia, ut « sit unus et continuais justitia; traclalus, quod facit tali «modo, iutroducendo quatuor personas, Socratem, « Thirnœum, llermocratem, Ciitiam, sub tali (igmento. « Cum esset id moris Atlieniensium ut in festa die Palladis « in domum alicujus philosophi convenirent, ut ab « eodem in aliquo instruerentur , confingit Thimaeum, « llermocratem et Critiam quartumque, cujus nomen liic « rcticet, die feslo Palladis in domum Socralis convenisse, « ctab eodem in positiva justitia instructos esse, ûniloque « tractatu, qiuTsitoque ab eis mutuo , id est traclatu de « naturali justifia, promissoque, in crastinum venit. Sed « quartum de sociis non inveniens, sic incipit narrare : « unus, duo , très. Sed quseritur cur Plato , quem con- « stat nihil sine causa fecisse, cur librum suum a numeris « incœpit; et si a numeris fuit incipiendus, quare al) « istis numeris potius (supplevimus£>o/m.v) quam ab aliis, « et quare très numéros nec plures posuit, et quare per « cardinalia nomina, non ordinalia illos vocavit. Primo <( igitur, ut Pylliagoricus, scions maximam perfectionem « in numeris esse , quippe cum nulla scilicet creatura o sine numéro possit cxislere, numerus tamen sine quo- « libet potest existere, ut perfectionem sui operis osten- « deret , a perfeclis scilicet numeris incœpit. Ab istis « vero numeris ideirco quia sunt parles perfeeti numeri ,

(i id est senarii. Perfectus est numerus cujus partes « aggregatœ reddenl œqualem summam. Pars autera se- « narii secunda surit très, tertia duo, sexta uuurn, quœ « aggregata talem summam reddunt , id est sex. Prop- « ter ergo perfeclioncm , a partibus perfecti incœpit. « Amplius iuter hos numéros inveniuntur proportiones « quœ musicas reddunt consonanlias. Inter duo enim et « uuurn est dupla proportio : ex hac nascitur diapason ; « inter très et unum sesquiquarta, ex qua diapente ; in- « ter quatuor et très sesquitertia, ex qua diatessaron. « Quia igitur de creatioue rerum, quœ coucorditer et « proportioualiter facta est , tractare disposuerat, recte a « numeris obstinentibus proportiones incœpit. Tresvero « tautum numéros ponit, quia de tribus simplici modo , « secundum auctoiitatem Boethii, agit : de divinis intel- « lectualiler, de mathematicis doctriualiler , de physicis « naturaliter. Tractare de divinis intelleclualiter est, re- « mota omni opiuione, quicquid dicatur de divinis certa « ratiuue subjecta coiiûrmare. De mathematicis doctri- « naliter agere , est de eis quœ pertinent ad quadrivium « sic tractare, utquod régula dicilur sub oculis in figura « ostendatur, ut in quadrivio agitur. De physicis vero « naturaliter agere est de naturis corporum , subjecta « physica ratione, tractare. Per cardinalia nomina illos « vocat, non ordinalia, ne uni alium prœferre videretur. « Et hœc sunt verba Socratis in crastinum venientis, nec « omnes socios invenientis : unus, duo, très; o Thimœe, « requiro quartum de numéro ves'ro. Quartus ille « Plato fuit, qui quasi ab opère se subtraxit, dum non « sibi , sed Thimœo, propter piœdictas rationes, illud « attribuit. Qui hes terni, etc. »

COMMENTAIRE DU XIIe SIÈCLE SUR LE TIMÉE. 307

L'auteur continue de conmieuter longuement le préambule du Timée. Il est inutile de le suivre dans ses développements sur le déluge de Deucalion, fondés sur une mauvaise physique, et absolument dépourvus d'intérêt. Ses explications sur l'origine d'Athènes et la fable d'Ericlitou n'ont pas plus de valeur.

Le commentaire sur le discours môme de Timée commence aux deux tiers de la première colonne du feuillet 56 v°. Eu voici le début :

« Est (fol. 56 v°, c. -I) igitur Thiiuœus de naturali jus- « titia tractatus ad creatiouem mundi circa quam maxime « apparet se transferre. Ut eum perpetuitati.... quatuor « illius causas, scilicet efûcientem, formalem, finalem, « materialem ostendit, ut ex talibus causis quoddam per- « petuum posse creari manifestet. Est efficiens causa di- « viua essentia, formalis divina sapientia, Onalis divina « bonitas, materialis quatuor elemeuta. Quae ut melius « intelligantur, bimembrem proponit divisionem, in « cujus altero membro efficiens, formalis, fiualis causa « mundi conlinetur, in altero materialis, et effectus. « Qua? divisio talis est : quicquid est vel est carens gene- « ratioue et semper est, vel habet generationem nec sem- « per est. Haec ut melius intelligamus, dicamus, quid sit « generatio, quid sit habere generationem, quid carere « generatiouc, quid semper esse uec semper esse. Gene- « ratio igitur, ut ait Boethius in quiuto super Categorias, o est iugressus in substantiam, id est priucipium existen- « lia?; carere vero generatione est carere principio exis- « tentia;. Semper esse est sine praHerito et futuro existere ; « non semper esse est per temporales successiones(fol. 56 « v°, c. 2) transire. Caret ergo geueralioue et semper est,

