‹ Fragments philosophiquesChapitre 66 sur 92 · Plus haut, p. UO · texte numérisé non relu

Plus haut, p. UO

« notiones, germana et proximante similitudine rerum « species reformavit. Yle cœcitatrs sub veterno quœ ja- « cuerat obvoluta , vultus veslivit alios , idearum signa- « culis circumscripta. »

De la masse primitive sortit d'abord le feu , puis la terre, ensuite Teau^ enfln l'air.

Après la création des éléments vient la création de Tâme du monde, que Bernard de Chartres appelle endeltjchia , par une corruption de r£VT£A£x.£ia d'Aristote. Elle émane de l'intelligence divine : « Ea igitur Noys summi et exsu- « perantissimi Dei est inlellectus et ex ejus divinilate nata « natura, in qua vitœ vivenlis imagines, notiones œternœ, (( mundus intelligibilis , rerum cognitio prœOnita. Erat « igitur videre velut in speculo tersiore quicquid operi « Dei secretior destinaret affectus. lllic in génère, in spe- « cie, in individuali siugularitate conscripta quicquid (( yle, quicquid mundus, quicquid parturiunt elementa. « lllic exarata supremi digilo dispunctoris textus tempoce ris, fatalis séries , dispositio sœculorum. lllic lacrimœ « pauperum fortunaque regum; illic potentia militaris ; (( illic philosophorum felicior disciplina ; illic quicquid « angélus, quicquid ratio comprebendit bumana; illic <( quicquid cœlum sua complectitur curvatura. Quod igi- (( tur taie est , illud œternitati contiguum , idem natura « cum Deo, nec substantia est disparatum. Hujusce igitur « sive luce, sive lucis origine vita jubarque rerum Ende- « lychia quadam velut emanatione defluxit....

« Comparuit igitur exporrectœ magnitudinis globus, <( terminât* quidem continentiœ, sed quam non oculis, « verum solo provideas intellectu. Ejus admodum clara « substantia liquentis lluidique fontis imaginera prœfere-

« bat, inspeclorem sunin qualitatis ambiguo prœconfun- « dens, cum pleruip.fjue acri, plcrunique cœlo cognatior « vitlorelur. Quis eniin tuto diflinivit ossentiam qiiœ con- (( sonantiis vcl quœ numeris careret (cod. emoveret)! H Cum igitiir quodam quasi prœsligio veram imaginem « fraudaretur, non erat in manibus inspectantis unde fo- « mes ille viviOcus sic maneat ut proire non possit, cum (( speciatim singulis totus et integer refundatur. Hœc igi- « tur endelychia propinquis contiguis ad Noym natalibus « oriunda. Mundum silva matre progcnitum ne mnritum « sponsa gloriosior imparem recusaret, cujusdam fœderis (( pactiones providentia cura vit, quibus silvcstris cœlesa tisque natura congruo per congruos numéros modula- « mineconvenirent. Quod enim spontanea obtusitati sub- « lilitas non accedit, applicatior numerus in virtute (( complexionis médius intercessit, qui corpus animamque (( quodam quasi glutino copulisque conjugibus illigavit. « Ergo moribus ad gratiam iramutatis, cum alteri in al- « tero complaceret, consensus araicitiam peperit, amicitia 0 fldem, quod hactenus approbatur. Pulsationibus et mo- « lestiis œgritudinum quas patitur plerumquemundus in- « doiuit, quotiens vel de calore pyrosis, vel de humore (( nimio calaclysmus, cursura naturœ solitum perturbavit. « Ad id endelychia totius auxilioceleritatisoccurrit, etre- « sarcire citius sedes quas incolit, élaborât. Fide quidem « hospitii reservata, cum expugnatore tabernaculi sui nec (( participât nec consentit. Ubi igitur animœ mundique « de consensu mutuo societas intervenit, vivendi mundus « nactus originem, quod de spiritus infusione susceperat, <( mox de toto reporlavit ad singula , eo vi(œ vel vegeta- « tionis génère cui pro captu proprio fuerant apliora.

