Plus haut, p
ils se mettent à l'œuvre. La matière dont toutes choses doivent être tirées est la matière première :
« Erat yle vultus antiquissimiis , generatlonis utérus « indefessus, formarum prima subjectio, materia corpo- « rum, substanticT fundauientum. Ea siquidem capacitas « nec terminis nec limitibus circumsciipta tantos sinus « tantamque a principio continentiam explicavit quantam « rerum nniversitas exposcebat..,. Illud ii^itur inconsistens « et convertibile hujus et illius conditionis, qualitatis et « formai cum proprite descriptionis judicium non expectet, « elabitur vultus vicarios alternando, et quod figurarum « omnium susceptione convertitur, nullius suœ formae « signaculo specialius insignitur. »
C'est à cette matière que la Providence applique les empreintes des Idées : « Gumque quam fert silva grossi- « tiem elimatius expurgasset , ad ceternas introspiciens « notiones , germana et proximante similitudine rerum « species reformavit. Yle caecitatis sub veterno quœ ja- « cuerat obvoluta, vultus vestivit alios, Idearum signaculis « circumscripta. »
De la masse primitive sortit d'abord le feu, puis la terre, ensuite l'eau, enfin l'air.
Après la création des éléments vient la création de l'âme du monde, que Bernard de Chartres appelle endeljchia^ par une corruption de V hiTt\i-/^s.i(x. d'Aristote.Elle émane de l'intelligence divine : « Ea igitur Noys summi et exsupe- « rantissimi Dei est intellectus et ex ejus divinitate nata « natura, in qua vitœ viveatis imagines, notiones ?eternae, « mundus intelligibilis , rerum cognitio praefinita. Erat « igitur viderc velut in speculo tersiore quicquid operi « Dei secretior destinaret affectus. lUic in génère, inspen cie, in individuali singulaxitate conscripta quicquid yle, « quicquid mundus, quicquid parturiunt elementa. lUic « exarata supremi digito dispunctoris textus temporis , « fatalis séries, dispositio saeculorum. Illic lacrimœ pau- « perum fortunaque regum \ illic potentia militaris ; illic « philosophorum felicior disciplina \ illic quicquid angélus, « quicquid ratio comprehendit humana ; illic quicquid
« cœlum sua compleclitur curvatura. Quod igitur taie est, « illud seternitati oontiguum, idem natura cum Deo, nec « substantia est disparatuiu. Hujusce igitur sive luce, sive « lucis origine vita jubarque reium Endelychia quadam « veliit emanatione defluxit....
« Comparuit igitur exporrectae magnitudinis globus, ter- « minatae quidem contiuentiae, sed quam non oculis, verum « solo provideas intellectu. Ejus admodum clara substan- « tia liquentis fluidique fontis imaginem prteferebat, in- « spectoi'em suum qualitatis ambiguo preeconfundens, cum « plerumque aëri, plerumque cœlo cognatior videretur. « Quis enim tuto difBnivit essentiam quae consonantiis « vel quae numeris careret (cod. emoçeret) ? Cum igiiur « quodam quasi preestigio veram imaginem fraudaretur, « non erat in manibus inspectantis unde fomes ille vivifi- « eus sic maneat ut proire non possit, cum speciatim sin- « gulis t-otus et integer refundatur. Haec igitur endelychia « propinquis contiguis ad Noym natalibus oriunda. Mun- « dum silva matre progenitum ne maritum sponsa glorio- « sior imparem recusaret , cujusdam fœderis pactiones « providentia curavit, quibus silvestris cœlestisque natura « congruo per congrues numéros modulamine conveni- « rent. Quod enim spontanea obtusitati subtilitas non « accedit, applicatior numerus in virtute complexionis « médius intercessit, qui corpus animamque quodam quasi « glutino copulisque conjugibus illigavit. Ergo moribus ad « gratiam immutatis, cum alteri in altero complaceret, « consensus amicitiam peperit, amicitia fidem, quod hac- « tenus approbatur. Pulsationibus et molestiis aegritudi- « num quas patitur plerumque mundus indoluit, quotiens « vel de calore pyrosis, vel de humore nimio cataclysmus « cursum naturse solitum perturbavit. Ad id endelychia « totius auxilio celerilatis occurrit, et resarcire citius sedes « quas incolit, élaborât. Fide quidem hospitii reservata, « cum expugnatore tabernaculi sui nec participât nec con- « sentit. Ubi igitur animée mundique de consensu mutuo « societas intervenit, vivendi mundus nactus originem, « quod de spiritus infusione susceperat, mox de toto re-
