INFORMATION FAITE PAR LES JUGES ECCLÉSIASTIQL'ES
sur la violation des immunités ecclésiastiques reprochée à Gilltf
de Rais.
Depositiones testium super effractione immunitatîs ecclesie, contra dominum Egidium de Rays productorum, sequuntur.
19 octobre 1440.
Déposition de Jean Bousseau.
Et primo :
JoHANNEs RouxELLi, cllens armorum domini dacis Britanie, parrochianus sancti Nicolai Nannetensis. etatis quadraginta annoram Tel circa, ut crédit, testis, ut supra, productus, receptus et jaratus pe^ hibere testimonium veritati in hujusmodi causis, examinâtes vero die décima nona dicti mensis octobris, anno Domini millesimo qoadringentesimo quadragesimo, indicione et pontificatu, ac staate generali concilio supradictis, inquisitus super contentis in qoadngesimo secundo articulo, incipiente : « Item, et qnod a dictis doobas annis, etc., » ad mencionem facientem de effiractione immaniutii ecclesie, dixit et deposuit quod, die lune, in crastinnm festi sancte Penthecostes Domini ultime preteriti, cum iste testis et Johannes Fprmn cum quodem Guillermo ïhnUrrys ac nonnallis aKîs essent lu ecclesia parrochiali sancti Stephani de Malamorte, Nannetensis diocesis, que parrochialis ecclesia fuit et est constituta prope fortalicium ejusdem loci, ad quem locum iste testis adierat ot prohibicionem faceret ex parte domini ducis debitoribus redditnam. censuum etaliarumobvencionumcastellanie et pertinentium cyasdem loci ne quid inde solverent aut traderent prefato Egidio, reo, et hoc in exitu magne misse parrochialis ecclesie predicte, ipse vidit taac pretatum Egidium, reum, tenentem in manu sua unum gesom^
' Gœsumf sorte de dujzuc.
jMÛ^l
CONTRE GILLES DE RAIS. cm
valgariter dictum jusm*me, qui, associatus nonnuUis alîîs, impetuose intravit ecclesiam predictam et, comminative loquendo cum predicto Fenon et aliis qui tune in dicta ecclesia existebant, et presertim cum predicto Perron, cui terribilitcr dixit ac talibus verbis usus fuit, sibi dicendo galice : Dehors, dehors^ viditque tune iste testis quod quidam Lenanus, marquisius de Seva, familiaris et de comitiva dicti Egidii, rei, existens, secum induxit a dicta ecclesia predictum Ferron post dictum Egidium, reum, cum aliis de dicta comitiva : creditque quod d ictus Ferron tune exivit dictam ecclesiam, timoré et comminatu dicti rei plus quam alias. Iste vero tune proposuit dictam ecclesiam exire, et exiisset nisi quod quidem de comitiva dicti Egidii, rei, eidem testi signavit cum suo digito (quem, dictum signum faciendo, approximavit ad nasum et occulos sic signantis), quo medio iste remansit in ecclesia predicta.
Dixit quod tune audivit, a quampluribus personis, quod erat , eo tempore, in quodam nemore prope dictum locum, quedem comitiva gencium armatorum, in seu pro insidiis ibidem expectancium dictum Egidium, reum, galice en embusche, in numéro quasi sexaginta. Dixit insuper et deposuit quod, eo tempore quo iste in dicta ecclesia existebat, ipse vidit très vel quatuor cum capelinis, seu celatis, vel saladis supra eorum capita, et aliis armis, ante dictam ecclesiam transeuntes. Et dixit quod audivit postmodum dici quod ipse Ferron per eundem Egidium^ reum^ et sues familiares ductusfuitad castrum pretactum, et quod illud castrum ipse Ferron prefato Egidio, reo, restituit seu reddidit, et quod idem Egidius prefatum Ferron ibidem detinuit incarceratum.
Interrogatus an^ in exitu ejusdem Ferron ab ecclesia predicta, fuit aliqua per eundem Egidium, reum, et suas gentes violencia perpetrata, respondet quod nichil aliud vidit vel scit, quam supra dictum est. Et, ulterius, dixit ipse testis quod novit dictum Johannem Ferron a juventute et quod ipsum, per plures annos ante ipsius capcionem et detencionem, vidit incedentem in habitum et tonsuram cléricales, et pro clerico communiter haberi et repulari.
Et fuit sibi in forma injunctum etc.
civ PROCEDUIΠCRIMINELLE
Même jour.
Déposition du marquis de Ceva, italien.
