LETTRE DE PIERRE TOUSSAINT A OECOLAMPADE

a6 Juillet i5a6.

(Manuscrit , t. XVII de la collection de Simler , à Zurich. Impr. dans Herzog, LebenJoh. OEkolampad's; BAle, 1843, in-8°, t. II, p. 286.)

Petrus Tossanm, Joanni OEcolampadio , patri suo in Christo.

Gralia et pax a Deo, OEcolampadi , pater et prsceptor carissime. Quod iam diu nihil literarum ad te dederim , non est

1 Sous ce nom est écrit: « Èedrotum ; » c'est Jacques Bedrot , natif de Pludenz , dans les Grisons , professeur de grec à Strasbourg.

ul me excusera , quura non ignoras , quibus el quantis calamitalibus fuerira oppressus , a raeo islhinc discessu , non solùm per valetudinem parum prospérant , verùm eliam per carceres et tormenta , quibus me , gratia Chrislo , affecerunt Lotbaringi, adeo ut saepe desperarem de vità. Theodoro de sancto Chamondo, sancti Antonii abbati, crudelissimo Evangelii hosti prodiderant me olim confralres mei , existimantea me perdilum, si in lam crudelissimi latronis manus incidissem. Sed Deus et pater noster cœlestis, qui constituit terminos hominis, admirabili quodam modo liberavit me de roanibus tyrannorum , oui soli bonor et gloria , quantumvis insaniat mundus, et insulteladversus renascens Christi Evangelium. Multa tibi scriberem, si suppeditaret olium, et laela et trislia, sed quoniam incertis sedibus vagor ob tyrannidera ad versa riorum , qui non alio pbarmaco sedari posse videntur, quàm meo sanguine , boni consules, si pauca tibi scripsero tumulluanler. Nam sura hic in bac arce generosissimœ mulieris dominœCo»traiguos exulum Christi susceptricis , et est bic hodie, qui proficiscalur Lucernam, cui has literas daturus sum, ad Conrqdwm 1 , ut tibi reddanlur, ne non intelligas., To&sanum tuum adbuc in bumanis agere. El cerle Germaniam repeterem, nisi sperarem , brevi regnaturum Christi Evangelium per Galliam. Missus fui a fratribus in aulam , ut explorarem , quid illic caperetur consilii » et quoniam adbuc persecutionem patior ab adversariis, et adversus me pronunciarunt sententiam raagistri nostri, cupiebara , ut autoritate rpgià tutus viverem in Francià. Clarissimam Alenconiœ Ducem sum sœpe allocutus, et me tantà humanitatc excepit, quanta potuisset vcl principem aliquem vel hominem sibi carissimum. Obtulit conditiones multas non sperncndas. Multùm sumus confabulali de promovendo Christi Evangelio , quod solum est ilii in votis , nec ilii solùm , verùm etiam Régi ipsi ; nec borum conatibus

1 II faut apparemment lire Conrardum.

refragatur mater. At cam ob caussam Rex contcndit Luteliam , si negolia belli non remorabunlur hominem. Hic latito, huius adventum exspectans ; quando quidera Dux recepit , se tum facturam in gratiam mei, quicquid cuperem. Si hic manere potero tutus , bene quidem ; sin minus , redibo ad vos. Ëxpeditior sum ad iter quém tum , cum multis saccrdotiis onerabar ; et sane maiora mihi offeruntur quàm perdiderim pro Christi glorià ; sed nemo me facile in aulam protrudat , quôd illic nihii videam synceritatis , et omnes quœrunt quae sua sunt , non quae Jesu Christi. Episcopus Meldensis dicitur illic parum syncere tractasse verbura superioribus diebus, plus studens horoiuibus placere quàm Deo. Et habet aula raultos taies pseudoprophelas. Sed si idem pro nobis , quis contra nos? Cerle Dux Alenconiœ sic estedocta a Domino, sic exercitata in literis sacris , ut a Christo avelli non possit. Sunt in aulà > qui existimanlur cfarisliani , et maie etiam audiunt ab adversariis ; cum bene loquentibus bene loquuntur de Christo , cum blasphemaotibus blasphémant. Sed quid agunt tandem ? Certe sub specie religionis cum suis longis tunicis et capitibus rasis venantur sacerdotia et episcopatus apud Regcm et Ducem, quos quum sunt asseculi , ipsi vel primi stant in acie adversus eos, quos mundus vocat Lutheranos, et nihil tam fugiunt quàm consuetudinem eorum , qui labe aliqua aspersi sunt pro Christi nomine. Sed quid aliud expectares ab aulà , meretrice periculosissimà ? Rogale Dominum , ut hic nobis suscitet prophetas, qui spiritum habeant fortitudinis , non timons. Fabrum sum alloculus , et Ruffum ; sed cerle Faber nihil habet animi ; Deus conûrmet eum et corroboret. Sint sapientes , quantum velint , expectent , différent , et dissimulent : non poterit prœdicari Evangelium absque cruce. Hœc cum video, mi OEcolampadi , cum video animum Régis, animum Ducîs sic propensum ad promovendum Christi Evangelium , ut nihil magis , et eos , qui soli ncgotium hoc promovere deberent, secundùm gratiam illisdatam , illorum inslilutum re-