« portavit ad singula, eo vitae vel vegetationis génère ciii « pro captu pioprio fuerant aptiora. ^Etherea aethei'eig, « pura puris conveniunt. Nimirum consentaneum natura « fidelius amplexatur. Cum cœlo, cum syderibus endely- « cliicC vis et germanitas invenitur. Unde plenaque nec « decisa potentiis ad confortanda cœlestia supera regione « consistit. Verum in inferioribus virtus ejus dégénérât. « Quippe imbecillitas corporum tarditatem importât, quo « se minus talem exerat, qualis est per naturam. Itaque « viventis animse bénéficie confortata, de nutricis silvœ « gremio se rerum séries explicavit. »
Après avoir décrit en vers toutes les espèces d'êtres, Bernard ajoute :
« Eam igitur generatorum sobolem multiformem cum « ignita cœli substantia levitate qua trahitur circuiret in « gyrum, secutum est ut elementa, partes mimdi prima- « rias partesque partium porrectiore contineret circulo « circumferentia firmamenti . Quicquid enim ad essentiam « sui generis promotione succedit, ex cœlo tauquam ex « Deo, vitae substanliae suae causas suscipit et naturam.... « Sic igitur providentia de generibus ad species, de spe- « ciebus ad individua, de individuis ad sua rursus princi- « pia repetitis anfractibus rerum originem retorquebat. Ex « eo incipieiJtis vitae primordio cum volvente cœlo de « motu quoque siderum substantia temporis nasceretur, « quae successerunt saecula simplici aeternitatis initiata « principio cum sua numerus varietate suscepit. Rerum « porro universitas muudus, nec invalida senectute decre- « pitus nec supremo est obitu dissolvendus, cum de opi- « fice causaque operis, utrisque sempiternis, de materia « formaque materiae, utrisque perpetuis, ratio cessent « permanendi. Usia namque primaria, seviterna perseve- « ratio, faecunda pluralitatis simplicitas. Una est, sola est « ex se vel in se tola natura Dei, cujus quicquid loci est « nec essentiae nec majestatis infinibile circumscribit ; « hujus modi, si virtutem, si salutem, sivitam diffiniendo « dixeris, non errabis. Ex ea igitur luce inaccessibili splen- « dor radia lus emicuit, imago nescio dicam an vultus pa-
'< tris imagine consignatus. Hœc est Dei sapientia, vivis « aeternitatis fontibus vel nutrita vel genita, de sapientia « consilium, voluntas de consilio, nascitur de divina mundi « molilio voluntate. Porro Dei voluntas omnis est bonitas. « Dei ergo vel voluntas vel bonitas sunimi patris est, ejus- « que mentis in eadem operatione consensus. Quisnam « ergo mundo et aeternitati ejus audeat derogare, ad cujus « continentiam causas aeternas videat convenisse , Dei « quidem de voluntate consensum, de sapientia consilium, « deomnipotentiacausaspariteretefiectumPDe stabilitate, «< de aeternitate sibi raundus conscire praesumit, quod gra- « datimfirmoque dispositiscausarumsibi succedentium or- « dinibus mundus sensilis integrascit. Praecedit yle, natura M sequiturelementans; elementanti naturae elementa, ele- « mentis elementa ta conveniunf, sic principia principiis; « sed a principe principio cohaeserunt. Nisi cœlum, nisi mo- « tus sydereus illis quas importât varietatibus alficiat ele- « menta, pigra jaceant, jaceant otiosaluminaria soletluna, « et qui dicuntur ecratici, quorum conversio non quiescit; « elementa quae subjacent non praeferunt non moveri. Est « igitur elementans natura cœlum, stellaeque signifero per- « vagantes, quod elementa commoveant ingenitas actiones. « Sua igitur in mundo non fatiscunt ligamina nec solvun- « tur, quod universa a cardine, nexu sibi continue, dedu- « cuntur. Verum incolumitas vitaque mundi causis qui- « dem principalibus et antiquis, spiritu, sensu, agitatione, « ordinatione consistit. Vivit Noys, vivunt exemplaria, « sine vita non vivit et rerum species seviterna. Prse- « jacebat yle , praejacebat in materia , prsejacebat in « spiritu vivacitatis œternae. Neque enim credibile est « sapientem opificem insensatœ materiae nec viventis « originis fundamina prœlocasse. Mundus quidem est ani- « mal ; verum sine anima substantiam non iuvenias ani- « malis. De terra porro pleraque cousurguut ; sed sine « vegetatione non stirpea , non plantaria , non ctetera « compubescunt. Ex mentis igitur vita , silvae spiritu , « anima mundi, mundialium vegetatione rerum leternitas » coalescit. in Deo, in INoy scientia est, in cœlo ratio, in