a JEiherCii aelhcreis, pura puris conveniunt. INimimm « consenlaneuin natura fKleliiis amplexatur. Cum cœlo, « cum syderibus endelycliiœ vis et gerraanilas invenilur. « Unde plenaque nec decisa poteiUiis ad confortanda cœ- « lestia siipera regione consistil. Verum in inferioribus « virtus ejus dégénérât. Quippe imbecillitas corpoium « larditateni importât, quo se minus talem exerat, qualis (( est per naturam. Itaque vivenlis animœ beneficio con- (( fortata, de niitricis silvœ gremio se rerum séries expli- « cavit. »

Après avoir décrit en vers toutes les espèces d'êtres, Bernard ajoute :

« Eam igitur generatorum sobolem mnltiformem cum « ignita cœli substantia levitate qua trahitur circuiret in « gyrum, secutum est ut elementa, partes mundi prima- (( rias partesque partium porrectiore contineret circule « circumferenlia (irmamenti. Quicquid enimad essentiam « sui generis promotione succedit, ex cœlo tanquam ex « Deo, vitœ substantiœ suoo causas suscipit et naluiam.... (( Sic igitur providentia de generibus ad species, de spe- « ciebus ad individua, de individuis ad sua rursus prin- (( cipia repetitis anfractibus rerum originem retorquebat. « Ex eo incipientis vitao primordio cum volvente cœlo de (( motu quoque siderum subslantia temporis nasceretur, (( quœ successerunt sœcula simpiici a}lernilatis initiata (( principio cum sua numerus varietate suscepit. Rerum « porro universitas mundus, nec invalida senectute de- « crepitus nec supremo est obitu di.solvendus, cum de « opifice causaquc opcris, utrisque sempiternis, de mafl teria formaque niatcria?, utrisque perpetuis, ratio ccs- « serit permanendi, Usia namquc primaria, œYitcrna

« perseveratio, tecunda pluralitatis simplicitas. Una est, « sola est ex se vel in se tota natura Dei, cujus quicquid « loci est nec essentiae nec majestalis inûnibile circum- « scribit; Imjus modi, si virtutem, si salutem, si vitam (( diffiniendo dixeris, non errabis. Ex eaigiliir luce inac- « cessibili splendor radiatus emicuit, imago nescio dicam « an vultus patris imagine consignatus. Hœc est Dei sa- « pientia, vivis œternitatis fontibus vel nutrita vel genita, « de sapientia consilinm, voluntas de consilio, nascilur (( de divina mundi molitio voluntale. Porro Dei voluntas « omnis est bonitas. Dei ergo vel voluntas vel bonitas « summi patris est, ejusque mentis in eadem operatione (( consensus. Quisnam ergo mundo et œternitati ejus au- « deat derogare, ad cujus continentiam causas seternas (( videat convenissCj Dei quidem de voluntate consensum, « de sapientia consilium, de omnipotentia causas pariter (( et effectum? De stabiiitate, de œternitate sibi mundus « conscire prœsumit, quod gradatim firmoque dispositis « causarura sibi succedentium ordinibus mundus sensilis (( integrascit. Prœcedit yle, natura sequitur elementanti (( naturse elementa, démentis elementata conveniunt; sic (( principia principiis; sed a principe principio cohœse- (( runt. Nisi cœlum, nisi motus sydereus illis quas impor- « tat varietatibus afflciat elementa, pigra jaceant, jaceant « otiosa luminaria sol et luna, et qui dicuntur erratici, (( quorum conversio non quiescit; elementa quœ subja- (( cent non pra3ferunt non moveri. Est igitur elementans « natura cœlum, stellœque signifero pervagantes, quod (( elementa commoveant ingenitas actiones. Sua igitur in (( mundo non fatiscunt ligamina nec solvuntur, quod uni- « versa a cardine, nexu sibi continuo, deducunlur. Ve-