morari , certe continere me non possum a lacrymis. Dicunt certe: nondura est tempus , nondum venit hora s el bic tamen non habemus diem neque hora m. Si vos Cœsarem et Ferdinandum conatibus vestris faventes haberetis, quid non faceretis? Rogate igitur Dominum pro Gallià , ut ipsa tandem sil digna verbo. Scio multùm tibi fuisse negotii exhibitura ab adversariis in Baden; ceterùm regnabit veritas. Cum eram in aulà , Helvetius quidam rumorem sparserat , revocasse te sententiam tuam de Eucharistià , quod spiritus meus judicat esse mendacium, quare fortiter il li restili in faciem. Cum eram in carcere pleno aquà et sordibus , abbas S. Antbonii coegerat me ut Marco scriberem, ut iibri raei ad me milterentur; sed sapienter egit. Huic babeto gralias, et dicito salutem Bentino et fratribus omnibus. Relegerera has literas , sed certe non vacat* Boni consule, et bene vale, carissime OEcolampadi. Ex arce quam vocant Ncmus malarum herbarum , die Annœ.

Si scribere volueris ad me, mitle literas tuas Christ iano bibliopolœ Parisiensi , vel committe eas Joanni Vaugris , quem salutabis nomine meo, et Imelium. Vobis omnibus commendo Stephanum Storum l , quantum possum. Aliàs cum ad te scribebam, haec erat nota roea S. S. Sed nunc non timeo vocari, gralia Cbristo (

Petrus Tossangs , olim canonicus Melensis , nunc servus Chrisli humillimus.

i Êtienne Siœr, pasteur à Liestall , et Jae. Imeli , pasteur à Bàle , étaient du nombre des principaux propagateurs de la réformation dans la ville et dans le canton de Bàle.

LETTRE DE ROUSSEL A FAREL

27 Août i52Ô.

(Manuscrit autographe. Bibliothèque de Genève.)

Guilelmo Wappicensi 1 , fratri et amico.

Gratia et pax a Deo Pâtre et Domino Jesu Christo. Egi pluribus literis cum magistro Petro de tuis rébus ; pollicitus est omnem ope r ara. Vellem a pollicitis absolu tu m in tuum corn- ' modum , quod promotum tara cupio , ut nerao magis. Mitius aliquautum oobiscum agitur quàm prius , et nonnibil spei accrescit futurum ut adversariorum furor frenetur et aliquantum libertatis nobis restituatur. Sed baclenus obstiterunt négocia a quibus vixdum explicari queant qui nobis prœ ceteris favere videntur, Brevi fiel conventus de quo scripsi ad leliteras aliquot ; fructum inde quempiara capiemus opinor. Obtuli Duci parlera nostri laboris quara bilari vullu accepit ; hoc ago ut exscribatur et deraura prelo mandetur, si quo modo possira hoc ipsum consequi. Oplarem quamprimura ad nos diraitli Genesira quam habet noster Bentinus. Si tu cura fralre nostro Simone pergeres in cepto opère , bac parte publicae ulilitati consultum arbitrarer, nec meo defuturus sum eà in re officio , sed apud meos similera subibo laborem. Rediturus est ad paucos dies noster Cornélius 2 , cum quo apud Ducem de te et fratre nostro Simone agam amice , et in boc incumbam ut vobis all-

1 De Gap.

2 Au-dessus du mot se trouve écrit , de la même main qui a fait les additions dans les autres lettres : Michael Arandins.

quanlum pecuniae assignelur quousque Dominus ingressum aperuerit. Bono estote animo, et nostri sitis memores in vestris orationibus. In aulà Ducis concionatoris fungor raunere , non sine invidià et magno vitœ periculo , sed Dominus est qui roborat. Dissiraulanda nobis sunt plu ri ma et lot decoquenda ut , nisi adsit Dominus multum fervoris subrainistrans , fieri nequeat quin sim multo inferior. Discordia inter vos nos turbat plurimum et inde ad versarii ansara sumpsôre debacchandi in nos et commovendi universos , ut, nisi Dominus de aliquot viris nobis providisset, non liceret nobis tutos esse. Probe feceris si pro luo officio sarciendae concordiae studueris. Non scribo ad fratrem nostrura Simonem , quôd sperem propediem oportunius scribere , nam quod scribara nibildum habeo, nisi quôd

bono sum animo , modo Cornelii non desit presentia.