« syderibus intellectus ; in magno vero animali cognitio « viget, viget et sensus, causarum praecedentium fomitibus « enutritus. Ex mente enim cœlum, de cœlo sydera, de « syderibus mundus unde viveret, unde discerneret, linea « continuationis excepit. Mundus igitur quiddam conti- « nuum ; et in ea catena nihil vel dissipabile vel abrup- « tum ; unde illum rolunditas, forma perfectior, circum- « scribit. Si se igitur plerumque influentis sylvœ nécessitas « vel turbidius vel impensius importabit, qui multiplex in- « est mundo vel sensus vel spiritus malitiam non patitur « ultra lineas excursare. Quicquid extenditur spatiis, vel a annosum vel sseculare vel perpetuum vel œternum. « Annosum senio, saeculare dissolvitur sevitate ; œterno « perpetuum durabilitate concertât, sed, quia quandoque « cœperit, ad supremam œternitatis eminentiam non « aspirât. Mundus igitur quaedam annosa, quaedam sse- « culari, qusedam agitatione perpétua vel continuât vel « evolvit. ^quœva namque generatione mundus et tem- « pus quibus innascuntur principiis eorum imagines « propinquas et simillimas aemulaiitur. Ex mundo intel- « ligibili mundus sensilis , perfectus natus est ex per- « fecto. Plenus erat qui genuit, plenumque constituit ple- « nitudo. Sicut enim integrascit ex integro, pulchrescit ex « pulchro, sic exemplari suo seternatur œterno. Ab œter- « nitate tempus initians in œternitatis resolviturgremium, « longiore circuitu fatigatum. De unitate ad numerum, de « stabilitate digreditur admomentum. Momenta temporis « prœsentis instantia, excursus prœteriti. Has itaque vias « itu semper redituque continuât *, cumque easdem totiens « totlensque itineribus œternitatis evolverit, ab illis nitens « et promovens, nec digreditur nec recedit. Quandoque « ubi finiunt, inde renascuntur, relinquitur ad ambiguum « quœnam prœcessio in tempore, ut non eadem consecu- « tio videatur. Ea ipsa in se revertendi necessitate, et « tempus in œternitate consistere et œternitas in tempore « visa est commoveri. Suum temporis est quod movetur. « Œternitas est ex qua nasci, in quam et resolvi habet; « quod in immensum porrigitur. Si fieri possit ne décidât
« in numéros, ne defluat in momentum, idem tempus est
« quod aeternum. Solis successionum nominibus variatur,
« quod ab œvo nec continuatione née essentia separatur.
« ^ternitas igitur, sed et éeternitatis imago tempus , in
« moderando mundo curam et operam partiuntur. Ignés
« sidereos seternitas naturaeque aetherea purioris utraque
« vegetanda suscepit. Depressas et ab aère subtus incli-
« natas materias vel continuât vel evolvit agilatio tempo-
« ralis. Mundus igitur tempore, sed tempus ordine dis-
« pensatur. Sicut enim divinae semper voluntatis est
« proegnans, sic exemplis aeternarum quas gestat imagi-
« num Noys endelychiam, endelychia naturam, natura
« ymarmenem, quid mundo debeat, informavit. Substan-
« tiam animis endelychia subministrat, habitaculum animce
« corpus artifex natura de initiorum materiis et qualitate
« componlt; continuatio temporis ymarmenem, quœ con-
« tinuatio temporis est, sed ad ordinem constituta dis-
« ponit, texit et retexit quœ complectitur universa. » Explicit Megocosmus.
MICROCOSMUS.
Le monde créé, Noys se félicite de son œuvre auprès de la déesse Nature : « .... Ecce mundus operis mei, exco- « gitata subtilitas, gloriosa constructio, rerum spécimen « prœdecorum, quem creavi, quem formavi sedula, quem « ad œternam ydeam ingeniosa circumtuli, mentem meam « propiore vestigio subsequuta. Ecce mundus cui Noys « vita, cui ydeae forma, cui materies elementa. «
Suit une description pompeuse du monde. Ensuite les deux déesses se mettent en route afin d'aller implorer le secours d'Uranie pour la création de l'homme.
Ce voyage dont on trouve dans Y Histoire littéraire^ t. Xn, page 268, une analyse exacte, n'ofïVe guère de remarquable que l'hypothèse de la préexistence des âmes.
