LETTRE DE NICOLAS SUDORIUS A FAR EL

Mai i5a4.

(Manuscrit autographe; Bibliothèque de Genève.)

Domino Cruillelmo Farello , fralri christiano. Basileœ.

Nicoîaus Sudorius Farello.

Deus pacis , qui eduxit a mortuis pastorem magnum omnium , in sanguine testamenti elerni Dominum nostrum Jesum Christum, aptet nos in omni bono, ut faciamus voluntatem suam , facientes in nobis quod placeat coram se , per Jesum Chrislum Dominum nostrum.

Inmillit renum ac cordum scrutator Deus (eodem ex luto vas unum ad honorera , aliud ad ignomin\am fingens , universa autem propter semetipsum, impium quoque ad diem malum), ad imbecilles ac torpentes Gallos, diffusum apud Germanos divinae lucis radium. At non recipit nimià terrenorum cup'.ditate lyppus noster oculus ; ilerum non recipit animus adbuc carnali prepeditus affectu. Aut si quis recipit, eum faleor ingénue adnumerandum iis qui faciem nalivitatis sua) contcmplantur in gpeculo , aut super arenam œdificant ; cum sint ex paucissimis multô pluies verbi et auditores et garruli,

quàm factores. Dooabit autem ex suà bencficentià is qui solus vellc gratis prebet et perficere , aliquot ex nostris , quos mittel operarios in messem iara maturam , priusquam precipiat minislris zizania îq fasciculoi collecta a tritico tollere. A ut certe si nolit , Dominus est : fiât quod bonum est in oculis eius. Congratulamur vobis Germanis , et acceptam Deo ac Domino nostro Jesu Christo ferimus gratiam quae apud vos relucet : non tam multiplici scriplurae purà et christianà professione, quàm pharisaicae traditionis et servilulis contemptu , ac christianœ libertatis (quaB spiritu et veritate constat) , restitutions Qui sunt ex nostris illumioatiores , adhuc pharisaico jugo subdantur, nec audent tremebundi quas norunt christianae puritati obsistere traditiones transgredi, aut cum lux cordi eorum infusa est, veritatem profiteri: potissimum quôd passim hereseos accuseotur, et sint, ne sorbonislis modo, quinimo nostrœ potius reipublicœ magistratibus invisi. Una prae ceteris nobis relie U et ebristianissima et serenissima dux , quae nobis regum conciliet favorem ; apud quam istic reposita fides , quara testatur Jacobus. ex operibus notam. Tam discreti ac sinceri spiritûs banc cernas , ut non facile queat vulpecula? (de qua scribis) dolis illaqueari; neque quum eius scripta aut aitquando probat , aut probavil usquam. Dicata sibi fuerunt opéra , de quibus ais debuisse roc ea in supplcmenlum ad popularem aedificalionem producere, quamvis (fateor) eius iudicio non fuerint digna , minus publico. Non sinit Sorbonœ ac senatùs nostri lugenda cecitas eousque insaniens , ut impressorià incude sit omnibus interdictum 1 , nisi qui censurai su» ac iudicio rem commiserint. Habemus paratum de vanà rel Christian® (quam publicam vocant) administratione libellum, quo molimur scriplurae et auctoritate et exemplo , multô felicius Cbristi quàm Gentilium legibus eam gubernari posse, quinimo, eas pluiimum obesse verilati quam falsô sibi

» Il parait qu'il manque ici un mol.

promiltuDt. Opus sane supra vires nom i ois : eius présentai qui nicbil babeat spiritûs, qualis ego. Hune lamen, si cum cœteris ex Germanià propatandum optes , curabolibi de fe rendu m ; eà aulem conditiooe , quôd incerto emittatur auctore. Gratia Domini nostri Jesu Christicum spiritu tuo. Salutant te , pater,

utriusque etiam coojuges; dominum OEcolampadium , Christian® rei non spernendum antistitem, cœteros quoque eiusdem pastores ac episcopos salut atos velira. Nicbil de Gerardi nostri purà ac christianà prœdicatione ad te scribo; quôd iam pluribus epistolis coropertumhabeas, et fueris ipse expertus. Adeo sibi circumspectus est cum sinceritate sermo , ut nullus pateat calumniatorum insidiis locus , ita autem ut nichil veritatis evangelic» pretermittat. Vale. Meldi§,t& Kal. Jun. 1524. Inutile Dei veri figmentum , ne dicam Cbristi manoipinm

NlCOLÀUS SUDORIUS.