Audio fratres aliquantam pecuniam missuros D., id quod gratulor, sed immutatum illius animura per Dei gratiam cupiam i Ne mireris si bactenus nîhil egerim , sed potius mirare cum ad vos protinus non remearem. Nam si amicis credidissem , mihi crede vix integram septimanam aqud nostros vis essera. Scis tempora , hisce si quid scripseris attempera tuum stiium. Nondum petit Parisium , sed petam opinor propediem , ni Deus alia invexerit négocia. Fac ut liber Geneseos ad nos citô redeat, et quod me factum volueritis scribite et me obtemperaturum pro virili polliceor. Salulat vos Peregrinus 1 qui totus in tractando Bedà occupatur, sed modestius quàm plerique vellenl. Saluta mihi sorores et totam hospiiis familiam. Ambosiœ 27 augusti 1526.

TUUS JOANNES TOLNINUS.

1 Au-dessus est écril : Jac. Faber,

LETTRE DE ROUSSEL A FAREL

7 Décembre i5s6.

(Manuscrit autographe. Bibliothèque de Genève.)

Guillielmo Farello , fralri et araico'. Gralia cl pax Christi tecura.

Pluribus tecuiu non agam , frater in Chrislo carissime , quamquam hoc tu® requirunt literao quae me fratresque cum quibus tura degebam cum eas recepi , magnopere recrearunt , quibus nihil sit perinde gratum ac audire regnum Chrisli promoveri et sensim conteri serpenlis caput. Et alia me urgent , et res noslrao in co statu ut nihil certi habeam quod proferam; nibil adhuc gestum est quod te nosse référât. In magno vitœ discrimine versamur, quotidie audio inimicos accrescere mihi , sed mihi adest Dominus qui me consolatur, cui sint gratis. Tuas et fratrum requiro preces ut Dominus nos caplivitate eximat qua premimur. Tui non dememoravi , sed cgi cum Duce ut pecunia dono tibi relicta subministretur. Brevi adilurus est Parisios Balivus Àuretianensis , cui hoc negocii demandavit Dux , ac spero inlra paucos dies exitum ni Dominus secus ordinavit. Omnes vias tentabimus ne dubilesquo tibi suggeratur pecunia , nam tuae res perinde mihi cordi sunt atque fratris, experientià disces , opinor, brevi. Intérim est quod te rogem ut Christo non desis adhuc autem et tibi. Dudum optasti ostiura tibi aperiri quo creditum tibi lalentura exerceres

1 Farel écrivit sur l'adresse celte note: «Agobam Aquileice ac illic incipiebam concionari dum hœc scribcrentur, siquidcm die divi Andréas, utdîcitur, primam habui concionem. Sub iniliuui anni 1528abrogata fuerunt orania pontiflcia post dispulationem Bcrnensem. »

in CbriMi gloriam et proximi aedificalionero. En tibioffero para tissimum magnà Dei in nos benignitale. Com rediissem in coriam , qoam adfui et iussu Ducis et consilio amicorom sesquimeosem, incedi in generosos priocipes filios Roberti a Marcià principes. Hoc interpréter a Domino factura , idenoque Dux qu« nibil tara babet cordi atque Evangelii promotionem ; eliarasi suis votis exclusa ait aliqoolies nec cesserit quod volebat. Vide1>ar mihi occasionero nactus de Cbrisli negocio ageodi; cura hos reperirem ex anirao favere, ccepi libère animum explicare mcura et quid in illis desyderem non taceo ; sibi non natos esse sed Christi membris moneo pro officio , non satis quôd Cbristum araplexantur, sed boc irapartiantur beneficium in suos subditos opus esse, si velint Cbrisli discipuli haberi; audiunt, assentiuntur ; tum subiicio te unura ei negocio fore non paru m idoneura , cœpi talentum tibi creditum in Christi gloriam prœdicare , et demum ita direxit sermooem Cbristus ut plus quàro ego te copiant , te perinde ac filium et fratrem imo si vis patrem babituri. Non est qood tibi quicquara metuas, cura in totâ dorao nullus prope sit qui Cbristo non faveat , commune cum principe ac fiiiis habiturus es domicilium , et ne arbitreris me in auras loqui duo filii cum quibus egi sunt Mons. de Saucyel Mont, Geminetz quorum consuetudine delectaberis indu bie. Est prœterea medicus patris Henricus , vir vere christianus, qui a nobis iam recessit et ad patrem Marciœ principem profectus est, te suscepturus obviis raanibus. Aderunt ut spero filât sub tuum adventuro , quera spero ante quadragesimam proximam fore , ac hoc illis sum pollicitus ; fac ne menliar. Filius comitis Francisci piae raemoriœ , qui olim cum tecum ageretur volebat il!o te dimiltere , nunc agit, ut audivi ex fiiiis illis , cum pâtre eorum , raansurus inibi ad adventum tuum qui tibi magnopere congratulabitur. Hoc pluriraum quoque optât alius dominus qui cum fiiiis illis est apud nos , qui vocatur dominus a Castro rubco , qui luo fervori probe respondet , delectaberis viri consuetudine. Sed quid optamus

probe nosli , ne semcn spargatur per quod suboriatur dissidiuro. Quantum mihi displiceal dissenlio nuper orla , vix effari possum. Abstine oro ab eà , sed contentus esto docere Christum et verum usum operum illius. Et quo affectantius properes, obtinui ab iisdem ut apud se habeant impressorem , ac hoc curabo peraclum , si Dominus voluerit, ut possis non illis solùm , sed nobis prodesse. Alia sunt qua? tempore oportuno significabo. Peregrinus* agit Blesis. Saluta mibi fratres qui apud vos sunt. Si transiens videris OEcolampadium , saluta meis verbis , necnon Bentinum , ad quos scribam brevi. 7 Decembris 2 . Raptira ut vides.