Lenanus db Sevb, marquisius S Âubiensis * diocesis, etatis qnadnginta annorum et ultra, ut crédit, testis ut supra productns, examinatus vero die et anno predictis, inquisitus super contentis in artiealo pretactOy mencionem faciente de efinractione immunitatis ecclesie, dixit et deposuit quod dictus Egidius de Rays, reus^ com isto Egidio de Sillé, Bertrando Poulein accesserunt ecclesiam parrochîalemcaratam sancti Stephani de Malamorte, stante celebraeione xnagne misse, post elovacionem et sumpcionem corporis Christî; de die aatem non recolit, sed crédit hoc fuisse die festi sancte Penthecostes Domiai ultime preteriti, vel in crastinum ejusdem festi : habebatqne dictas rous unum gladium, vulgariter dictum jusarme ; et dixit prefiito Johanni Perron : Ha, ribault, tu as batu mes hommes, et leur as fiât extorsion : viens dehors de Viglise^ ou je te tueroy tout mort! Tanc dictos Perron, genibus flexis, rogabat eum, annuens quod ûiceret qnid
* J*ai fourni plus haut, page 229, une note sur les marquis de CeTa, aTentarioi et condottieri italiens dans toute la force du terme. Au zv* siècle, ils étaient nooh breux et en possession de biens peu importants et indlTis. Hi eurent avec le duc d'Orléans, comme comte d'Asti, les relations de Toisinage et d*îotérôt les plus difficiles. En 1447, Charles d'Orléans transigea iTec cax; mais les difficultés reparurent ensuite plus vives que jamais. Lacrezia de Ceva, femme de Regnauld> du Dresnay, gouverneur d*AsU, et héritière de Pierre de Ceva, reconnut le droit de la France sur certains domaines; nuis son cousin germain Carlo, fils d'Antonio, contesta cet abandon (1475) et, lor le refus persistant de la France de faire droit à son injuste réelaoutiOD, il assassina, en 1501, le gouverneur d'Asti, Hector de Monti>7nard (J. d*Anton]* Cette réclamation des Ceva fut une des causes qui amenèrent la guerre entre François !«' et Charles -Quint.
Nani ou Lenano de Ceva, le complice de Gilles de Rais, était fils d*un cadet de cette famille. Il revint en Piémont après la mort de Gilles, et nous le voyoss figurer dans un acte de 1456 avec ses deux frères aînés, le chevalier ThoDU et Achille, marchiones Ceve. Il mourut dans un âge fort avancé, car le règlement du domaine de la veuve de Nani, Lucha, n'eut lieu qu*en 1491. Dame Lochs, d'Asti, avait reçu en dot 1,000 écus d'or, que le gouverneur d*A8U, le comte de Dunois, s'était engagé à lui payer par petites annuités de 120 ducats sor la trésor d'Asti ; Nani lui avait assigné eu douaire quelques biens, des plot modestes, un moulin, un pré..., dans son domaine de Bagnascho. Mus ce petit domaine lui-même revenant au duc d'Orléans par suite de la mort de Nani, Lucha réclamait. Le 7 septembre 1491, Hector de Monteynard, gower neur d'Asti, transigea avec elle moyennant le paiement comptant de ce qoi restait dû encore sur sa dot (Bibl. Nat., Titres originaux, Ceva^ u— 4, S, il, Monteynardf n» 301). Les Ceva portaient fascé d*or et de table,
* Diocèse d'Alba, en Piémont : mais Ceva dépendsit du diocèse de Mondovi.
COiNTRE GILLES DE RAIS.
vellet. Timensque idem Ferron de dicto reo, rogavit istum ut eum juvaret intercedendo pro ipso, ne lederetur per eundem Egidium, reum. Cui presens testis annuit quod^ si ipse Ferron haberet malum, quod ipse testis consimile pateretur : cum ipsoque teste tune, post quamplurima verba, ipse Ferron sponte exivit dictam ecclesiani, sequendo dictum Egidium, reum, versus castrum de Malamorte, alias per eundem Egidium, reum, Gaufrido Feiron venditum, quod castrum tune eidem reo reddidit prefatus Jobannes Ferron, et ibidem remansit idem Ferron detentus ex parte dicti Egidii, rei.
Preterea, dixit quod insidie seu ambuschia quinquaginta vel sexaginta hominum erant ibi prope, pro parte dicti rei, congregata, in nemore quodam, habentes disploides seu, vulgari locucione, paUtoz, capellinas, celatas, saladas et aiia arma, ut insilirent seu invaderent dictum castrum, nisi per dictum Ferron, sicut superius tactum est, eidem reo redditum extitisset. Dixit enim quod nemo, illorum qui accesserunt ecclesiam predictam, habebat capelinam, neque saladam, seu celatam.
Et insuper dixit quod vidit dictum Johannem Ferron in habitum et tonsuram cléricales incedentem, ac pro clerico communiter teneri et repu tari.
Et hoc [est] quod deponit et nichii aliud scit, dempta de fama quam dixit iaborare publicam super depositis per eum.
Et fuit sibi in forma injunctum etc.
Déposition de Bertrand Poulein,
Môme jour.