« Gancri circa confinium turbas innumeras vidgus aspi- « cit animarum ; quœ quidem omnes vultibus quibus itur « ad cœlum, et quœdam quasi lacrymis exturbatœ.
« Quippe de splendore ad tenebras, de cœlo ditis ad im- « perium, de œternitate ad corpora per cancri domicilium « quae fuerant descensurae, sicut purse, sicut simplices « obtusum cœciimque corporis quod apparari prospiciunt « habitaculum exhorrebant. >>
Arrivée au dernier cercle du firmament, Noys y rencontre le dieu Pantomorphos et le génie subordonné à Pantomorphos, Oyarses :
« Hoc igitur in loco Pantomorfos persona deus venerabili , et decrepitae sub imagine senectutis occurrit. Illic Oyarses idem erat et genius in artem et officiura it pictoris et figurantis addictus. In subterjacente enim :< modo rerum faciès universa cœlum sequitur, sumptisque < de cœlo proprietatibus ad imaginem quam conversio contulit figuratur. Namque impossibile est formam unamquamque alleri simillimam nasci, liorarum. et climatum distantibus punctis. Oyarses igitur circuli quem pantomorfoji grsecia, latinitas nominal omniformem, formas rébus omnes et associât et adscripsit. » Uranie déclare à Nature que ce n'est pas à elle de construire un corps à l'homme, mais qu'elle instruira l'âme humaine dans les choses du ciel, dont le souvenir lui restera dans sa vie teriestre :
Mens humana mihi tractus ducenda per onmes
jdhereos, ut sit prudentior.
Parcarum leges et ineluctabile fatum,
Fortunaeque vices variabilis; Quse sit in arbitrio res libéra, quldve necesse,
Qui cadat anibij^ui sub casibus ; More recordantis quam multa reducet eorum
Quae cernet penitus non immemor.
Ingeniis animoque deos cœlumque sequetur.
Ut regina suum vas incolet.
Quae stellis virlus et quanta potentia cœlo.
Et quis sydereis vigor axibus ; Quid valeant radiis duo lumina, quinque planetae,
Sentiet ingrediens vas corporis.
De cœlo speciem, vultus animique tenorem.
Et morum causas sibi contrahet,
Legibus astrorum vivendi tempora nactus,
Extremique viam discrimlnis.
Corpore jam posito cognata redibit ad astra,
Additus in numéro superum Deus.
Les trois déesses partent ensemble pour aller trouver la déesse Physis, qui peut seule construire le corps humain.
Parvenue aux confins de la région de la Lune, Uranie décrit à Nature les divers ordres d'esprits qui peuplent les régions supralunaires, lunaires et subluuaires •, les anges, les démons, les Pans, les Sylvains, les Néréides, etc. Cette idée d'une hiérarchie de génies chargés de fonctions différentes dans les différentes parties du monde, vient du Timée. Bernard de Chartres désigne aussi le Dieu suprême, Dieu le père, par la dénomination platonicienne de Tagaton.
« E sedibus quidem quas Tagaton suprema divinitas « habitatrix insislit, splendor emicat radiatus. — In subli- « miori igitur fastigio, si quod cœlo sublimius tabernacu- « lum, Tagîtton suprema divinitas collocatur. »
Uranie et Nature aperçoivent Physis dans uu jardin fleuri : « Eo igitur in loco Physim residem superaspiciunt, « theoricee et practica? individuo fdiarum consortio cohœ- « rentem. Studiosa rerum in seposito et tranquillo ubi « nichil offenderet mansitabat, naturarum omnium origi- « nés, proprietates, pcjtentias, effectus, postremo uni- « versam omnemque x4ristotelis categoricam materiam « cogitationis effecerat. »
Lorsque les quatre déesses sont enfin réunies, Noys leur adresse ce discours sur la créature à la formation de laquelle elles vont procéder :
Pignora cara, Deae, quas ante creata creavi
Ssecula, de partu gloiùor ipsa nieo.
Sumnia voluntatis haec est : venistis ad islas
Consihi partes propositique mei.
In rébus formisquc suis si defuil orbi,
Suppléât id nostro numine vestra manus.
Plena minus, perfecta minus, minus esse décora
Quse feci totiens est mihi turpe nimis. Sensilis hic mundus, mundi melioris imago,
Ut plenus plenis partibus esse queat, Effigies cognata deis et sancta meorum Ac felix operum clausula fiet homo, Qualis ab seterno, sub mundo principe, vivit,
Digna nec inferior mentis ydea meae.
Mentem de cœlo, corpus trahet ex démentis, Ut terras habitet corpore, mente polum.