« guod numquam incœpitesse nec aliquid praeteritum nec « futurum habet. Hoc convenit divinœ essentiœ : ea cnitn « nec habuit principium existehtiae noc vices temporis. « Haec est efflciens causa mundi; ipsa enim est omnium « creatrix. Hoc idem convenit divina? sapientiœ. Si enim « Dcns caret principio, nec potnit sine sapicntia esse; « idem est enim illi et esse et sapientem esse. Ergo et ejus « sapienlia caret principio. Semper vero est quia illi nihil « praeteritum, niliil futurum est, sed omuia prasentia. « Hœc formalis causa mundi est, quia juxta eam crea- « tione mundum formavit. Ut enim fabricator, volens « aliquid fabricare, prius illud in mente disponit; postea, a quœsita mateiia, juxta menlem suam opcratur, sic « creator, anlequam aliquid crearct, illud in mente ha- « huit, deinde opère illud adimplevit. Htcc cadem a Pla- « tone dicilur archetipus mundus : mundus, quia omnia <i continet quœ in mundo sunt; archetipus, id est prin- « palis forma. Archos (sic) enim est princeps, tipos (sic) « forma vel figura. Idem convenit divinae bonitati; ca « enim caret principio et semper est prœsens. 111a est D- « nalis causa mundi, quia sola bonitate, ut in sequcnli- « bus apparebit, omnia creavit. Ita sub boc membro, « efficicns, formalis, fmalis causa mundi continentur ; « sub alio vero materialis et effectus, et duo elementa ; « et quicquid ex eis est principium habent essenliaî et per « succcssiones temporales variantur, etc. »

Nous ne croyons pas nécessaire de pousser plus loin ces extraits. Nous ne donnerons plus qu'un passage qui présente un intérêt particulier, puisqu'il y est question des Idées. H s'agit de cette phrase de Platon : Sensilem mundum in quo omnia gênera et quasi quidam fontes

COMMENTAIRE DU XIIe SIÈCLE Sl'tt LK TIMEE. 309

continentur animal/ um inlellîgibiliwm. — (Fol. 59 i°, c. 2.) « Et hic peripbrasis archetipi mundi, id est divinro « sapientiœ in qua continenlur intelligibilia animalia. Mos « fuit Platonis divinam cognitioncm de aliqua re nomme « ipsius rei vocare, sed etiam differentiam adjungere in- « tclligibilem. Unde divinam cognitioncm de Iiomiue « vocat iiilelligibilcm bomiuem, de lapide, intelligibilem « vocat lapidera, quaeeadem vocabat ydeas, id est formas, o lia enim ut cognovit res formavit. In divina igitur « mente, quae est archetipus mundus, gênera intelligibi- « lium animalium continentur, id est cognitiones de di- « versis gcncribus animalium. Et quasi quidam fontes. « Ut enim rivus est a fonte, sic omnia ab eis sunt qua3 « sunt in divina mente, si quidein verc in eo continen- « tur. »

Le commentaire ne s'étend pas dans notre manuscrit au delà du feuillet GO \°, a la On duquel il est tout à coup interrompu. Ainsi nous ne possédons de l'ouvrage d'Honoré d'Autun ou de Guillaume deConches, qu'un fragment qui comprend à peine la moitié de la première partie du Timée. En voici les dernières lignes :

« Nec vero manus fuerunt ei necessariœ cum ni- « Itil, etc., nec pedes, quia nullus motus ad quem pedes « sint necessarii ei convenit. Quod ut sit facilius, dica- « mus quod motus alius localis, alius non. Et est localis « motus cum tota res modo inuno loco, modo in alio in- « venitur. Sed localis motus specics sunt septera : aille, « rétro, sursum, deorsum, dextrorsum, sinistrorsum, in « circuitu. Ad bos pedes sunt necessarii. Sed nullus isto- « runi potest mundo convenire, extra quem nullus locus « est. Motus non localis, qui et ration alis dicitur, alius

« spiritualis, alius corporalis est; qui rationalis mollis « corporalis motus in eodcm loco est, id est habere par- « les aliter simul in eo loco, qui firmamento convenit « quia pars illius modo est in oriente modo in occidente. « Spiritualis vero molus aniinoe est; movenlur enim ad « intelligendum, etc. Ita rationalis motus convenit ani- « ma) et firmamento, sed corporalis firmamento, spiri- « tualis anima', et lioc est : nec pedes duxit ei necessa- « rios quoniam nullo modo motus localis ei compete- « bat, ut expositum est, sed rationalis, id est in eodem « loco, qui dicitur rationalis. »

Abrégé en vers de l'Introduction de Porphyre et des Catégories d'Aristote.