Bbrtrandus Poulein, Bajocensis diocesis, oriendus de Cantelou^^ prope Cadomum in Normania, etatis quadraginta quinque annorum, vel circa, ut crédit, testis, ut supra, productus et juratus, examinatus vero die et anno predictis, inquisitus super contentis in articulo predicto XLII<^, mencionem faciente de effractione immunitatis ccclesie, dixit et deposuit quod iste testis, in comitiva prefati Egidii iU Ray s, rei, Egidii de Sillé, una cum nonnuUis aliis, die festi Penthecostes Domini ultime preteriti, vel in crastinum ejusdem festi, sed crédit hoc factum fuisse die festi predicti, accessit parrochialem ecclesiam et curatam sancti Stephani de Malamorte, dicte Nanne* tensis diocesis, in quaquidem ecclesia preiatum Johannem Ferron, audientem missam, reperierunt : ad quemquidem Johannem Ferron ipse Egidius, reus, habens unum gesum, vulgariter nuncupatum
1 Caoteiou (Calvados).
cvi PROCEDURE CRIMLXELLE
jusanne, dixit furibunde verba sua, prorumpendo ac terribûitêr eidem Ferro7i comminando, per hec verba^ vel in effecta consûBilU vulgaria : Ha, ribaultf lu as batu mes hommes, et leur asfailextonkn: vicn, vien hors de l'iglise , ou je te Uteroy totU mort ! Tonc dictes ¥erron, genibus flexis, humiliter, cum eodem reo, loqoenti eidem dixit : Faictes ce que il vous plera. Timensque idem Ferrcn de dieu reo, rogavit testem immediatum ut eum juvaret, pro eo intereedendo erga ipsum reum ne per eundem reum lederetur. Gui tastis immediatus dixit quod non timeret de eodem Egidio, reo, et qood, s ipse Ferron aliquod malum pateretur, quod simile idem testis immediatus sufferret et haberet. Deinde vero, post alîqua verba inte: ipsum testem immediatum et Johannem Ferron prehabita et "prolocuta, ipse Johannes Ferronj ultronea voluntate, post ipsam test«m immédiate exivit : qui, simnl una cum ipso teste, prooesseront pon dictum reum tendentem versus dictum fortalicium sive castmm de Malamorte. Quodquidem fortalicium ipso die prefatus Femm ddem reo reddidit sive restituit^ ut testis immediatus ftiit attestatos. Et inibi remansit idem Johannes Ferron ex parte prefiiti rei detenUu: quem inibi et alibi per aliqua detinuit tempera incarceratam idem Egidius de Rays, reus. Et dixit quod, ex parte dicti Egidii de Beyf, rei, facte erant insidie seu inbuchiata quinquaginta vel sexaginu hominum armatorum nomine dicti rei ibi tune finctay pro asaliendo sive invadendo dictum fortalicium, quod invasisset idem Bgidiiu. reus, nisi ipse Feiron predicto reo illud restituisset. Nemo aotem, ex illis qui existebant cum dicto Egidio, reo, in ecclesia predicta, cam ipse Ferron exiit predictam ecclesiam, armatus erat saladis, celatisre, aut aliis armis invasivis, demptis ensibus et prefato Egidio» reo, qui habebat tune gesum predictum, ut supra.
Et, ulterius, dixit quod vidit dictum Johannem Ferrtm, inoedentes in habitum et tonsuram cléricales, pro cierico haberi commonite: I et reputari.
Et hoc est quod deponit et nichil aliud scit, dempta de fama qoaio dicit laborare publicam super depositis per eum.
Et fuit sibi in forma juramentum etc.
31 octobre 14M.
Déposition de divers t4moi9is»
Venerande circunspectionis vir, dominus Jacobus de FeneocttHr, utriusque juris professer^ etatis quadraginta ; Andréas Seguin^ cône ccclesiastice Nannetensis advocatus, etatis quadraginta; Johaone! Lorieni S quadraginta, curie secularis advocatus ; Robinus Biou, ia
* Apjielé plus haut Orient,
CONTRE GILLES DE RAIS. cvii
curia scculari Nannetensi advocatus ; magister Johannaes Briencii, quinquaginta ; Jacobus Thomici, mercator lucanus*, civis Nannetensis. quadraginta quinque annorum ; Johannes le Vcill, mercator, quadraginta; Petrus Picart^ mercator, quadraginta; Guillermus Michaelis, appothecarius, quadraginta ; Petrus Drouet, mercator, XL ; Eutropius Chardavoine , appothecarius, quadraginta; Johannes Le Tournoun, appothecarius, quadraginta ; Petrus Viviani, junior, curie ecclesiastice Nannetensis notarius , triginta quinque ; Robinus Guiilemd, cirurgicus, sexaginta, et Johannes A;i(?i7a/irec/i. barbitonsor, cives Nannetenses, quinquaginta, eiatum suarum annorum, testes, ut supra, producti, recepti et jurati perhibere testimoniuni veritatisacad cautelam absoluti, quod actumdeponendum(sic)inhujusmodi negocio sive causis, examinati vero die vicesima prima mensis octobris, anno predicto, inquisiti primo segregatim seu separatim et demum simul et in turba ac diligenter interrogati, de et super contentis in quadragesimo et quadragesimo primo articulis, mencionem facientibus de fama, dixerunt et deposuerunt, absque ulla discrepancia sive différencia, quod publica vox et fama communis viguerunt atque vigent in villa, civitate et diocesi Nannetensi ac in partibus de Ma* checolio et aliis locis circonvicinis, quod ipse Egidius de Rays, reus, quamplurimos pueros, tam masculini quam feminini sexus, fï'audulenter et dolose cepit et capere fecit, cum eisdem nephandlssimum peccatum sodomie viliter turpiterque et inhoneste excercuit et excercere consuevit, et cum eis contra naturam luxuriavit, et ipsos jugulavit et jugulari fecit et interfîci, ac eorum corpora sive cadavera concremari per quosdem Rogerium de Bnqueville, militem, Egidiura de Sillé, quosdem Poicloii cognominatum, videlicet Stephanum Corrillaut, et Henrietum Griarty familiares suos, et nonnullos alios suos complices, fautores et adjutores, ac sibi in ea parte adhérentes ; et quod malignes spiritus, liorridas demonum invocaciones facien[doj, invocavii, et quod homagium demonibus contra fldem nostram et eis membra puerorum occisorum obtulit et oflferri fecit, atque quamplurima alia scelera et crimina, perperam et inique, perpetravit ac perpetrare consuevit ; et quod, super hoc, apud bonos et graves erat ac fuit et est idem Egidius de Rays, reus, notorie difXàmatus.