TUUS JOHANNES TOLNINOS 3 .

il r r û 1 1» ■ ■

LETTRE DE PIERRE SIDERANDER 4 A JACQUES BÉDROT.

28 Mai i533.

Manuscrit autographe. Archives du Séminaire protestant de Strasbourg.)

Eruditissimo simul ac integerrimo viro Jacobo Bedroto Pluden* tino graecae et latinœ linguœ apud Argentoratenses professori, praeceptori suo observandissimo.

Zu Strassburg ujf S. Thomansplan.

S. Quas proxime ad me misistis literas , 1 1 Maji , si bene memini, a bibliopolà quodam Parisiensi mibi sunt reddilœ,

1 Note marginale : Jacobus Faber.

2 Note marginale : 1526.

3 Note marginale : Gerardus Ruffus.

* Natif de Strasbourg. Son véritable nom était Pierre Schriesheimer. Suivant la coutume du temps , il voulut se donner un nom latin ; comme

unà cura nummis, quos parens ei Francofordiœ tradidit. Quàm vero animum meum exhilerarinl (sic), velim salis possim verbis exprimere. Sed, mi praeceptor, adeon' Xaxovfteiv jam libet? Quid sibi quaeso illa brevitas? Binas quidera abs le accepi , verùm si in unum conflentur, (ul ila dicara) vix unas (sic) laraen efficiant. Expectabam sane abs le praeserlim prolixissimas , ut jam nihil dicam de aliis, de Capitone, de Hèdione, et de caeteris quibusdam , sed spe ac expectatione delusum me video. Scripsil quidem 6 'Apéxioç 1 , sed tantà etiam verborum parcitate, ut nihil etiam scripsisse videatur. Neque tamen baec dico, mi praeceptor, ut aliquo pacto expostulare tecum hic velim, sed ut proxirae copiosius, si fieri potest, de singulis scribas, admoneam. Scio plus satis tè semper fere occupalum , spero tamen aliquando temporis aliquid te posthac suffuraturum , ut morem hac in parte mihi géras, utque nihil desiderem araplius. Non dubilabam quin prolixissime scribeudi tempus jam tibi datum fuisset , quando Francofordiam paler profectionem adornabat, tuque haud dubie ante sciebas, babere in animo eù proficiscendi. Soles non rarô Basileam Sulzœro 2 copiosissime scribere, sed vide, mi praeceptor, num aequius et majori jure mihi abs te fieri debeat. Longiori jam locorum intervallo disjungimur, et ob id non ita saepe ad me literas dare licet, quare hoc magis compensandum erat literarum prolixitale, si quando semel in nuntium incidisses , quô rarius ad me datur scribere. Nibil ego sane de studiis luis audio , quid jam legas vel graece vel laline, quid Aretius, ô KawtTwv aliique moliantur, nihil de

il était fils d'un marchand de fer, il s'appela Siderander (homme de fer). En 1532 les Scolarques de Strasbourg lui accordèrent une certaine somme pour aller achever ses études à Paris. De retour dans sa ville natale , il fut d'abord maître d'école , puis employé au gymnase. 1 Pseudonyme de Bucer.

-Simon Sultzer, de Berne , avait été, à Strasbourg, condisciple de Siderander; il était alors à Bâlc, âgé de vingt-cinq ans, remplissant des fonctions académiques. Plus tard , après avoir été pasteur à Berne , il devint pasteur et professeur à Baie , où il mourut en 1585.

Herlino*. Praeterea sexceula alia sunt de quibus cerlior reddi cupiam ; velim ut et de aliis rébus non detrectares aliquid referre , ut quid de bello Turcico referatur , quid de Caesare , et caeteris rébus.

Verùm, ut ad alia etiam transcendamus, audivi heri a Gaspare Basiliensi, qui aliquandiu Grynœi 2 convictor fuit, Antonium bue rediisse quoeum Pbilologiam Budœi 3 et in Àusonium commentarium tibi misi. Fuit enim rursus intérim iu Germanià. Is millet famulum suum cras Basileam , quoeum si non multum , tamen aliquid propter res aliquas novas scribere libuit, quas non invitô fortassis audies. Simul ad omneslileras dalurus eram, nempe ad dominos scholasteres , parentes, aliosque communes patronos, praeterea ad Jacobum noslrum 4 , qui suo eliam me epistolio proxime interpcllavit , si nuntius contigisset paulo commodior. Verùm propter temporis angustiam omnino fieri in praesentiarum nequit. Audi igitur , mi praeceptor, rem novam etinauditam.