LETTRE DE ROUSSEL A FAREL 1

« Juillet i5*4,

(Manuscrit autographe; Bibliothèque de Genève.)

Christian» rei faventissimo Guillelmo Farello. Basileœ.

Girardus Ruflus Guillelmo Farello gratiam ac pacem in Christo.

Cum nuper me Parisium recepissem , querebar apud amicos quos islic habes prsBcipuos quôd nibil scripsisses , a me licet

1 L'écriture de Roussel est extrêmement difficile à lire. Ne me fiant pas

provocatus per Hteras , hancque meam querimooiam decernebam tibi per literas iodicare ; sed anteverlisti querendi locum tuis proximis literis , quibus , sub Ipsum exordium , scribis noscere te quid causœ intercesserk ut ne tantillum quidem lilerarum scripserim , ac cum intérim noslrum stlenlium per occupationes qu» meintegrum habeant, excusare pergas; non desinis lamen a me expostulare crebras literas, quod me facturum lubens ipse recipio , qui nibil lam optera quara utrosque rescire quœ agantur utrinque. Et ut ad tuas literas respondeara, primùm recepil Faber, pius juxta ac doctus vir, catecbesim Leoniceni*, ac de canone roissse libellum Zynglii , virorum quidem de christianis literis bene meritoruro , quorum leclione non parum delectalus sum, atque utinam aliquot illis similes haberet Gallia per quos disceret Christum pure, utpole rejeclis hominura frigidis commentis, et solo nixa verbo fidei, colère. Nam dici non potest quàm cupiam nostros ab evangelicà simphcitate nusquam excidere , ad Christi simplicem regulam suos formare mores , id quod audio apud vos fieri , sed reclamantibus interea huius mundi sapientibus , denique iis per quos non oportuit negocium christianum promoveri , ne quid bumanis prœsidiis et itou intégra rei summa divinœ virtuti ascriberetur, infantes sint ac lactentes , vasaque fictilia ac penitus abiecti , oportet, per quos divioa laus Deique purus cultus dudum demonii meridiani traditiouibus obscuratus , novetur ac proficiatur ; id quod tum quoque fuit , cum cepit res agi per

à la fidélité de la copie qu'eu 1835 je fis de ses lettres , je m'en suis procuré depuis une nouvelle. C'est M. Vincent , homme de lettres à Genève , qui a bien voulu se charger de ce soin , avec autant d'empressement que de scrupuleuse exactitude. Je le prie de recevoir ici l'expression publique de ma reconnaissance.

1 C'est Lonieerus . que Roussel confond sans doule avec le savant médecin italien Nicolas Leonieenus , qui jouissait alors d'une grande réputation. Lonieerus a publié une version grecque des Psaumes (Strasbourg, 1524) sous le pseudonyme de Leontonicu*.

Christura et suos apostoios. Sic magis confunduntur mundi principes ac sapientes , cum prospiciunt illiteratos ac idiotas despectissimos ad istud perfectionis culmen, se neglectis, evehi , ad su a ni ac aliorum prœfici inslruclionem per spiritum qoos a se instiluendos miro ducuot supercilio. Istud nihil me maie habet , quod scribis simplices et idiotas christianae rei novandœ anlesignanos esse , infatuari ac desipere prorsus quos homines bactenus pro doctissimis habuere: quod sit patenti argumento spiritum illum qui nisi super bumiles , contriîos ac trementes sermoues Dei (?) requiescit , in illis operari, ac iamiam instare tempusquo per abiectosevangelicum provehat negocium , utpote quos sit roissurus per universum orbem , perinde ac sub Christianisme initio paucos dimisit apostoios in orbem terne. Sed tune quoque sibi quosdam e sapientibus servavit, sed qui semoto supercilio, aderopté omni prorsus fiduciâ in se , in suà sapienlià , honore et talibus , se toto humillimo Christo permiserunt , in quem sua reiecerunt ut admirando commercio , pro stercore aurum , pro iniustilià iustitiara , pro insipientià sapientiam , pro morte vitam , pro viciis virtules, pro damnatione et inferno salutem ac celum , pro nibilo denique omnia reciperent a Christo, qui in hoc veluti se exuit veslimentis, nostrà accepté formé , utillorum nos faceret participes, illisque noslram tegeret nuditatem , ac demura nihil vereremur nisi vocem vultumque Dei. Àd quem modum et hoc etiam tempore quosdam sibi servat in bonis , quas vo~ cant , literis , apprime doc I os, inter quos arbitror esse OEcolampadium , qui , cum sit omni doctrinae génère cumulalissimus ut vix haberi possit cui conferatur, totum se Christo perroi sit, ut illis neglectis qu» raundus in precio babere solet, solum Cbristum amplexetur, magnifaciat. Quod de viro audisse per tuas lileras fuit gratissimum , quem utinam mihi liceret de facie nosse , couspicari mores , christianam conversations» ac intrepidum verbi Dei roinistrum. Libri quidero quos in lucem emisit nobis virum exprimunt christiaoum minimeque