Mens, corpus, diversa licet, jungentur ad unum,
Ut sacra complacitum nexio reddat opus.
Divus erit, terrenus erit, curabit utrumque,
Consiliis mundum, relligione Deos; Naturis poterit sic respondere duabus ,
Et sic principiis congruus esse suis.
Ut divina colat, pariter terrena capessat,
Et geminae curam sedulitatis agat.
Cum superis commune bonum rationis habebit; Distrahet a superis linea parva hominem. Bruta patenter habent tardes animalia sensus.
Cernua dejectis vultibus ora ferunt ; Sed majestatem mentis testante figura,
Tollet homo sacrum solus ad astra caput. Ut cœli leges indeflexosque meatus Exemplar vitae possit habere suae.
Di superi stellaeque sibi cœlumque loquetur.
Consilium Lachesi notificante suum, Viderit in lucem mersas caligine causas.
Ut natura nihil occuluisse queat- Aerios tractus , tenebrosa silentia ditis,
Alta poli, terrae lata, profunda maris Viderit ; unde vices rerum , cur aestuat sestas,
Siccitataulumnus, ver tepet, algethyems; Viderit unde suum Phœbo jubar, unde sorori,
Unde tremit tellus, unde marina tument; Cur longis sestiva dies extenditur horis,
Parvaque contrahitur nox breviore mora.
Ut sua sint elementa, \-olo sibi ferveat ignis.
Sol niteat, tellus germinet, unda fluat. Terra sibi fruges, pisces sibi nutriat unda, Et sibi mons pecudes, et sibi silva feras.
Omnia subjiciat, terras regat, imperet orbi ;
Primatem rébus pontificemque dedi.
Sed cuin nutarit , numeris in fine solutis ,
Machina corporeae coUabefacta domus, JEÛiersi scandet homo, jam non incognilus hospes,
Praeveniens stellae signa locumque suae.
Pour guider chacune de ses trois compagnes dans la part qu'elle doit prendre à la formation de l'homme, Noys leur donne à Tune le miroir de la Providence, à l'autre la table du Destin, à la troisième le livre de Mémoire. Dans la description du miroir de la Providence, il est encore question des Idées.
« Providentiœ spéculum Uraniœ, tabulam Fati Naturae, « et tibi, Physijlibrum Recordationis[exhibeo. Trina hœc « est, ut verum fatear, consiliorum Dei notitia, veritas et « purgatissima certitudo. Erat igitur spéculum Providen- " tire, cujus magna admodum circumlerentia, interminata « latitudo, extensa semper faciès, perspicuus introspectus, « ut quas olim contineret imagines non rubigo detereret, « non deleret antiquitas, non turbaret incursus. Vivebant « Ideae; vivebant exemplaria, nullo nata tempore, nullo- « que in tempore desitura. Spéculum igitur Providentiae, « mens aeterna, in qua sensus ille profundissimus, in qua « rerum genitor extortorque omnium intellectus. Erat in « exemplaribus invenire simulacrum , cujus vel generis, « quale, quantum, quando et quomodo proventurum. »
La table du Destin est d'une grandeur finie, faite de bois ; ce qui est temporaire est présenté comme éternel dans le miroir de la Providence : « Ea speculi tabulseque « differentia, quod in speculo specialiter status naturarum « cœlestium indeflexus, in tabula quidem quam maxime « temporales qui permutantur eventus. »
Enfin le livre de Mémoire contient et exprime les mêmes choses que le miroir de la Providence et la table du Destin, mais d'une façon plus courte et sous la forme seulement de la probabilité : « Erat quoque et liber Recordationis, « non communibus litteris, verum charactere nolisque con-
« scriptus, brevis ad sententiam, et pagina pauciore con- « tentus. In ea quidem brevitate res Providentiae Fatique «« congestaj subnotari poterant, non poterant provideri. « Liber enim Recordationis non aliud quam qui de rébus « se ingerit et compellat memoriani intellectus, ratione « saepe veridica, sed probabili ssepius conjectura. »
Les trois déesses se mettent à l'oeuvre et combinent les éléments pour en former Thomme. Nous ne suivrons pas Bernard de Chartres dans la longue description du corps humain, par laquelle il termine sonpoëme.
Le Microcosme est suivi dans notre manuscrit d'un poëme de huit cent quarante-huit vers élégiaques, intitulé Matheinaticus.
Les auteurs de V Histoire littéraire en font mention sans en donner le titre, mais en citant les deux premiers vers. Ce poëme semble fait pour prouver que nul ne peut échapper à sa destinée, qui est écrite dans les astres.