Et hoc est quod deponunt, et nichil aliud sciunt, ut asserunt, super hujusmodi articulis ; et fuit eisdem testibus, in forma consueta, injunctum ne deposiciones suas hujusmodi revelarent.
Jo. DE Alneto, notarius. — Jo. Parvn — G. Lesné. * De Lucauie.
cvin PROCÉDURE CRIMINELLE
ARRÊTS CONTRE GILLES DE RAIS
Mardi, 25 oetobre 1440.
(Orig. aux arclÛTes de la LoÎR-Iifériefre, 1 189, yarch., Kcm akfô.)
Universis et singulispresentibus et posteris litteras hij^asmodi inspecturis et etiam audituris, Johannes de Malestricto, miseratioBe divina et Sancte Sedis apostolice gratia, episcopus Nannetensis, ei frater Johannes Blouyn, in sacra pagina bachalarins, conventus ordinis fratruin predicatorum Nannetensis, vicarius a religioso viro, fratre Guillermo Merici, dicti ordinis, in eadem sacra pagina magistro, ia regno Francie inqaisitore heretice pravitatis auctoritate apostolica ordinato et constituto, [in hac parte] civitateque et diocesi Nanoetensi specialiter deputatus, salutem in Domino sempitemam et presentibus ûdem indubiam adhibere. Universitati vestre notum tàdmus per easdem quod, dudum, prefatus fhiter Guillelmus Jferîeî, inqaisitor, quasdam suas patentes litteras nobis, firatri Johanni iMosyn. vicario supradicto^ concessit et presentari fecit, hi^josmodi lob tenore.
Suit la teneur des pouvoirs de /. Blou^^ dont nous aoofu domU k texte page xxxi (n^ 9),
Deinde, pridem videlicet, fama publica primitus refferente et clamosa insinuacionc précédente, ad honorablis viri, magistri Gaillelmi Chapeilloni, presbiteri, rectoris ecclesie parrochialis et carate aancti Nicolai Nannetensis, causarum offlcii curieque ecclesiaatice Ntnnetensis promotoris^ in hujusmodi causa et causis fldeî etiam promotoris, per nos deputati, agentis, instanciam, quemdam Egidiam de Rays, militem, olim dominum et baronem predicti locl de Bflyi. dicte Nannetensis diocesis, subdictum et justiciablem nostrum» in hac parte reum seu deffensorem, ad certum et condecentem termianm presentem citari mandavimus et fecimas, prefkto promotori, pro parte ejusdem promotoris contra eumdem reum ad obiciendnm et proponendum, de justicia, responsurum. Quo adveniente termino, ai conparentibus pei*sonaliter in judicio coram nobis prefiato magistro, Guillelmo Ciiapeillone, promptore, agente, ex parte una, et dicto Egidio de Rays, reo seu deffendente, parte ex altéra, contra qoeffl
CONTRE GILLES DE RAIS. cix
dictus promotor nonnullos articulos, verbo dumtaxat, dédit et proposait, salvo illos dandi facto, et ipso promotore instante et petente I>er dictum Egidium, reum, eisdem articulis responderi, quibus idem reus tune respondere non curavit. Et, propterea, dictus promotor certam aliam diem et conpetentem terminum sibi et prefato Egidio, reo, ad ponendiim et articulandum ponique et articulari videndum, in causa et causis hujusmodi, per nos preûgi et assignari instanter postulavit : quem eisdem promotori et Egidio, reo, preûximus et assignavimus tune ad idem.
Qua die occurrente, comparuerunt personaliter in judicio, coram nobis, dictus magister Guilleimus Chapeilloni, promotor, ex parte una, et dictas Egidius, reus, parte ex altéra, llem promotor nonnullas posiciones et articules concludentes contra prefatum Egidium de Rays, reum, tune facto et in scriptis dédit, obtulit et exhibait. Post quorumquidem posicionum et articulorum exhibicionem, dictus promotor certum alium terminum competentem dicto Egidio, reo, ad dicendum et proponendum ac obiciendum quicquid verbo vel in scriptis dicere seu obicere vellet, et ad respondendum eisdem, per nos instanter peciit : quem tune eidem Egidio, reo, preAximus et assignavimus.
