GUILLAUME DE €11 AM PEAUX
« licet nec principiuni nec fineiu habet nec aliquam me- « diam mulahilitatem. Nec enim catliolica ecclesia illos « judicat audieiidos, qui aliquas ex crealuris dicunt semper « ciun creatore fuisse, ac sicul sol qui nalura prior est « suo lumuie, nuuquam tameii est sine suo lumine, quod « iu causis parduis suis enectibus repei'itur; sic et ipsum « cjeatorein polentia et diguitate priorem, nunquam la- « men sine aliquo suo dicunt extitisse eireclu. Sed hoc « (ides non recipit; ininio, ut luinianis loquar verbis, « illuni qui nulHs subjac( t temporibus, aliquando fuisse « nullis prorsus rébus vel niaterialiter vel formaliter « exisientibus. 111e enini suo ut dictum est spacio ma- « nendi ante omnia, soins existens felix, nulle indigens, « omnia de nicliilo, non de pr?ejacente niateria vel forniis, « sua sapientia creavit et sua caritate dilexit.
« Quae quideni sapientia filius patris, caritas vero spi- « ritus uti'iusqi.e sanctus vocatur. Est enim unus deus et « trinus, unus quldeni in substantia, trinus in personis, « quod qualitcr explicare possim non video, cum in nulla « rerum natura simiie quid possit inveniri. Dici lamen et « credi oporlet deum unum très habere personas, quarum « una pater dicitur, propterea quod ex se credatur aliam « generare pcrsonam quœ filius nominalur. De qua geae- « ratione per similitudineni id dicimus quod possumus, et « quod similitudo describere non polerit fides sola defen- « dat. Scimus bominem quemlibet aliquam cogitationem " in animo suo concipere per quam aîiquid quod facturus « est disponat. lUa ta men cogitatio ab ipso bomine ex '< tolo differt. Est enim accidens et anima? suae actio trans- « itoria, nec de substantia hominls, nec homini semper « adba?rens. Sicvelpotius non sic deus pater cogitationem <• bid)et unam, per quam onmia creavit, disponit, régit. « Ijla tainen lalis cogitatio accidens non est patri, sed « ejusdeni prorsus cum eo substaniiae, coaeterna patri, « ejusdem dignitatis, polentioe et majestatis deus. Idem « ponit eliatn Augustinus de sole et solis splendore simi- « litudinem, sed splendor accidens est vel aeri vel soli « non ejusdem cum sole substanlia\ Ponit item de anima
« et ratione, sed itcrum ratio licet potcnlia sit aniniae,
« non tamen ejusdem cum anima substantire, sed ejus
« inseparabilis forma. Nam quod in prtedictis ratio et
« anima una est anima convenienter est intelligendum, ut
« potins illa dicamus simul et inseparal)iliter inliaeiere et
« non idem etiam in sulîstantia esse. In nullis ergo hoc
« invenis ut eadem substantia sit cum personae sint di-
« versae. Nam ubicumque personae sunt plures , plures
« sunt et substantire, vel ubicumque una est substantia,
« una tantum invenitur persona. Non in illa summa es-
« sentia quse cum in rerum creatione mii^abilis appareat
« in sua mirabilior cogitatur natura,
« Et ut omne ambiguitatis genus excludamus, vides
« lias duas voces unum scilicet et idem duobus accipi
« modis, secundum indlfferentiam et secundum idemtita-
« tem* ejusdem prorsus essentise. Secundum indifferen-
« tiam ut Petrum et Paulum, idem dicimus esse, in hoc
« quod sunt homines. Quantum enim ad humanitatem
« pertiuet, sicut iste est rationalis et ille et sicut iste est
« mortalis et ille. Sed si veritatem confiteri volumus, non
« est eadem utriusque humanitas, sed similis, cum sint
« duo homines. Sed hic modus unius ad natnram divini-
« tatis non est referendus, ne, quod fidei contrarium est,
« bac acceptione très deos vel très substantias cogamur
« confiteri. Secundum idemtitatem vero prorsus unum et
« idem dicimus Petrum et Simonem, Paulum et Saulum,
« Jacob et Israël, qui, cum singuli singulas habeant sub-
« stantias, singuli non plus quam singulas habent perso-
« nas; et nos quidem patrem et filium hoc modo dicimus
« idem prorsus in substantia : sed differt quod dua3 sunt
« persoHce. Haec ergo summi patris cogita lio filius ejus di-
« citur ; hic auteni filius patris dicitur sapientia, consilium,
« fortitudo, et per eum deus pater omnia créât, disponit
« et régit fortiter et suaviler. Dicitur etiam splendor et
« imago patris, quia per eum deus cognitus est mundo. Hic
1. Cette théorie de ridenlile et de la non-différence rappelle la dispute d'Abélard et de Guillaume de Champeaux. Voyez plus haut, p. 115-121.