Deux époux accomplis se désolent de n'avoir pas d'enfants. La femme consulte un astrologue. Il lui annonce qu'elle accouchera d'un fils qui deviendra le maître de l'univers,, mais qui tuera son père. Le père, instruit par sa femme de cette prédiction, lui donne ordre de faire périr son enfant dès qu'il viendra au monde. Elle le sauve, et le fait élever loin d'elle. Ce fils devient en efîet général, puis empereur de Rome. Lorsqu'il apprend de sa mère la prédiction qui pèse sur lui, il assemble le peuple romain, et demande la permission de se donner la mort pour éviter le crime que le destin le condamnerait à commettre. Quelques orateurs cherchent à le détourner de son dessein. Le poëme s'arrête à un discours fort obscur d'un certain Camille :
Pone citus trabeam, verum citas exue regem. Liber et explicitus ad mea vota meus.
Explicit Mathematicus.
Le dernier vers est probablement une addition de quelque copiste qui a cru la composition achevée.
A la suite du Mathematicus vient un petit poëme de quatre-vingt-huit vers hexamètres, riniés deux à deux. C'est celui dont Y Histoire littéraire cite le premier vers :
Roma duos habuit, res est non fabula vana,
et qui, d'après elle, est intitulé : De gemillis dans le manuscrit 370 du Vatican. Dans notre manuscrit ce poëme n'a point de titre.
La courte analyse qu'en donne V Histoire littéraire n'est pas exacte. 11 ne s'agit pas de « deux jumeaux, dont l'un aurait été très-heureux et l'autre très-malheureux pendant tout le cours de leur vie, et cela par la force du destin et l'influence des astres. » Deux frères, parfaitement semblables l'un à l'autre, sont atteints en même temps de la même maladie. Les médecins déclarent que tous deux périront si l'on ne prend le parti d'en ouvrir un pour chercher le principe du mal, et sauver l'autre. Le père y consent : un des jumeaux est sacrifié et l'autre guérit. La mère accuse le père devant le tribunal ; le père se défend sur ce qu'il valait mieux sauver un de ses fils que de les perdre tous deux .
Le De gemillis est suivi d'un troisième poëme intitulé : De quodam qui pro paupertate se suspendit. L'Histoire littéraire en fait mention sous le titre De paupere ingrato. 11 commence ainsi :
Mœsta parens miserae paupertas anxietatis Afflictis satis est dura superque nimis.
Il est composé de quatorze distiques rimes. C'est l'histoire d'un homme que la misère détermine à se pendre, et qu'un soldat sauve de la misère et nourrit pendant onze mois. Puis il l'abandonne, croyant avoir assez fait pour lui. Le pauvre lui intente un procès, soutenant qu'il fallait ou le laisser mourir ou continuer de lui fournir les moyens de vivre.
Enfin notre manuscrit se termine par deux petites pièces, l'une de sept vers, l'autre de huit, la première en hexamètres, la seconde en distiques rimes.
La première de ces pièces est intitulée : De forma vwendi.
Formula vivendi praesto est tibi : pauca loquaris, Plurima fac ; sil utrisque cornes modus, utile, pulchrum. Sobrius a mensis, a lecto surge pudicus. Obsequiis instes ; ea pro te prsemia poscant Ut decet et prodest. Et amabis et oderis idem. Stans casum raetuas, speres prostratus et illum. Quem colis in titulis, miserum abjeclumque tuere.
Les quatre distiques qui suivent n'ont pas de titre et sont de tout point indignes de Bernard de Chartres : il nous semble très-douteux qii'd en soit l'auteur.
Disons que le Megacosnius et le Microcosmus se trouvent aussi dans les manuscrits de la Bibliothèque royale cotés 6752 A, 7994, 8808 A, 8320, 8751 G. Dans ce dernier manuscrit 8751 C, du treizième siècle, le Megacosnius porte le titre de Cosmographia : « Incipit cosmographia « magistri Bernardi Sylvestris, seu mundi descriptio. » Dans le manuscrit 6752 A, il est intitulé Cosmographus : « Incipit Gosmographus Bernardi Sylvestris. >>
Dans les deux manuscrits 6752 A et 8808 A, Tépître dédicatoire adressée à Thierri, Terriens^ est placée à la suite des poëmes.
COMMENTAIRE DE BERNARD DE CHARTRES SUR LES SIX PREMIERS LIVRES DE l'ÉnÉIDE.