Qno adveniente termine et comparente personaliter in judicio, coram nobis, dicto Chapeilloni, promotore, ex parte una, et prefato Egidio de Rays, reo, parte ex altéra, contra quosquidem posiciones et articulos predictus Egidius de Rays, reus, nichil dicere seu excipère voluit; quin ymo, ipse Egidius, reus, in nos, tanquam sues compétentes judices, sponte consensit et juridictionem nostram approbavit, contentaque et narrata in posicionibus et articulis predictis, etiam majora quam sint in articulis higusmodi declarata, que voluit idem reus contra eum sufflcienter habere pro expressatis et confessus fuit fore vera. Quiquidem promotor, ad producendum et per alteram partem produci videndum omnia et singuia que in causa et causis hujusmodi producere vellet^ certum et condecentem terminum ipsi promotori et prefato Egidio de Rays^ reo, per nos preâgi et assignari postulavit, quem eisdem preAximus tune ad idem.
Quo adveniente termine, comparuerunt personaliter in judicio, coram nobis, supradictus magister Guilleimus Chapeilloni, promotor, parte ex una, et Egidius de Rays, reus, parte ex altéra, qui omnia et singuia, in causa et causis hujusmodi producta, verbo dederunt; et deinde, instantibus et petentibus dictis promotore et Egidio de RaySj reo, certum alium diem et competentem terminum, ad dicendum et opponendum quicquid verbo dicere seu opponere volebant, preûximus tune et assignavimus.
ex PROCEDURE CRIMINELLE
Quo termino adveniente, personaliter comparuenint in judido, coram nobis^ dicti promotor et Egîdius deRays, reus, qui contra dicU sic producta dixerunt se nichil dicere vel obicere velie. Et, certo alio dictis promotori et Egidio, reo, per nos preAxo et assignato termino, instante et petente dicto promotore^ ipse et prefatus Egidius de Bap, reus, in causa et causis hujusmodi, in manibus nostris ad sacrosucti Euvangelia Dei calumpnie et veritatis prestiterunt juramentam. Et iiisuper, certa alia die conpetente eisdem promotori et Egidio, ro, per nos préfixa et assignata, instante dicto promotore in presendi dicti Egidii, intelligentis etaudientis et in hoc expresse conseotîentii dictes posiciones et articuios duximus admictendos et admisimus; et, quibus sic per nos admissis, instante dicto promotore, asserente quod, non obstante confessione ipsius Egidii de Rays, rei, ad mafis elucidandam et fortifllcandam intencionem suam, dixit, ex habaadanti, dictes articuios per testes pro parte ejusdem promotons ii cauba et causis hujusmodi producendos seprobare veile; qui per nos, ctiam de voluntate et consensu dicti Egidh de Rays^ rei, ad hoc fait admissus; nonnullos lide dignes testes in causa et causis hugosmodi produxit : deposicionibus quorum idem Egidius, ultra jam per eom, ut prefertur, confessum, credere voiuit, quorum actestaciones articulata pro parte promotoris contra eumdem Egidium légitime probarent.
Et, deinde, in certo alio termino dictis promotori et Egidio in causa et causis hujusmodi per nos preâxo et assignato, idem promotor peticioncm suam facto contra eumdem reum obtulit et dédit hujusmodi sub tenore :
(( Quare, petit dictus promotor per vos, reverendum patrem, dominos, episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Blouyn, yicarioB dicti inquisitoris heretice pravitatis, et vestrum quemlibet, Teitramque defUnitivam sententiam, pronuntiari, decemi et declanri prefatum Egidium de Rays, reum, hereticam, appostasiam perfidie ac horrendam demonum invocacionem commisisse et nequiter pet^ trasse , et ob hoc excommunicationis sententiam et alias johi penas incurrisse, ac velut hereticum, appostatum et demonum inTOcatorem puniendum fore, punirique et corrigi debere, proat jura Yohmt et canonice statuunt sanctiones : necnon per vos, reverendoo patrem, dominum episcopum Nannetensem, vestramque deflOtnitiTia sententiam pronunciari, decerni et declarari dictum Egidium de Bafit reum, crimen et vicium contra naturam cum liberis et infantiboi stipradictis, sodomitico more, sacrilegiumque et violenciam iouno* nitatis ecclesiastice commisisse et nequiter perpétrasse, et, ob hoc, eumdem Egidium, reum, excommunicationis iMntentiam et aliu
o'ji A.^^ .
CONTRE GILLES DE RAIS
^ Juris penas incurrisse, ulteriusque puniendum fore et salubriter cor-
■ rigendum, punirique et corrigi debere, prout jura volunt et canonice '^ sanctiones, dictoque promotori brave justicie complementum in pret missis débite ministrari, vestrum benignum ofïïcium in premissis I omnibus- et singulis bumiliter implorando. Et premissa omnia et sin-
■ gula dat, dicit et facit dictus promotor, orani meliori modo et forma I quibus potest et débet, eaque petit per vos ad probandum admieti, k que offert se légitime probaturum citra omnem superfluam probat cionem testiumque depositionibus rite publicatis : de quo expresse i protestatur idem promotor, salvo jure corrigendi, addendi, mutandî, i minuendi, interpretandi et in melius reformandi, ac alia de novo .: dandi et proponendi, si opus fuerit^ suis ioco ci tempore oportu- Li nis. » *
,i Qua sic oblata dicta peticione, testiumque deposicionibus rite publin catis, predictus magister Guillermus Chapeillon, ad conciudendum et f per alteram partem conciudi videndum, necnon in causa et causis .1 hujusmodi per nos ferri et promulgari sententiam et sententias difïï- Ei nitivas in presentia dicti Egidii de Rays, rei, audientis et intelligentis D et in boc consentientis, certam diem et competentem terminum, 5 videlicet ad diem, locum et horam infrascriptos, per nos preûgi et ; assignari instanter postuiavit.