Quatuor almae facultalis theologica? an lis ti les atque adeo columina, totiusque Sorbonœ xopufaloi exulare jam decreto Régis coguntur. Quid ais? inquis, baud verisimilia narras. Iroo certissima, et (oisi mol es tu m est) rem audi abinitio. Haesit bic Rex aliquot menses anle quadragesimam ; post Bacchanalia, factis ante mullis vere regiis conviviis (quas Banchetas vulgô vocant) cum ab ipso, suoque primogenito, tum ab aliis principibus ac cardinalibus qui aulam sequuntur , concessit ita longe in Picardiam. Rex tamen Na verras, unà cum Reginà, in urbe bic mansil. Hujus Régis instiuctu concionatus est in arce regià publiée Gerardug ille Ruffus, quem scio KaTriToivt esse notissimum. Facit enim hujus raentionem in epis-

1 Chrétien Herlio , professeur de mathématiques à Strasbourg.

2 Simon Grynœus, depuis 1529 professeur de théologie à Bâlc. 3Guill. Budaîus, De studio instituendo et de philologià libri duo.

Bâle, mars 1533 , in -8".

4 Jacques Sturm, scolaïque et steUmeister de Strasbourg.

tolà ad eandem Reginam, quae in Hoseam commentario prôefixa est. Is inquam Géra r dus taolà horainum frequenlià Doniioi verbum pr&dicavit, ut nulla fere concio facta fuerit, quin horainum quatuor ve) quinque millia adfuerint, adeo ut ter rautarelocum coactus sit. Vix enim locus inveniebatur in quo commode concionari possel et qui satis capax esset. Concionatus est autem quolidie per tolam banc quadragesimam , prœsente et Rege ipso et Reginà. Jam facile collegeris quotics coosilium captarint et congregati fueriot oi deoXoyot fyétepoi , et turba ista scribarum et pbarisaeorum , ut illum compescerent. Sed primo non facile contra Regem teraere ausi suntcertamen suscipere, et huic se opponere. Tandem vero Picartus cum aliis qui summi hic habentur doctoribus quibusdam in concionibus publice in Regem invehi et eum suggillare non dubitarunt, insimulantes intérim Lutheranismi et hœreseos, freti scilicet autoritate sorbonicà. Tum et tumultum excitare conati sunt, populumque stimulare ne haeresim banc pestilentissimam radices agere pateretur. Rex, ut paucis absolvam, non ita multo post Pascam mandavit ut captivi tenerentur in rcdibus nec egrederentur nisi facta eis potestas rursus fuisset. Tum bonus noster Beda in Monte suo acuto aliquandiu manere coactus est. Rursus tamen deinde paulo post in mulo suo equitantem vidi. Res tandem ad Regem ipsum Galiiœ delata est. Quum vero hi facti sui ralionem dare non possent, nec eaprobare quae effutierant , praeterea omnino ab adversario convincerentur, decretum est, ut unà omnes exularent, nec unquam Parisios répétèrent circiter viginti miliaria (sic enim audio) nisi a Rege permissum fuisset. Sunt qui dicant eis perpeluô exulandum. Hoc certum est, si impetraverint ut in urbem rursus intromittantur, grandem pecunise summam baud dubie solvent. Jam die Sabbatbi et Solis primùm fama haec de Régis decreto , quantum ego scio , evulgata est. Die Lunae cum ad Sturmii lectionem postmeridiem essem ilurus, raaximam lurbam anle collegium Montis acuti vidi, quœ expeclabal ut Bc-

dam abeunlem videret. Omnes tandem delusi , domum reversi sunt. Ileri tamen discessisse ccrlô mibi quidam hodie affirmarunt. 01 OsoXo'yoi non die non nocte unquam cessant ab opère. Miserunt (ut audio) nuntium ad Regem qui gratiam petat, ut de pœnà aiiquid remittatur. Varias hominum sententias ac judicia audias; illi miserentur optimi Bedœ , partim quôd indignum putent qui tam gravia subeat, propter summam hominis eruditionem ac profunditatem in tbeologià, quam esse in ipso sibi persuadent; partim quod videant bominem tam grandem natu exilium tara durum pati oportere. Audias alios qui gaudio exultent. Sunt alii quibus omnino nihil curae est. Scribet et Grynœus fortasse aiiquid bac de re. Sunt enim opinor qui Basileam ad Petrum Tusanum scripturi sunt qui apud Grynœum aliquandiu egit et forte etiam nunc agit. Nomina istorum quibus solum vertendum est , haec sunt : est primô Beda y deinde ille Picartus, quidam Franciscanus , et quidam ex ordine Maturinorum. Quotidie affiguntur schedulœ pro et contra. Die Solis antequam de Régis decreto aiiquid auditum est, non ita procul ab bospitio meo affixa schedula fuit bene longa, literis italicis eleganter, sed gallice et rby trois -conscripta , in qua pulcherrime suisque coloribus omnes isti theologi depingebantur, et praeter istos quatuor alii etiam duo, nempe qui theologiara profitetur in collegio Naverrae , et quem appellant de Cornibus. Mulli jam cœpcrant scbolaslici confluere, quorum alii subridebant, alii autorem clamabant esse haerelicum. Tandem nescio quis zelator dilaceravit. Heri affixa est alla superiori longe dissimilis; maxime invehitur in canes istos Lulberanos. Fuerunt multi qui descripserunt, quos cum viderem, descripsi etipse, libetque hic subjicere; habebis scioqui tibi exponant. Mansittoto die haec intégra, nec tam citô sublatafuit, quemadmodum illa superior. Verba haec sunt:

Au feu. au feu, cesl hérésie qui jour et nuyt trop nous grève l Doibs-tu souffrir qu'elle moleste

saincte escripture ei ses edictz'i veulx-tu bannir science parfaicle pour soubstenir luteriens mauldictz crams-fu point ih'eu gu'ti permette toy et les tiens , qui sont floris , faire péril ?

Paris, Parie, fleur de noblesse ,

soubstient (sic) la foy de Dieu que on blesse .

ou aultrcment fouldre et icmpestc

cherra sur toy , je t'advertis.

Prions tous le roy de gloire

qu'il confonde ses (sic) chiens mauldictz .

a fin qu'il ne soit plus mémoire

non plus que de vielz oz pourris.

Au feu. au feu, c'est leur repère !

Fait en iustice! Dieu Va permys.

Rursus et alia bodie afûxa est (quam ego tamen non vidi, audivi tamen cerlô ex aliis) in qua nominatim exprimitur ille ipse concionator cujus supra commemini. Rex Naverrae adhuc in urbe est, brevi tamen ad Kegem Galliae seconferet, quero Lugduni jam esse- ajunt. Omnia tumullum minari videntur. Sunt qui maximum zelum simulent, implorantque justiciam ut suppiiciura de detestandis illis baereticis suroat eosque exlirpet funditus.

Haec sunt, mi prœceptor, quorum gralia prœcipue ad te nunc scribere volui , imporlunior Hcet fuerit nuntius. Aguntur et multa alia , sed nemo est qui possit expiscari omnia. Multa in noslrà regione urbis fiunt, qua? prorsus ignorant ii qui sunt in alià; multa vicissim in alià , quœ nos ignoramus. Tuura jam erit studiosos omnes adhortari ut carmen scribant elegiacum in miserabilem istam doctissimorum theologorum fortunam. Quotidic fere conveniunt nostri (xaraio^oyot. Forte fortunà heri videre volui quidnam in 9orbonà agerelur, cumque jam essem sub januà, cl comtemplarer picluras et imagines quœ ibi venduntur, Budœum egredientem commode video, quero, relîcto

inslitulo, secutus sura ut salis Dominera intuerer. Fui non ita pridera in filii sui cubiculo qui annos circiter 1k vel 15 natus est; saepe enim me rogavit ut viderem musxura suura et quid rerum domi ageret. Ego vicissira expecto quando me eliam conveniat et unà secum adducat fratrem qui anno minor est natu. Convenissent heri fartasse, sed mihi non erat romraoduro. Ivimus enim ego et M. Vitus* eroptum pannum pro tunicà faciendà ; adbuc enim utor veste quam mecum attuli ex Germanià. Sed ut ad Budœos redeamus : uterque audit lectionem Latomi , et inde mihi quœdaro cum ipsis familiaritas intercessit. Major natu, si sibi pergat esse similis, non dubito quin pat rem et eruditionc sic ita expressurus, quemadmodum corpore et formà ipsâ représentât. Non autem apud palrem agunt (is enim longe a collegiis habitat), sed prœceplorem quendam babent Flammingum, qui unà cum Tusano anle annos aliquot apud Budœum vixit. Interrogavi autem bunc suum , de quo dixi, filium, quid novi jam paler moliretur , item quid Tusanus et Danesius. Hune unà cum Episcopo suo, cujus quasi praeceplorem agit, ruslicari jam dicebat; aliquid tamen dédisse chalcograpbis , annolaliones scilicet in duas posteriores Verrinas, in quas Asconii non exlant; deinde eundera Asconium, quem correxit, emendatiorem 2 . Intermisil per totam hanc quadragesimam lectionem suam grœcam, needum sane legil; putal autem brevi rursus auspicaturum , quamprimuro a Rege slipendiuro suum receperit. Et bœc quidem de Danesio. Palrem et Tusanum negabat quicquam moliri. Quod de Latomo mibi injunxisti , curavi pro meà virili sedulô. Reddidi Sig-

* Vitus Ardysaeus , du canton des Grisons , étudiait à Paris les mathématiques ; en 1 537 il fut nommé professeur de cette science à Bâle.