Dans le manuscrit du fonds de Sorbonne, aujourd'hui 526 A, autrefois R, 580 G, in-fol., parmi un grand nombre d'ouvrages de différents auteurs et sur différents sujets, se trouve, au feuillet 38 r°, à la suite d'un traité de mythologie par lequel commence le volume [Poetria magistri Alherici)., un fragment d'un commentaire de Bernard de Ghartres sur l'Enéide, qui comprend vingt-quatre feuillets et demi.
Il n'est fait aucune mention de cet ouvrage dans \ Histoire littéraire de la France, et aucun auteur, que nous
sachions, n'en a parlé. Il n'est donc pas sans intérêt de le faire connaître par quelques extraits. En voici le prologue :
« Incipit commentum Bernardi Silvestris super sex libros ^Eneidos Virgilii.
« Geminoe doctrinœ observationem perpendimus in sola Enéide Maronem habuisse, teste namque Macrobio qui et veritatem philosopbiœ docuit et figmentum poeticum non preetermisit. Si quis vero vEneida légère studuerit ita ut ejusdem voluminis lex deposcit, baec in priniis oportet unde agat et qualiter et cur demonsli-are, et geminam observationem in bis prremomstrandam non relinquere. Quoniam autem in hoc opère et poeta et pbilosophus perhibetur esse Virgilius, primo poetae intentionem et modum agendi et cur agat breviter exponemus. Intendit itaque casus JEneœ aliorumque Trojanorum pariter exulantium labores evolvere. Itaque hoc non secundum historiœ veritatem quam Phrygius Dares descripsit, sedutique ut Augusti gratiamlucretur, ^neae facta figmentis extollit. Scribit autem Virgilius, latinorum poetarummaximus, imitando Homerum, grœcorum poetaruni maximum. Quemadmodum namque ille in Iliade trojanum exitum, in Odyssa vero Ulixis exilium enarrat, ita et iste in secundo libro breviter enarrat Troja; subversionem, in cœteris autem iEneae laborem. Notandum est quldeni in hoc loco geminum esse narrationis ordinem, naturalem et artificialem. Naturalis est quando narratio secundum rerum et temporum seriem describitur, quod fit dum ordine quo gesta est enarratur, dumque quid tempore primo, quid secundo, quid ultimo gestumsit distinguitur. Hune ordinem habuerunt Lucanus et Statius. Artificialis vero est quando a média narratione incipimus atque inde ad principium recurrimus. Hoc ordine scribit Terentius (sic) atque in hoc opère Virgilius. Tum enim iste foret ordo naturalis si primo excidium Trojœ describeret, atque inde Trojanos in Cietam, a Creta in Siciliam, a Sicilia vero in Lydiam deduceret. Primo eos ad Didonem deducit , atque
« TEneam subversionem trojanam et caetera quse passus « est enarrantem introducit. Hactenus unde agat et qua- « liter ostendimus : deiiiceps cur agat inspiciamus. Poeta- <; rum quidam causa utilitatis, ut satyrici *, quidam causa « delectationis, ut comœdi; quidam causa utriusque, ut « historici. Unde Horatius :
Aut prodesse volunt aut delectare poetae, Aut simul et jucunda et idonea dicere vitae.
« Ex hoc opère, ex ornatu verborum et figura orationis « et ex variis casibus et operibus hominis enarratis quae - « dam habetur declaratio. Si quis vero hsec omnia studeat « imitari , maximam scribendi peritiam consequetur ; « maxima etiam exempla et excitationes aggrediendi lio- « nesta, et fugiendi illicita per ea quœ narrantur, haben- « tur. Est itaque lectorum gemina utilitas : una scribendi « peritia , qviœ habetur ex imitatione, altéra vero recte « agendi prudentia, quee capitur exemple et exhortatione •, « verbi gratia, ex laboribus iEneae tolerantiae exemplum « habemus; ex affectu ejus in Anchisem et Ascanium , « pietatis *, ex vénération e quam Diis exhibebat, et ex ora- «« culis qufe poscebat, ex sacrificiis quae offerebat, ex votis « et precibus quas fundebat, quodaramodo ad religionem « excitamur ; per immoderatuni vero Didonis amorem ab « illicitorum appetitu revocamur. Cum proœmii officium « in captanda lectoris vel auditoris benevolentia, docili- « taie et attentione totum consistit, relictis septem quae a « plerisque nuntiis voluminum quaeruntur, haec tantum nos « considérasse sufficiat : unde agat auctor ut docilis redda- « tur lector ; qualiter ut sit benevolus *, cur ut attentus. « Nunc vero haec eadem circa philosophicara veritatem « videamus. Scribit enim in quantum est philosophus «c humanae vitœ naturam. Modus vero agendi talis est : sub « integumento describit quid agat vel quid patiatur hu- « manus spiritus in humano corpore tempoj'aliter positus. « Atque in hoc scribendo, naturali utilur ordine, atque « ita utrumque narrationis ordinem observât, artificialem « poeta, naturalem philosophus. Inlegumentum vero est
« genus narrationis, sub fabulosa narratione veritatis in- « volvens intellectum, unde et involucrum dicitur. Utilita- « tem vero capit homo ex hoc opère secundum sui agnitio- « nem; hominis vero magna ulilitas est, ut ait Macrobius, « si se ipsum cognoverit. Unde de cœlo descendit : noti « sheliton (sic cod. yvôJOt crsauTov) , id est cognosce te « ipsum.