Qua die occurrente^ personaliter comparuerunt in judicio^ coram nobis, predictus magister Guillelmus Chapeillon, promotor, pro se ipso, ex parte una, et dictus Egidius de Rays, reus, etiam pro se ipso, parte ex altéra. Quiquidem promotor, in presencia dicti Egidii (le Rays, rei, audientis et intelligentis, in causa et causis bujusmodi, per nos conciudi et deinde et successive sentenciam et sentencias ferri et promulgari, vei idem Egidius de Rays^ reus, diceret causam, si quam haberet racionablem, cur boc tieri non deberet, et, quantum in eodem promotore fuit, in eisdem conciudi instanter postuiavit.
Tune idem Egidius de Riys^ reus, dixit se nil allegare seu proponere velle quin in causa et causis hujusmodi concluderemus, et ad sentenciam et sentencias difii nitivas, in causa et causis higusmodi ferendas et promulgandas, procederemus.
Cum quibusquidero promotore et Egidio deRays, reo, tune in causa et causis hujusmodi conclusimus, et proconcluso habuimusin eisdem. Deinde vero, dictus promotor, in presencia dicti Egidii de Rays, rei, audientis et intelligentis, ut prefertur, pro se et contra dictum Egidium, reum, sentenciam et sentencias difûnitivas per nos ferri et in scriptis promulgari instanter peciit.
Nos tune, Johannes, episcopus Nannetensis, et fï*ater Johannes Blouyriy vicarius inquisitoris predicti, visis primitus per nos et dili-
t» ■«■ <o.— >0.fcl
t ■ '■ HÉ !■■
ex II PROCEDURE CRIMINELLE
genter inspectis actis, actitatis, litteris, instramentis, processiboi, et dicti Egidii dt Rays, vex, spontanea confessione Judieiali et ilii, soorsum et ad partem facta et per eum dolenter et flebiliter, de prvdictis delictis et crîminibus, per eum, ut asserit» contra Denm et ii ipsius Deî offensa commissis et perpetratis, penitendo emissa, testium deposicîonibuSy et aliis in causa et causis hinc habitis, exhibhis atque productis, ipsisque cum dlligencia et mataritate débite receasitis, aliisque merito servatis servandis, prout et quemadmodam hec omnia et similia in registre seu processu- cause et eausamm hnjoimodi seriosius et plenius continentur, habito prias per nos connlio de et super his omnibus et singulis cum rererendis patribus, domlnis episcopis, jurium doctoribus et sacre théologie professoribos ac aliis peritis et praticis atque probis viris, quibus de meritis caase et eansarum hi:gusmodi relacionem fecimus fidelem, de ipsomm consilio et assensu, ad nostras difAnitivas proferendum sentencias, seriatio. et successive, prout infra statim dicetur, processimos, easqne, pff ea que vidimus et. cognovimus ac de presenti yidemus et cognoscimus, pro dicto promotore, prout pro parte sua petitnm fùerat, et contra predictum Egidium de Ray s, reum, in scriptis tulimas et pro* mulgavimus, perorganum venerande discretionis yiri, domini Jaeobi de PencoetdiCj utriusque juris famosissimi professons, offlciaUs Nannetensis, ac presentibus ferimus in hune modum.
Christi nomine invocato, nos, Johannes, episcopus Nannetensis, et fï*ater Johannes Blouyn^ in sacra pagina bachalarius, ordînis fritrum predicatorum Nannetensium, vicarius inquisitoris heretice pravitatis predicti in civitate et diocesi Nannetensibas, pro tribiuuli sedentes, et habentes pre oculis solum Deum, de reTerêndoniB patrum, domînorum episcoporumjurisperitorum, doctoram et sacre pagine magistrorum consilio et assensu, per banc nostram difflnitivam sententiam, quam ferimus in hiis scriptis, aetentis depoiidonibus testium, pro parte nostra et promotoris nostri in hac parte per nos deputati, in causa fldei hujusmodi, contra te, Egidiam de Bap, subdictum et justiciablem nostrum, in hac parte prodactomm ac diligenter examinatorum, ac eorumdem testium deposicioniboa i& scriptis ti déliter redactis, attenta etiam confessione tua spontanea coram nobis facta aliisque aetentis et consideratis qae animos nostros juste moverunt in hac parte, pronuntiamus, decemimoset declaramus te, Egidium de Ray s, supradictum, coram nobis in jadleio presentem, hereticam appostasiam perfidie, ac horridam demonan invocationem commisisse nequiter et perpétrasse, ob hocque excommnnicationis sentenciam et alias juris penas incurrîsse, ac relut hèreticum appostatum et demonum invocatorem puniendnm fore et aaln-
... ■•«"..•■ • — #^ #•».... - jv-^
CONTRE GILLES DE RAIS. cxiii
briter corrigendum, punirique et corrigi debere, prout jura volunt et canonice decernunt sanctiones.