« iterum clicitur meus sive veibiim, in quo cleus paler for- « mas omnium rerum quœ fuerunt et qu?e sunt et quae « erunt ivternaliter et simpliciter comprehendit , et ad « ejus similitudmem teniporaliter et multipliciter format, « quicquid iterum mirabile est et nostris cogilationibus « diversum. Nos enim secundum varias rerum quas cogi- « tamus formas, varias liabemus conceptiones et trans- « itorias. Ipsa vero divina conceptio una et jeterna omnes « omnium temporum similiter et ineffabiliter compre- « bendit. Hoc igitur verbo pater et se ipsum et fdium co- « gitat, et omnes res, ita ut non oporteat dici verba duo « vel phira. Hoc enim solum sufficiens est mirabiliter ad « omnia : unde unigenitus dei vocatur. Talis igitur est per- « sona qurc filius dicitur a solo pâtre generata, dcus dedeo, « himen de himine, principium de principio : non tamen « duo dii, non duo kimina, ncn duo principui. In nullo <• enim nomine vidctur posse plurale dici nisi in persona. « Tertiam vero personam quœ spirilus sanctus nomi- «^ natur quomodo credi oporteat, consideremus ut possu- « mus. Est enim quidam afTectus in homine, quo se ipsum « bomo diligit et alios*, ipse tamen hominis est accidens « et quîedani ipsius animre passio, nec de substantia bo- « minis. Sic melius non sic procedit a paire deo affectus, « quo se et filium diligit, non tamen ejus est accidens, « vel passio, cum deus nicliil patiatur, sed ejusdem pror- « sus cum pâtre et filio substantise et quicquid de coceter- « nitate et de cœtera idemtitate inter patrem et filium « superius disputatum. Sed si, quod verum est, pater amat « se et fdium, quœri potest si filius et se et patrem amet : « quod si concedatur, concedi enim débet necessario, amor « ille procedit a filio : sic ergo ab utroque procedit et « unus. Sicut enim, ut superius dictum est, unum verbum « sufficiens erat per quod et pater et omnia cogitarcntur, « sic et unus sufficit amor quo et pater et se et filium et « filius et se et patrem diligat, et omnia a se creata diligat. « Hic ergo afTectus, sive amor sive caritas, spiritus sanctus « vocatur. Sed ut bujus vocis quœ est spiritus distinctius « significatio cognoscatur, dicenda est ejus aequivocatio.
« Spiritus enim nominal omnes incorporeas substantias, « animas viclelicel, dœmones et angelos, insuper ipsum « deum, sive patrem sive filium sive spiritum sanctum. « Item spiritus accipitur pro inspira tione divina, quam « idcirco sanctam nominamus, quia possunt esse inspira- « tiones daemonica^ qnœ sanctae non sunt. Hoc ergo modo « accepta vôx ista : nomen personae patris et filii non est, « sed ejus terliae qua? est amor.
« Hœc est igitur illa trinitas patris et filii et spiritus « saneti in cujus nomine fides baptizandorum confirmatur. « Huic autem trinitati qucedam nomina altribuuntur, ad « distinctionem personarum. Illa quœ ad distinctionem « sunt, numquam ea quae unius personae de nominibus « aliarum personarum praedicabunlur. Nunquam cnim « dici débet : pater est filius , vel spiritus sanctus, vel e « converso. Dicitur enim pater respectu filii, et filius re- « spectu patris , et uterque respectu spiritus saneti , et « spiritus sanctus respectu utriusque ; et tamen sunt rela- « tiva et quodam moJo proposita; sunt tamen quredam « pei'sonalia non relativa, ut de solo pâtre ingenitus, de « solo filio unigenitus, verbum et imago, de solo spiritu « amor; ista iterum de se non praedicantur. Ea vero qua^ « non ad distinctionem, omnia ad iuvicem de se prœdican- « tur et de singulis personalibus ut deus est omnipotens « et œternus et immensus et caetera, et ad se invicem. Ita « pater est deus, filius est deus, spiritus sanctus est deus, « et sic de caeteris. Nicliil tamen pluraliter dicitur nisi per- « sona. Dicuntur enim très personae, non très dii vel sub- « stantiae. Dicitur etiam, filius est substantia patris, non ex « persona ad quam etiam dicendum distincte. His utiinur « vocibus alius aliud, ille et illud ; dicimus cnim, alius « pater est quam filius, non aliud, vel illud'est pater quod « filius, non ille ; per neutnim quidem substantiam, per « masculinum personas significantes ; ubicumque est una « ex illis personis, ibi est et alia, nec una prior aut dignior « alia, sed totae très personae coaeternae sibi sunt et co- « œquales. Sed cum inter sedifFerentes sint personae, quae- « ritur quœ res illam personarum faciat diversitatem.
« Quicquid enitn in creaturis est diversum vel a se vel ab « alio, aut in essentia est diversum aut in forma. Harum « personarum diversitatem diversa non facit essentia, cuni « eadem prorsus trium sit essentia, forma autem, ut dic- « tum est, niilla est in deo. Nam per illa vocabula, pater, « filius, spiritus sanctus, nulias intelligimus poni proprie- « ta tes, sicut de justo et pio superius dictum est. Quid « ergo vocemus très illas personas, aut quomodo diversoe « sint inter se, nondum nobis est manifestum, sicut etiam « quomodo deus pater œternaliter generet filium aut quo- « modo deus spiritus ab utroque procédât nondum est « manifestum. Gum autem deo placuerit, revelabit fide- « libus suis, quia hœc est vita œterna. »
Les deux poëmes du Megncosmus et du M icrocosmus sont déjà connus par l'analyse étendue qu'en a donnée VHistoire littéraire de la France. Nous ne voulons pas refaire ici ce travail, mais y ajouter seulement, d après le manuscrit 6415 in-f", de la Bibliothèque royale, quelques extraits qui puissent servir à donner une connaissance plus complète de la philosophie de Bernard de Chartres.
On sait que les deux poëmes en question sont un mélange de pi'ose et de vers, que le sujet du premier est la création du monde, et celui du second la création de l'homme.
MEGACOSMUS.
Le Megacosinus commence par un dialogue entre l'Iutelligence, rinys, et la Nature, tiaturn. Ces deux personnages allégoriques s'entretiennent ensemble de la nécessité de tirer le monde du chaos, sj/i>a, où il est enseveli; puis