« Hactenus unde agat et qualiter et cur secundum « utramque doctrinam perspeximus, Ordo est deinceps ut , , .
« singulorum duodecira voluminum integumentum secun- « dum ordinem aperiamus. »
Ce commentaire est donc une explication allégorique. Bernard de Chartres voit dans toutes les fictions de Virgile des symboles physiques ou moraux dont il prétend dévoiler le sens. Ainsi l'épisode de Junon et de ses nymphes, d'Jris et d'Eole , lui représente des phénomènes météorologiques. Enée est Tesprit qui habite le corps. Les tempêtes qu'il éprouve sur la mer sont les sécrétions et les excrétions du corps, « influxiones et effluxiones »•, ses sept vaisseaux sont ses sept volontés ', ses compagnons sont les membres de sou corps ; sa femme Creuse est le désir du bien ; ses voyages en différentes contrées marquent les passions que traverse l'âme humaine.
Au sixième livre, le commentaire, toujours conçu dans le même esprit, devient très -développé. « Sic « fatui', etc. Quoniam in hoc sexto volumine descensus « TËneœ ad inferos enarralur, idcirco in primis de locis « inferorum et de descensu intueamur. Et quia profundius « philosophicam veritatem in hoc volumine déclarât « Virgilius, ideo non tantummodo summam, verum etiam « verba exponendo, in eo diutius immoremur....
«« Eorum enim quae sunt quredam sunt spiritus, quae- « dam sunt corpora , quirdam spirituum vel corporum « accidentia. Spiritu vero corpus esse infcrius evidcntissi- « mum est, cum spiritus sit immortalis, ralionabilis, indi- « vislbilis, corpus vero mortale, irrationale sit atqne divi- « sibile. Iterum spiritus rcgit, corpus regitur. Accidentibus « etiam inferius est, cum illa incorporalia sint, ut ait
« Boethius, immutabilem sui substantiam sortita. Ilaqiie « corpus inferius spiritibus et accidentibus. Gorporum « iterum quœdam sunt cœlestia, quœdam caduca. Sunt « caduca quae sunt dissolubilia. Quis non videat tamen « caduca etiam natura inferiora ? Caducorum quœdam « sunt bominum, quaedam bestiarum et berbarum vel « arborum, quaedam inanimatorum. Humanum vero reli- « quis est inferius ; bestiali, quia corpora bona majora « sunt in eo quam in bumano. Non enim, ut ait Boethius, « elepbantes mole, tauros robore, tigres velocitate praeibi- « mus. Arboribus hoc corpus inferius est humanum, quia « arbor, si praescisa fuerit, rursus virescit et rami ejus « pullulant. Inanimatis quoque inferius est humanum « corpus. Inter inanimata namque quid fragilius est vitro ? « quo humanum corpus est inferius. Corpus enim huma- « num et violenta coUisione et moi'bo et senectute interire « potest ', illud autem collisione, non morbo nec senectute « potest deficere. Cumque ita nil inferius humano cor- « pore , infernum idem appellatur. Quod autem inferis « legimus animas coactione teneri, quaedam a spiritibus «< carceriis, hoc idem dicebant pati animas in corporibus « a vitiis. »
La suite est remplie d'interprétations du même genre que celles des livres précédents, et nous croyons inutile de les reproduire. Le seul morceau qui eût pu offrir un intérêt philosophique eût été l'explication de ces vers célèbres : « Principio cœlum ac terras- camposque « liquentes, etc. » Mais le fragment que nous possédons du commentaire de Bernard de Chartres ne s'étend pas jusque-là *, il s'arrête au vers 637 : « His demum exactis, « perfecto muiiere divae. »
Eacpliciuiit glosulse Eneidos secundum integwnentum.