Subsequenter vero, nos, Johannes, episcopus Nannetensis, cum ad ofticium vicariatus inquisitorum supradicti hoc non spectaret, prout etiam nos» frater Johannes Blowjn, vicarius supradictus^ in hoc consensimus, ad aliam nostram ditlinitivam sentenciam per organum domini Jacobi de Pcncoctdic, doctoris, officiahs nostri Nannetensis supradicti, profercndam processiraus, eamque, per eaque vidimus et cognovimus ac de présente videmus et cognoscimus> visis priraitus per nos processibus et aliis supradictis, ac habito et communicato super his omnibus et singulis consilio cum peritis, prout supra, de ipsorum consilio et assensu, pro dicto promotore et contra prefatum Egidiura de Rays, reum, in scriptis tulimus et promulgavimus ac presentibus ferimus in hune modum.
Christi nomine invocato, nos, Johannes, episcopus Nannetensis, pro tribunali sedens et solum Deum pre oculis habens, visis et cognitis per nos meritis et processibus cause Adei coram nobis vertentis a parte promotoris nostri, in hujusmodi causis per nos deputati, agentis, contra Egidium de Rays, subdictum et justiciablem nostrum, in hac parte reum, actentis deposicionibus testium pro parte nostra et dicti promotoris nostri in hac parte productorum, ipsorum testium deposicionibus in scriptis âdeliter redactis, actentis etiam confessione tua, per te, judicialiter, coram nobis sponte facta et publice emissa, aliisque actentis et consideratis, animum nostrum canonice moventibus in hac parte, de reverendorum patrum, episcoporum et sacre théologie magistrorum ac jurisperitorum consilio, per hanc nostram sentenciam diffinitivam, quam ferimus in hiis scriptis, pronunciamus, decernimus et declaràmus te, Egidium de RaySf supradictum, coram nobis personali ter in judiciocomparentem, crimen et vicium contra naturam cum liberis utriusque sexus, more sodomitico , necnon sacrilegium et violacionem emunitatis ecclesiastice commisisse nequiter et perpétrasse, ob hocque te in hiis scriptis excommunicamus et alias penas juris incurrisse decernimus, ulteriusque per nos puniendum fore salubriter et corrigendum, punirique et corrigi debere, prout jura volunt et canonice sanctiones.
In quorum omnium et singulorum Ûdem et testimonium premissorum, présentes nostras litteras seu presens pubhcum instrumentum, sentencias nostras hujusmodi in se continentes seu continens, per Johannem de Alneto, Johannem Parvi, Nicoiaum Geraudi et Guillelmum Lcsné, notariés publicos et cause et causarum hujusmodi, coram nobis, scribas infrascriptos, subscribi et publicari manda- Yiraus sigillorumque nostri, Johannis, episcopi Nannetensis supra-
ex IV procedufœ: criminelle
(licti, et conventus onlinis fratrum predtcatorum Nanneienstf, id nostri, fratris Joiiannis Blowjn, vicarii inquisitoris sapradicu. reqiiestam, cum proprio de presenti pro hujusmodi vicariatus offldo carcamus, jussimus et fccimus appensione communiri.
Lccte, lato et in scriptis promulgate fuenint hujasmodi nostre scntcntie difAnitive, de mandato nostro, per organum dominî Jacofat de Pcncoctdic, doetoris et ofticialis Nannetensis supradicti, in qnadam aula magna superiori ca^tri Turris nore Nannetensia, nobis inibi mane, liora tcrciarum, ad jura reddcnda, pro tribunall sedentibas. sub anno a nativitate Domini millesimo quadringentesimo qoadngcsimo. indictiono tcrcia^ die vero martis post festum beati Loee euvangeliste, vicesima quinta mcnsis octobris, pontifticatus Guctissimi in Cliristo patris et domini nostri, domini Eagenii, dÏTiu providentia pape quarti, anno decimo, sacrosancto Basilienai coadlio durante, presentibus ibidem reverendis in Christo patribna, doffliBii Johanne Prigencii, Briocensis diocesis, dé la Loherie, Landiœasis episcopis, Guillelmo de Malestricto, electo ecclesie Cenomanneiiai necnon honorablibus et nobilibus viris, magistris Petro de Hospitili, présidente Britanie, Guillelmo /ic laLoherie, in legibuSyRobertodeRîpparia, in u troque jure licenciât is, ac domino Roberto d'Espùutf^^ milite, necnon ctiam magistris Johanne de Castrogironis, Oliverio Solidi, Nannetensis, et domino Roberto Mercerii, Briocensia ecclesiaràm canonicis, Guillelmo Ausqiiicr, rectore ecclesie parrochlalia suete Cruels de Machecolo, Nannetensis diocesis, Johanne QuioU^ allooto Nannetensi, Oliverio et Guillelmo les Grimaux^ curie aecnlaris Xunetis predicte advocatis, una cum pluribus aiiia in xnnltltndine copiosa tune ibidem congregatis, testibus ad premissa vocatia spedi* liter et rogatis *.