2 II paraît qu'ici Siderander se trompe. Danès n'a rien publié sur Cicéron ; en 1555 il fît une édition de Pline l'ancien. C'est Barthélémy Latomus qui publia les Verrines : Ciceronis actionum in Verrem libri septem, prœpositis arguments Asconii , et Latomi in singulas partitionibus. Paris, chez Pierre Gaudoul , 1552, in-8«».

mundo 1 literas statim die postero a leclione, nam die Solisego recepi, quemadraodura et supra dixi. Is quando noraen vidit, bene , inquit , scio quid sibi velit » nummos habere cupit , sed non habebit antequam in Germaniam profeclus fuero. Ubi audiebam quôd negaret omnino se quicquam jam dalurum, dubitabara quo pacto mihi adoriundus esset, ut ad meliora revocarelur. Lectis literis admonere cœpi quid mihi proxime. esset pollicitus, quôd sancte adjurasset operara se daturum ut vel aliquid roilteret, si quando in collegio aliquandiu egisset. Taudem eo redactus est ut promjserit se mihi daturum quinque aureos quando salarium suum a collegii primario récépissé! ; reçipiet autem fortasse post menses quatuor, festo sancti Hemigii. Sic couventum esse dicebat, ut singulis annis quinque aureos solveret, donec sumraa capitaiis esset omnino soluta. Multa mihi tum retulit, quo pacto debitum hoc contraxisset , et praeterea multa alia. Hoc verô concoquere minime potest , quôd tu instigare Sigmundum videris , et quo pacto agere debeat consilium suggerere. Multa etiam cavillari voluit, quando literas vidit post trium Regum esse scriptas. Ego quantum potui , oronia excusavi. Dixit nudiustertius mihi Brabantinus quidam, abilum eum parare in urbem aliquam Gasconiae, ubi nova jam schola erigilur. Ait stipendium ei liberalissimum esse oblatum, quamvis et hic nequaquam contemnendum habeat, plurimum tamen laboris etiam impendere cogitur. Legit enim quotidie, nisi festi sint dies aut profesti, quatuor vel quinque horas. Ego si rescivero eum abiturum, admonebo ut promissioni satisfaciat ; neque tamen abiturum puto, antequam annus suus finiatur, hoc est, ante festum Remigii. Promisso satis se facturum omnino afûrraavit, sed solvendi tempus postulat ; si non , inquit , contentus esse velit quod jam aureos quinque accipiat , et post annum rursus quinque , donec saluta

1 J'avoue que j'ignore quel est ce Sigismond. Est-ce peut-être Sigismond Gélénius , traducteur et éditeur d'une foule d'ouvrages grecs et latins , qui vers cette époque a voyagé en France?

fuerit tota summa, so lauff er an die gros* Glock, sic enita locutus est.

Literis (uis nibil respondere jam lieu», urgebat enim maxime ouotius; proxime fortasse plura de singulis. Charinus 1 jam est Sturmii ôjxoTpeoreÇoç, numeratque 30 coronatos aureos, qui nunc valent 22 batziis et dimidio; sic enim proxime est proclamatum, ut tanto valore accipiantur , si justum pondus habeant. Habet is et alios multos commensales. Ulinam et mibi per fortunam liceret cum viro aliquo docto agere ! Statueram et ego nuper illi convivere, sed non minus quàm 30 coronatos accipere voluit. Ego in fine bujus mensis mutabo bospicium et convivam impressori alicui, numeraboque 20 coronatos. Hactenus numeravi semper 24 et eo amplius. Muluo mibi dédit 3 coronatos intérim M. Vitus , antequam pecuniam a vobis accepi. Jam paro mibi tunicam , et par caligarura , et vereor ne k coronati et dimidius sufficiant; needum sane quidquam pararem veslium , ni summa me cogeret nécessitas. Reliquum est ut et bospilem solvam, quando jam emigravero, pro mense et dimidio. Non te , mehercle , nugis his referendis oblunderem , nisi ipse oblundi maluisses ; rogasti enim ut his de rébus te certiorem facerem. Vere pecuniarum charybdim Luteciam experior. Parcissimus esse volo, et studiorum eliam jacturà bospitem quœro, ubi possim quàm minimo semper vivere, et tantum intérim argenti insumo. Quod ad vîclum emendum attinet, minus eliam solvitur quàm ante biennium numeratum est; vinura et panis vilissimo vendunlur: sed tamen plus numerandum est , si quis cum doctis agere velit, quàm si quts victum apud civem emat. Mirum in modum placet quôd magistratus studiorum curam adhibere incipiat. Scribîs enim liberali aliquem apud vos stipendio vivere posse qui dialectica et rbetorica profiteretur. Quando animo, mi praeceptor, rae-