Benuoni. Quod frater fratri vel quod pia mater utrisque.

« Postquam, frater dilectissime, litteris dilectionis tuœ « inspectis, sanum te ab exilio reversum et secundum vello « tuum scliolaribus curis absolutum quae tibi, frater « amande, sœpe tacdio erant, tamen quasi usui forent, « si bene valeres et non displicerent pro libitu tuo vivere « intellexi, Deo gralias egi. Sed enim de magistri mei, « patris etiam nostri, avunculi tui infirmitale tristitia « quanta affectus si in et exanimatus, Deum cui me pro « salute ejusdem bostias immolare prout meruisset, scrip- « tis luis hortatus es, contestor ; quod... patris etiam loco « qui me advenam et peregrinum pie, ut nosli, laribus « suis suscepit et ut te ipsum propinquum suum incor- « ruptissimus custos nutrivit et docuit. Ad boc etiam pro

ABREGE EN VERS DE L'iNTROD. ET DES CATÉG. 311

« et quo il l i laus debetur a me et gratia major, quod te « talem ac tantum mihi associavit amicum. Nulla etenim « mihi te fors obtulit, sed optimus ille. His pro beneOciis « mihi ab illo impensis, cum grates condignas nequeo « persolvere ad prœsens, hostias, utmonuisti, pro illo « Christo quotidie immolavi. Ibec hactenus. Petitionibus

« vero tuœ caritatis, pro versibus in quihus primum

« per vacuum imposuisti vestigia, tametsi majora petiisses « salins et adhuc scholarum curis implicilus, si legatus « ille de quo me nihil dubitare suasisti ad me perveniret, « statim libens, fidus ut amico, satisfacerem. Tamen ad « me non pervenit, et adhuc incertus sum quis esset. II... o mitto petita et promissa majora r... Quoniam complu- « rium mei ordinis scholnslicorum, prassul venerande, « oblatas tibi lilteras omni gratiarum alacritate scepius te « audio suscepisse, horum licet omnium parvitate ingenii « et totius professione virlutis me cognoscam intimum « esse, tuœ conOsus tamen pietati aliqua et ego offerre « liltcrarum jocularia praesumo tuœ majestati. Fert ani- « mus, Dei aspirante gratia, quam paucissimis ora- « tione metrica absolvere, quod Porphyrii Isagoge et « Aristotelis Calegoriœ videntur in se continere. Quod « hanc ob causam maxime decrevi agere, ut qua3 il 1 i Ia- « tius diffudere breviter collecta per me tenaci diligenlius « crederem memoria). Nomina quoque grœca quacdam « intcrposui ubi lege metri constrictus latina non potui ; « quod cuique facilius li([uel)it, qui talium notitiam ha- « bebit. ld mihi ne ducatur vitio, primum abs te, paler « piissime, cui hoc litterarum munere ingenii mei primi- « tias immolo, dcinde ab omnibus veniam postulo. »

Doctor Aristotiles, cui nomcn ipsa dédit res,

Ingeuio pollens miro praecelluit omnes.

Hic ', nalis post se dialectica ne latuisset,

Primos componens Analiticos studiose,

De syllogismis ralio perpenditur in quis,

Credidit ut sapiens hos pianos omnibus esse.

Sed eu m nullus eis 2 intellectu capiendis

Sufficeret, rursus tenlat proferre secundos;

Quos neque posse capi cum sensit, Topica scripsit;

Hinc Perihermenias, postremo Cathegorias;

Post quas tinitas, descendere noluit infra.

Hic genus ac speciem, proprium, distantia 3, stringens,

Simbebicos " etiam quid sint omnino lacebat.

Porphyrius tandem cernens, nisi cognita quinque 5

Ha^c sint, bis quinas nesciri cathegorias,

Cuique suuni linem signavit eonvenienlem :

Dicens esse genus quod pnepositum speciebus;

At speciem generi subjectam maxime dici

Ex individuis numéro distantibus uno;

Ordine quae 6 sequilur pest islam ' quale quid infert,

Adsumpta generis vi formatrix specierum.

Ast hoc est proprium quod soli semper et omni;

Cujus s id est ibrnne junctum non deseril illam a.

Restât symbebicos l0, varium et mirabile semper,

Sed non subjecto corrupto, cernitur in quo.

Ni nimis est longum, communia dicier horum

Non nos horreret ; sed malumus ergo tacere,

Ne generelur in liis tibi nausea discutiendis.

Cathegoriarum liber primas de substanlia.

Post hœc, bis quinas pandamus cathegorias,

Page 1