De âlnbto, notarîus. — G. Lesné, notarios.
Et ego. Johannes de Alneto, clericus Nannetensis, publions ^oitolica et imporiali auctoritatibus notarias, roverendique patris, domini Joliaanis, episcopi Nannetensis, et fratris Johannia Blm/fi, vicarii inquisitoris, supradictorum, et hi^jusmodi cauae et caosarum, coram eis, scriba, in socLetate aliorum notariorum publicommet conscribarum infrascriptorum, quia promissis omnibua et aîngniii, dum, sicut premictitur, agerentur et Aèrent, una cum prenominitis testibus et notariis publicis et conscribis subscripsis presena Tocatas interfui, eaque summarie supra rccitata et in registro cauae et canst-
* Suivent des approbations de renvois, [reproduites aussi avanl lei qottre
signatures qui suivent.
Contre gilles dé raIs. <3xv
rum hujusmodi lacius declarata sic rteri vidi et audivi, ideoque hoo presens pablicura instnimentuin manu alterius scriptum de mandato dictorum reverendi patris , domini episcopi Nannetensis, et fratris Johannis Blowjn, vicarii inquisitoris, subscripsi, publicavi et in liane formam publicara redegi, signoquo et nomine meis solitis, una cum dictorum sigillorum appensione^ consignavi, in ûdem et testimonium eorumdem premissorum, requisitus et rogatus.
De âlneto^ notarius.
t Et quia ego^ Joliannes Parvi, clericus Trecorensis * dlocesis, publicus auctoritate inipcriali curiequo ecciesiastice Nannetensis notarius tabelliove juratus, ac prefati domini episcopi Nannetensis secretarius atque scriba, ipsiusque et fratris Johannis Blout/n, vicarii supradicti, in causa et causis predictis coram eis, una cum aliis supra et infrascriptisnotariiset conscribis scriba, premissis omnibus et singulis, dum, sicut supra narrantur, agerentur et fièrent, una cum prenominatis testibus et notariis ac conscribis jam dictis presens vocatus interfui, eaque supra summarie recitataetinregestis cause et causarum liujusmodi plenius declarata sic fleri vidi et audivi, idcirco huic publico instrumente, alterius manu scripto, de mandato dictorum domini episcopi et vicarii, signum meum apposui consuetum, meque manu propria hic subscripsi, in lidem et testimonium premissorum, ad hoc etiam requisitus et rogatus.
Jo. Parvi.
t Et ego, Nicolaus Goraudl, licenciatus in legibus, clericus, Nannetensis diocesis oriundus, publicus auctoritate imperiali curieque ecciesiastice Nannetensis notarius, reverendique inChristo patris, domini Johannis, episcopi Nannetensis, et fratris Johannis Bloijrif vicarii inquisitorum supradictorum, et hujusmodi cause et causarum, coram eis, scriba, in societate aliorum notariorum supra et infra scriptorum, quia premissis omnibus et singulis, dum, sicut premittitur, agerentur et lièrent, una cum testibus predictis et notariis publicis ec scribis supra et infra scriptis presens vocatus interfui, eaque summarie supra recitata et in registre cause et causarum hujusmodi lacius declarata, sic fleri vidi et audivi, ideo huic publico instrumento, manu mea propria, demptis duabus primis lineis et usque ibi quasJem suas in tercia linea, etc., scripto, do mandatis prefiitorum, reverendi patris, domini episcopi Nannetensis et fratris
» Tréguier (Côtes-du-Nord).
czTi PROCEDURE CRIIIUELLE
JshanrLs B*':y*i, Tîcarii iaq^ûslxomin. ona corn appenâone d:c'^jr:z sirillrr^-:: slznuzn aeam hic aoe fubscribenldol ap]>05ai eo&siïe::^ in f.ie2 e: :âsû2:^:n:sa oanicm ei sinnlonxm preznissarcs, r^;:::s:: as e: zDZ^r.-zs.
N. GX3LAUM, noiarios.
i £i ero. Gulllermus Ls^m?'. clerîcus. Nanneiensis diocssis. psbL:^: îsiperlal: Lu:::r;*Ma:e cur;e*î'je ecclesIasTîse Nannetensû necaonp?'^ reL.Ii :n Chriîto pa:r:s et dosiini. doziini Jahannis, Dei graiia epiic:p; Nii-se:5S5:5.. ac fratris Jobaaais BJ-'yi, Tîcarîi predicionzm la hr:5- L:îoii causis. ei coraz: ipsis dozxiInD episcopo ac Tîcario in sxirj*^ aliomm sapradicioran notarias ex conscriba, qnia premissls ozsc:^ et sinruîls. dum saccessive dicereniur et âerent, nt snperini samairi recita lur et in registre ipsarjzn cansamm serioslos oontineuir, sx cum prenominatis testibus et supradicils notarïis jMiblicîs ae in hiùaf* modi causis conscribis presens vocatus înterfiû eaqoe ot preasgitar dici atque deri vidi et aadivi.
G. LsssÈ, BOtaiiu.