« rum incolumitas vitaque mundi causis quidem princi- (( palibus et antiquis, spiritu, sensu, agitatione, ordina- (( tione consistit. Vivit Noys, vivunt exemplaria, sine vita « non vivit et reriim species œviterna. Prœjacebat yle, « prœjacebat in materia, prœjacebat in spiritu vivacilatis « œternae. Neque enim credibile est sapientem opiOcera « iusensatœ materiœ nec viventis originis fundamina prœ- <( locasse. Mundus quidem est animal ; verum sine anima « substantiam non invenias animalis. De terra porro ple- « raque consurgunt; sed sine vegetatione non stirpea , a non plantaria, non cœtera compubescunt. Ex mentis « igitur vita, silvœ spiritu, anima mundi, mundialium « vegetatione rerum œternitas coalescit. In Deo, in Noy « scientia est^ in cœlo ratio, in syderibus intellectus; in « magno vero animali cognitio viget, vigetet sensus, cau- « sarum prœcedentium fomilibus enutritus. Ex mente « enimcœlum, de cœlo sydera, de syderibus mundus unde « viveret, unde discerneret, linea continuationis excepit. « Mundus igitur quiddam continuum; et in ea catena « nihil vel dissipabile vel abruptum; unde illura rotun- (( ditas, forma perfectior, circumscribit. Si se igitur ple- « rumque influentis sylvœ nécessitas vel turbidius vel im- « pensiusimportabit, qui multiplex inestmundo vel sensus « vel spiritus malitiam non patitur ultra lineas excursare. « Quicquid extenditur spatiis, vel annosum vel sœculare « vel perpetuum vel œternum. Annosum senio, sœculare « dissolviturœvitate; œterno perpetuum durabilitate con- « certat, sed, quia quandoque cœperit, ad supremam œter- « nitatis eminentiam non aspirât. Mundus igitur quœ- « dam annosa , quœdam sœculari, quœdam agitatione « perpétua vel continuât vel evolvit. .îlquœva namque

27i5 APPEINDICI2.

« i^eneratione mundus et tempus quibns innascunlur « principiiseormn imagines propiiujuas et simillimastTmu- (( lantur. Ex mundo intelligibili mundus sensilis, perfec- « tus natus est ex peifecto. Plenus erat qui genuit, ple- « numque constituit plénitude. Sicut enim integrascit ex (( integro, pulchrescit ex pulcliro, sic exemplari suo œter- (( natur œterno. Ab oclcrnitate tempus initians, in œtera nitatis resolvitur gremium, longiore circuitu fatigatura. « De unitatc ad nuraerum, de stabilitate digreditur ad « momentum. Momenta temporis prœsentis instantia, ex- (( cursus prœteriti. Has itaque vias itu semper redituque « continuât ; cunique easdem totiens totiensque itineribus « œternitatis evolverit, ab illis nitcns et promovens, nec « digreditur nec recedit. Quandoque ubi finiunt, inde (( renascuntur, relinquitur ad ambiguum quœnam prœ- (( cessio in tempore, ut non eadem consecutio videatur. « Ea ipsa in se revertendi necessitate, et tempus in œler- « nitate consistere et œternitas in tempore visa est com- (( moveri. Suum temporis est quod movetur. iEternitas (( est ex qua nasci, in quam et resolvi habet ; quod in (( immensnm porrigilur. Si fieri possit ne décidât in nu- (( raeros, ne defluat in momentum, idem tempus est quod (( œternum. Solis successionum nominibus variatur, quod (( ab œvo nec continuatione nec essentia separatur. Alicv- 0 nitas igitur, sed et œternitatis imago tempus, in mode- « rando mundo curam et operam parliuntur. Ignés side- « reos œternitas naturœqueœtherea puriorisutraque vege- (( tanda suscepit. Depressas et ab aère subtus inclinatns <( materias vel continuât vel evolvit agitalio tempoa ralis. Mundus igitur Icmpore, sed tem[>us ordine dis- « pensatur. Sicut enim divinco semper voluntalis estpra?-

(i gnans, sic cxeinplis ci^ternaram quas gcstat iniagimim « Noys ciKJelycliiam, endelychia natiiram, natura yinar- (I inenom , quid niundo dcbeat, in forma vit. Subslantiam (( animis endelycliia suhmiiiistrat, liabitaciilum animae « corpus artifex natura de initiorum materiis et qualitate â componit; continuatio temporis ymarmeiiem, quœ (( continuatio temporis est, sed ad ordinem constitula <( disponit, toxit et retexit quœ complectitur universa.

Explicit Megacosmus, »

aiICROCOSMUS.