1 Louis Garinus, proprement KM, de Lucerne , médecin , se rendit à Paris, après avoir séjourné quelque temps à Strasbourg. Il était ami de Bucer, de Jean Slurm, etc. Il mourut à Baie en 1569.

cum repulo adeo sludiorum fervorem u bique fere apud nos. refriguisse, ut nullus quasi inveniri jam possit, quem huic praeficialis muneri, non possum non dolere plurimum. Maximi nominis bic sunt Sturtniui et Latomus, nec minus in ore sunt studentibus quam ipsi professores regii, et uterque vocatur in hanc urbem Gasconiae qua de supra dixi ; nescio taraen Sturmius recepturus sit conditionem illic nec ne; satis enim commode hic vivit. Sed de hoc satis.

lbit brevi» opinor, Basileam Gallus ille ruffà barbulà, qui Âretio unà cum alio quodam Gallo convixit. Vidi et librorum compactorem blc , qui apud Conradum bibliopolam œgrotavit. Si quid scribere velis, mi prœceptor, ex Grynœo explorabis an Petrus ille Tu$anus brevi sit bue venturus , et huic quicquid erit literarum trades. Incertus sum an bic Ântonii famulus reversurus sit ; neque enim ipse cum Antonio locutus sum ut interrogassero, sed Gallus ille qui apud Grynamm biennium fere vixit, euro abiturum significavit. Opinor Charinum etiam scribere Basileam ad Cratûndrum* vel ad Grynœum. Titus 2 ignoravit forlasse bunc ministrum abiturum. Tu, mi prseceptor, causam meam, quod facis, apud omnes patronos âges, ut aliquando cum doctis versari bic liceat. Salutabis plurimum utrumque parentem, uxorem tuam, de cujus valetudine certiorem quœso me reddas, deinde xov 'EMwvot, xàv Konrfxwva xai xbv *Apexiov et omnes patronos communes. Miror quid C. Herlinus agat; utinam in talem hic prœceptorem incidam. Rarum hominis candorem cum singulari eruditione conjunctum, numquam satis possum suspicere. Rogo admoneas (neque detrectaturus est , scio) ut , sinon multum , vel xo xc«p Elv saltem ad me proxime mittat. Jacobo nostro, ut dixi, proxime (Deo volente) respondebo, quemetnunc salvere jubebis meo nomine; item Martinum Bavarum nostrum, vere pium adolescentem. Adeone

1 Cratander, savant imprimeur à Bâle.

- Vitus Ardysaws avait pris en France le nom de Tiiut.

verô theologicatur Pulbarba 1 ooster, ut non quartam hors parlera epistolio scribendo iropendere liceat? Spero mihi aliquid literarum proxime missurum. Salutabis denique et Cyprium nos t ru m, et omnes tuos convie tores. Apod parentes et apud omnes me excusabis quo minus jara scripserim. Vale. Parisiis, 28 Maji anno 1533.

PETROS SlDEBANDEB tuUS.

LETTRE DE MÉLANCHTHON A GEORGE SP AL AT IN, PRÉDICATEUR ET SECRÉTAIRE DE L'ÉLECTEUR FRÉDÉRIC DE SAXE.

11 Juillet i533.

[PMI. mianchthonii opéra, ed. Bretschneider ; Halle 1835 , in-4°, t. II,

Viro optimo D. Georgio Spalatino , amico suo.

S. D. Brisgerum non volui sine nostris literis dimiltere. Accepi libros ex ipsà Parisiorum urbe scriptos uuper adeo , die Jobannis Baptistœ , in quibus mira bistoria est. Gtrardus quispiam in aulà Reginœ Navarrse Evaogelium docet magnà , ut seribunt, animi constanlià. Ad versus hune nuper post Pascba Parisiis duo vociferali sunt, seditiosissime Régi minantes ipsi , nisi Gerardum remoneat a concionibus. Beda, qui fuit buius fabulœ auctor, unà cum istis duobus clamatoribus iussus est

* Pseudonyme de Conrad Hubert, diacre de l'église de Saint-Thomas à Strasbourg.

ex urbe Lutelià abire. Senex quidam theologus hanc contumeliam Iheologici ordiois adeo œgre tulit, ut dclirio vitam amiserit. Gerardus libère concionatur, et imperatura tbeologis, si quid habeant negotii adversus eum, ut iure agant. Désignait etiam huic causa? evangelicœ non iniqui, apud quos cognitio fieri debeat. Curabo edi excmplum literarum, in quibus est baec bistoria. Ibi cognosces omnia planius. Haec velim te significare aulicis. Sunt enim certa et significationem prœbent, iudicia bonorum ibi non esse iniqua doctrine nos trac Cbristus Evangelii gloriam augeat! Obsecro te, signifîca roihi de Àristarchis in conventu veslro, an reiecta sit epistola , aut exemtus locus, in quo signiûcaraus, nos non impedituros conciliura. René vale. Die Magdalenœ 1533.

Philippus.