fucatura. Sed nesck> quana occullam habet energiam ad animi robur, ipsa consuetudo cum intrepidis chrislianis. Nam quod soripto adhortaris , ut ventres parisinos adoriar affilia e Christi officinà positionibus , quibus nihil conveniat cumSorbonà, quœ hactenus crédita est unicum iheologorum asylum , non parvum exigitfidei robur» ac alià spiritùs manifestaltone opiis essel quàro sit ea quai» hucusque sensi in me. Hortaris ut unus homuncio qui hactenus pêne latuit, qui nullam expertus est harenam , inox summos orbis vulgô créditas eosque quam plurirnos adoriatur in barenam vocatos, mox ex diaroelro ipsorum literis adversetur ac statulis, adbuc autero det operam libros imprimi et in gallicà latinàque linguà quibus errores ipsorum couvellantur qui hucusque pro receptissirois habilt sont. Quasi tu ignores decretura parisini senatùs qiio cautum est ne quisevulgare libros tbeologicos audeat » nisi antea approbatos a facultate theologiae parisinà ; ut nibil bodie apud nos imprimatur non sorbonicum , neque imprimi queat. Age iam qui fieri potest quod petis, cum senatus a parte Iheologorum stet, ut quod bi décréteront cunclis comprobet calculis? Et ut quod dico verum putes , aperiam quod superioribus diebus apud nos acciderit. Emissà per magistros nostros determinatione qua convelluntur articuli Meldis evulgati (banc dudum ad te missam curavi), vocantur ad sua Coraitia Martialis eiCaroli, ipsisque primùra indicitur palinodia , ac inde petunt determinationem per eos approbari ni reiici velint a gremio facultatis et omnibus ipsius prandiis, etc. À quo eximi cum onerosum ac grave sibi stiaderent , ut discas vel ex hoc quàm frigide nosiros habeatspiritus, petitioni acquiescunt approbantque quae prorsus spiritui adversantur, quamquam hoc aiunt fecisse se non tam timoré acti ne a facultate excidereut , qtièm ne gravius in eos per senatum animadverteretur. Nam hoc moliri senalum rumor quidam increbuerat, qui non fuit omnino vanus , ut subInde rei probavit exitus. Si quidem Liseto patrono regio apud senatum promovente negociura, senatusconsulto decretum

est y quattuor ex iirbe Meldensi in carcerem coniiciendos , inter quos erant Martialis ac Moyii; tibi probe notas est nierque, retiquos duos non novisti. Àberat Moyii, alioque Martialis secesserat intellectà re per amicos ; capttis est duntaxat unus qui multà cum ignominià , ligatis pedibus manibusque , ceu mox in ignem conilciendus ducitur Parisium ac inter primos malefactores recluditur ; quœruntur intérim alii et praecipue Moysi , quem omnino volebant exurere ; flunt aliae quoqne inforroationes per quas contendunl Fabro, mibi ac ne episcopo quidcm parcere. Et nisi ill. Meldensis unà cum sorore Régis omnero impendisset operam, vix cilra flammas prooessisset res , quœ, Deo ita vofente ac nostrœ infirmltati consulente, féliciter terminata est. Ceterum non est inventus qui viriliter a parte Dei staret in evertendis bominuro constitutiunculis , id quod cbristiano negocio maxime expedit. Non du m obtineri potuit ut infringeretur quod sanxit senatus de libris imprimendis etiamsi in boc sudafum sit plurimum , ut iam non subsit via qua queat expleri quod petis, nisi spiritus iile qui omnia potest corda inflammet ac aliam nobis suggérât constantiam, per quam nibii perseculiones, tormenta , ignem et quodcunquc afiud mortis exhorreamus ; quod veslris concedi precibus tampetimusquâm qui maxime. Nihil moramur(?)epi*copos, sed senatus nos maie babet, qui non permittit idiotis suggeri libros , cum intérim verbum Dei in aliquot locis sincère traclelur, sed deest constantia quam istic esse prœdicas, citra quam tamen non est ut consulam cuique audendum. Pastoris munus ut neque nom en non arrogo mibi , etiamsi in numerato habeam sotos haberi quos ad ministerium verbi deligit spiritus. Non agam tecum in re de qua nolim quemquam degladiari , cum nobis hoc agendum sedulô quô verbum Christi annuncietur, ut maxime nulli suus decedat honor. Certum est Philippum diaconum ab apostolis designalum in ministerium pauperum , gratiam babuisse verbi, ut fidem facit liber actorum , tamen utcuroque suo ministerio fidera recepissent Sa-