Le monde créé, Noys se félicite de son œuvre auprès de la déesse Nature : « . . . . Ecce mundus operis mei, ex- (i cogitata subtilitas, gloriosa constructio, rerum speci- (( men praedecorum, quem creavi^ quem formavi sedula, « quem ad œternam ydeam ingcniosa circumtuli, men- « tem meam propiore vestigio subsequuta. Ecce mundus « cui Noys vita, cui ydeœ forma, cui materies eleraenta. » Suit une description pompeuse du monde. Ensuite les deux déesses se mettent en route aûn d'aller implorer le secours d'Uranie pour la création de l'homme.

Ce voyage, dont on trouve dans l'Histoire littéraire ( t. Xll, page 268 ) une analyse exacte, sauf l'orthographe du mot Anestros^ l'une des régions célestes, qui est écrit Anaslros dans notre manuscrit, n'offre guère de remarquable que l'hypothèse de la préexistence des âmes.

« Cancri circa confinium turbas innumeras vulgus as- « picit animarum; qua) quidem omnes vuUil)US quibus « itur ad cœlum et quibusdam quasi lacrymis exturbatœ. « Quippc de splendore ad tenebras, de cœlo ditis ad im-

« perium, de acternitate ad corpora per cancri domicî- (( liuin quœ fucrant descensur.^e , siciit purœ, sicut simpli- « ces obtusum cœcumque corporis quod apparari prospi- « ciunt habitaculum exborrcbaut, »

Arrivée au dernier cercle du firmament, TSoijs y rencontre le dieu Pantomorphos et le génie subordonné à Pantomorpbos, Oyarsès :

« Hoc igitur in loco Pantomorfos persona deus vene- « rabili, et decrepitœsub imagine senectulis occurrit. lllic « Oyarses idem erat et genius in artem et ofdcium picto- « ris et figurantis addictus. In subterjacente enim modo (( rerum faciès uni versa cœlum sequitur, sumplisque de « cœlo proprietatibus ad imaginem quam conversio con- « tulit figuratur. Namque impossibile est formam unam- (( quamque alteri simiilimam nasci, borarum et climatum « distantibus punctis. Oyarses igitur circuli quem pantois morfon grœcia, latinitas nominat omniformem, formas « rébus omnes et associât et adscripsit. »

Uranie déclare à Nature que ce n'est pas à elle de construire un corps a l'bomme, mais qu elle instruira rame bumaine dans les cboses du ciel, dont le souvenir lui restera dans sa vie terrestre :

Mens humana mihi tractus ducenda per omnes

iEthereos, ut sit prudeiilior.

Parcarum leges et ineluctabile fatum,

Fortunseque vices variabilis; Qu9e sit in arbitrio res libéra, quidve necesse,

Qui cadat ambigui sub casibus; More recordantis quam multa reducet eorum

Qu?e cernet penitus non immemor.

Ingeniis animoque deos cœlumque sequetur;

Ut regina suum vas incolet.

Quse stellis virtus et quanta potentia cœlo,

Et quis sydereis vigor axibus, Quid valeant radiis duo lumina, quinque planetse,

Sentiet ingrediens vas corporis.

De cœlo speciem , vultus animique lenorem ,

Et moriini causas sibi contrahet, Legibus astrorum vivendi tempora nactus,

Extremique viam discriminis , Corpore jam posito cognata redibit ad astra,

Additus in numéro superum Deus.

Les trois déesses partent ensemble pour aller trouver la déesse Physis, qui peut seule construire le corps humain.

Arrivée aux confins de la région de la Lune, Uranie décrit à Nature les divers ordres d'esprits qui peuplent les régions supralunaires, lunaires et sublunaires; les anges, les démonSj les Pans, lesSylvains, les Néréides, etc. Cette idée d'une hiérarchie de génies chargés de fonctions différentes dans les différentes parties du monde, dérive des doctrines du Timée. Bernard de Chartres désigne aussi le Dieu suprême, Dieu le père, par la dénomination platonicienne de Tagalon.