maritani, duxerunt aposloli mitlendos Petrum ac Joannem , ut impositis manibus reciperent spiritum , période ac si dod habéret Pbilippus idem donum quod apostoli; aut quod magis placet, ne quicquara libi dissentiam , in boc missi suntutillorum assensu concordi cum Pbilippo Samaritanorum fides roboraretur. Nec mihi displicet ordo in ecclesià : sed hune solùm amplector quem exhibet ac requirit spiritus, quicunque tandem ait , ne infirmos nactus oculos cogar deinde in luce meridiei cœcutire. Presbyteros a populo deligi mihi probatur, sed requiro antea populum fieri christianum ac Dei agi spiritu , qui si desit non video qui ita succurri possit Christian» rei , cum scindatur incertum sludia in contraria vulgus. Sed de his hactenus , ne videar quicquam iis refragari quae cunclis persuasa esse velim ut qui maxime. Porro cum haec scripsissem , redditae mihi sunt ali® literae per Conrardum, quae prœter peregrinationem tuaro cum BUto ac confabulationem piam cum christiano pastore Zynglio , superiorem quoque adhortationera tuam perstringunt, ut expendere mihi vel ex hoc sit facile quanto animi ardore istud a me fieri desideres , quod ut agnosco rei Christian» apprîme conducere mi contendam precibus irapetrare a Deo, qui adeo pius est in filios, ut hos nolit in re quapiam angi sollicitudine , sed a se quodeunque quœrendum prœscribat. Intérim velim per te certior fieri de ordine ac modo in illis conflictationibus christiania observato a vobis. Nam mihi probantur multam spiritus desiderare prudentiam , ac fieri vix posse autumo ut ventres illi pigri ad nos venire ac nobiscum disserere dignentur, qui non igoorem statuta quibus iuramentis se addixere, qua3 transgredi raaiori ducunt piaculo quàm quodeunque Dei prœscripturo. Quod ad imprimendos libros vulgari idiomate attinet , egi cum amicis qui tuum consilium probant , sed commodior modus non est illis visus ob decretum senatûs , quàm si in noslra urbe Meldensi peculiarisesset impressor, qui nostrisimpensis formaret libros, gratis deinceps sed pauperibus per nos communicandos. Qua

io re tuam operara requiriraus, ut, si fieri potest, per te nobis matrices a&neaa , aut quod m a gis optamus , styii ferrei roatricum , quod vocant , radiées ac capita , nostris quidem sumptibus reddantur, quod cupiamus Frobenianam impressionem assequi aut propemodum imitari. Nihil addubito istic esse coraplures, qui istius modi stylos apparent, cura apud nos pauci sint, ac adbuc non admodum iodustrii. Nec moror sumptus, modo hisce nobis uti liceat ; in quam rem quid studii impenderis, fac resciam quamprimum. Nam ut hoc ad te scriberem primores urbis curarunt, qui tibi bene volunt ex animo. Si qurcris quid agam , praeter solitas praedicationes , in quibus integrum Evangelium et eo quo scriptum est ordine prosequor, agressus sum per Dei graliam epistolas Pauli populo inlerpretandas per singulos dies, in quibus spero profectum non mediocrera, nec praetermitto psallerium literatis qui apud nos sunt interprétai-! , excussis pro occasione per me locis qui ad sinceram fiduciam faciant quique humana praescripta conve)lunt. Quod studium Deus optiraus in suum vertat honorem, in quem us uni abs te tuique similibus, hoc est christianis, requiro preces fundi pro me ad Deum, ut detur cura fiducià, utcunque refragentur oblucten turque portœ inferi , annunciare populo verbum Dei , ac constanter reiicere quae huic obsunt , etc. Clicthoveus olim noster pergit pbarisaismum tutari, etiam edidit aliquot libros in Luther ium, ex aliorum scriptis suo more cousarcinatos, de quibus nihil altinet pronunciare cum plus satis noveris viri ingeniura. Hi nondum impressi, sed mox ac fuerint absoluti ex officioà curabo ad vos perveniaut. Dolet mihi déesse quod communicare possim ingeniis quœ apud vos sunt complura ; cum istic contra plurima sint quae ipse requiro, nempe annotationes Pomerani in Esaïara, Lamberti commentarios in Oseam ac Malachiam, OEcolampadii nostri coramentarios in Esaïara ac in epistolam Joannis \ ac alia aliquot quo-

1 II n'existe pas de commentaires de Bugenhagen (Pomeranus) sur IsaYe ; en 1524 il publia des commentaires sur les Psaumes ; Bâle , in-8°, etc. ;

rum nomioa non suppelunt. Nondum videre potui libellum illum de confessîone auriculari 1 in quo se prodit simia illa quara suis belle depingis plumis; sed spero mox ut ad nos pervenerit videre. Zynglii exhortalionem non recepi quam me récépissé per BUturnscribis. Ut aliquando ûniam , in aliisalioqui occupatior quàm ut commentari tecum longius possim, abs te obnUe postuto ut amor qui inter nos ante illustralionem Evangelii contractus est, per nescio quœ studia pœnitenda, in ipsà Evangelii luce indies se promente amplius, accrescat ac maior assidue ûat. Vale in Christo qui solus in tuo regnet pectore. Meldis 6 k Julii 152&.

Caroli Parisiis degit ac populo Paulum interprelatur in concionibus quas babet festis diebus in parocbià beati Pauli , non sine magno Evangelii profectu ut audio.

Strasbpurg , in-4°. — Les commentaires de François Lambert sur Osée parurent à Strasbourg en 1525, in-8<>; ceux sur Maléachi (Commentarii in quatuor ultimos Prophetas) ne parurent qu'en janvier 152G; Strasbourg , in-8°. Il paraît que Roussel avait appris que ces ouvrages devaient paraître et qu'il les croyait déjà publiés. — Les commentaires d'OEcolampade sur Isaïe ne parurent également qu'en 1525 (Bâle , in-4°) , mais déjà en 1523 il avait expliqué ce prophète dans ses leçons. Ses Dcmegoriœ id est eoneiones in epistoiam primam Johannis, sont de 1524 (Nuremberg , in-8°).

1 C'est apparemment le traité de Jacques Latomus De confessions sècretà ; Anvers , 1525 , in-8». — OEcolampade réfuta ce traité dans son Eleborum pro Jac. latomo; Bêle , 1525.

LETTRE DE JEAN OECOLAMPADE A MAUMJS MUSjEUS.

3i Juillet i5a4.

(Joh. OEcolampadii et Huldrichi Zwinglii epistolarum libri IV; Bâle,

1536, in-fol.; fol. 176a.)

Clarissimae et nobilitatis ethonestatis viro domino Mauro Musœo, a secretis et cubiculo Régis Galliarura , patrono et domino suo, Joannes OEcolampadius.

Gratiam et pacem a Christo. Benevolum tuum in me animum, Maure clarissime, vere raaximi facio, et quamvis bunc meœ parvitati non deberi sciam, gaudeo tamen Evangelii favore conciliatum, unde iusta redamandi datur occasîo. Quo Domine non mihi soli , sed et christianis omnibus, addo et angeîis omnibus , bominumque et angelorum Régi Christo , non potes non esse gratus. Quem enim non pudebit Evangelii Christî, illius neque Chtistura pudebit. Itaque ut est, ita seroper cômmendatissimum tibi sit Evangelium Jesu. Porro dum hoc precor , oplo ut non vulgarem , sed vemm Christo disciptilum praestes, illumque solum in bis quae animse suut, doctorem agnoscas. Quem si subinde audieris in pectore tuo, docebit te ne a pseudopropbetarum impostùris decipiare , et dabit ut bonis omnibus perpétué maneas gratus; taceo intérim ineffabilia bona et veras divitias, quaeillius consuetudine contingent.

Excusus est diebus his libellus Demegoriarum nostrarum in epistolarum Joannis 1 , in quo ferme enebiridion quoddam chris-

t Suppl. primant.

tiaoae vit»; eum ad te roilto, ut eodem quo me amas nomioe, redamari te non ignores. Diversare vel semel in hoc , si vacat. Tuum autem illum in me animum prodidit Jacohus Sculptor, qui et literas ut scriberem commendavit, quas non dubito quio pro humanitate tuà suscepturus sis bumaniter. Vale. Salvum opto et Menadeum Macrinum, prosperarique in Domino. Basileœ, ultimà menais Julii 1 .