(( E sedibus quidem quas Tagaton suprema divinitas (( habitatrix insistit, splendor emicat radiatus. — In suce blimiori igitur fastigio, si quod cœlo sublimius laber- (( naculum, Tagalon suprema divinitas collocatur. »

Uranie et Nature aperçoivent Physis dans un jardin fleuri : « Eo igitur in loco Pliysim residem superaspiciunt, « Iheoricœ et practica? individuo filiarum consorlio coha3- « rentcm. Studiosa rerum in seposito et tranquillo ubi « nichil offenderet mansitabat, naturarum omnium ori- (( gines, proprietates,' potentias, effectus, postremo uni-

« versam omncmque Aristotelis calegoricam mateiiam « cot^itationis effeccrat. w

Lorsque les quatre déesses sont enfin réunies, Noys leur adresse sur la créature à la formation de laquelle elles vont procéder, un discours en vers qui n'est pas dépourvu de noblesse et d'harmonie :

Pignora cara, Deae, quas arite creala creavi

Saecula, de partu glorior ipsa mco.

Summa volunlatis liœc est : venislis ad islas

Consilii partes proposilique mei.

In rébus formisque suis si defuit orbi ,

Suppléât id noslro numino vestra nianus. Plena minus, perfecia minus, minus esse décora

Quae feci toliens est mihi turpe nimis. Sensilis hic mundus, mundi melioris imago,

Ut plenus plenis partibus esse queat, Effigies cognata deis et sancla meorum

Ac felix operum clausula fiet homo, Qualis ab aeterno, sub mundo principe, vivit

Digna nec inferior mentis ydea meaî.

Mentem de cœlo, corpus traliet ex démentis,

Ut terras habitel corpore, mente polum.

Mens, corpus, diversa licet, jungentur ad unum,

Ut sacra complacitum nexio reddat opus.

Divus erit, lerrenus erit, curabit utrumque,

Gonsiliis mundum, reliigione Deos; Naluris poterit sic respondere duabus,

Et sic principiis congruus esse suis.

Ut divina colat, pariter terrena capessat,

Et geminae curam sedulitatis agat.

Cum superis commune bonum rationis habebit;

Distrahet a superis linea parva hominem. Bruta patenter habent tardos animalia seusus,

Cernua dejectis vullibus ora ferunt; Sed majestatem mentis testante figura,

Tollet homo sacrum solus ad astra caput, Ut cœli leges indeflexosque meatus

Exemplar vitae possit habere suic.

Dii siiperi stellieque sibi cœlumque loquetur.

Consilium Lachesi notilicante suum, Vident in lucem raersas caligine causas,

Ut nalura iiihil occuluisse queat.

Aerios iraclus, icnebiosa siicnlia ditis,

Alla poli, terrai lata, profunda maris Viderit; unde vices rerum, cur sestuat œstas,

Siccilat autumnus, ver tepet, alget li}ems; Viderit unde suum Pliœbo jubar, unde sorori,

Unde tremit teilus, unde marina lument; Cur longis œsliva dies extendilur horis,

Parvaquc conlrahilur nox breviore mora.

Ut sua sint elementa, voio sibi ferveat ignis,

Sol niteat, teilus germinet, unda fluat, Terra sibi fruges, pisces sibi nutriat unda,

Et sibi mons pecudes, et sibi silva feras. Omnia subjiciat, terras regat, imperet orbi;

Primatem rébus pontiticemque dedi.

Sed cum nutarit, numeris in tine solutis,

Machina corporecC collabefacta domus, ^thera scandet homo, jam non incognitus hospes,

Prseveniens stcUœ signa locumque su3e.

Pour guider chacune de ses trois compagnes dans la part qu'elle doit prendre à la formation de l'homme, Noys leur donne a l'une le miroir de la Providence, a l'aulre la table du Destin, a la tioisicme le livre de Mémoire. Dans la description du miroir de la Providence, il est encore question des Idées.

« Providentiœ spéculum Uraniœ; tabulam FatiNaturae; a et tibi, Physi, librum llccordalionis exhibeo. Trina liœc « est, ut veium falear, consiliorum Dei notilia, verilaset (( purgatissima ccrtiludo. Erat igitur spéculum Providen- « tiie, cujus magna admodum circumferentia, intermi- « nata lalitudo, exlcnsa scmper faciès, peispicuus intro-

Page 1