SI 8 ADDITION DU TEADUGTEUR
tuprà, p. 169, /nvenf., n» 879), l». que les prises respectives, faites pendant la durée de la guerre sur les gens des deux pays, seraient annullées : par suite Edouard promit de faire rendre par ses sujets toute prise de ce genre, hormis ce dont it avait disposé; le comte, de son côté^ prit le même engagement, sauf pour les prises faites par les gens du roi de France, pour autant que le comte ni ses gens n*en eussent profité; 3» Edouard octroya à toujours aux marchands de la terre et de la domination du comié de Flandre, et du marquisat deNamur Ja faculté d'acheter en paix et sécurité dans sa terre d'Angleterre , d'Irlande, d'Ecosse et de Galles , et dans toute l'étendue de sa domination, des laines et autres marchandises avec les mêmes franchises , lihertés et avantages que les Lombards ou autres marchands, soit Anglais, soit de toute autre nation.
Nous nVntrerons pas dans le détail des relations postérieures entre les deux pays. Ces détails appartiennent plutôt à l'histoire générale qu'à celle du commerce, et on peut au surplus les trouver dans la collection, souvent citée, de Rymer.
Ordonnance établie poun la ville de Gand par le comte Philippe , après son retour de Jérusalem (1).
Haec suât prsecepta quae statuit Dominus cornes noster (3) in Gandavo, eo tempore, quo rediit Hierosolymis.
§ 1. Si quis de LX lib. convictus fuerit et infrà triduum comiti non satisfecerit, e&eat terrain comîtis infrà triduum : quod si non fecerif , et de caetero in terra comitis (5) fuerit» omnibus diebus vita^ suae sine lege permanebit.
S 2. Si quis ex. parte comitis vicecomes constitutus fuerit in GandavOy et idem ab aliquo obsidem (4) exegerit,
(!) Cartulaire de la bibliothèque Van Hulthem, aujourd'hui à la bibliothèque royale à Bruxelles ; imprimée aussi dans les Notes de Lesbroussarl sur d'Oudegherst, I, 530, et par Diericx, Mémoires sur les Lois et Coutumes, T, 79.
Les variâmes sont tirées du Livre blanc des archives de la ville dt Gand, et du Cartulaire n» 1 de feu M. Lammens.
(2) Le mot nostèr, manque dans le liv. bl.
(5) L. b. visus fuerit.
[i) Cart. 1 . obses.
reddat (5) ei infrà tridaum : sine autem, in forisfacto LX lib. erit.
§ 3. Si qiiis ceciderit in forisfactum comitis et per scabinos convictus fuerit, ad domum ejus eatur, et tantum de sao accipiatur, undè forisfactum comiti reddatur : quod si non habuerit, accipiatur ad propriam ipsius personam.
§ 4. Si verô pro se fidejussorem constituerit, et fidejussor reddere différât, donec justitia comitis indè super eum placitaverit, fidejussor in duplo puniatur. Similiter in aliis negotiis, quicumque fidejussor constitutus fuit, et donec super eum placitatur, satisfacere distulit (6), puniatur in duplo.
§ 5. Si quis fecerit forisfactum LX lib., submoneatur ad domum suam , quod (7) si non hat>eat (8) , submoneatur in placito, et si infrà triduum non venerit convictus erit.
f 6. Nullus hominem habeat in Gandavo, nisi de faidâ vel de feodo : qui verô habuerit, et de hoc convictus fuerit, eril in misericordiâ comitis de LX lib.
(5) Car t. 1. reddatn.
(0) Au lieu de satisfacere distulit, le Liv. bl. a leulement distu* lerit.
{9)Uy.h\.habt49rit,
It.
Privilège du comte Philippe en faveur de l'abbaye de S^. 'Pierre , portant que les personnes bannies du territoire de S\'Pierre seront tenues pour bannies du pays de Flandre (1).
In nomine Patris et Filii et Spiritàs sancti. Amen* Ego Philippus, Dei gratiâ Flandriœ cornes, omnibus tam futuris quam praesentibus notum fieri volumus, quod dominas Gerardus dilectus noster abbas Sancti Pétri Gandensis, multotiens coram nobis quserimoniam distulit, super malefacto^ ribus de beati Pétri dominio bannitis, et aliis, qui exieges appellantur, et in oppidis et villis principalûs nostri recipiuntur et morantur; quam ob rem necessitati et ecclesiae utîlitati et monachorum ibidem deo servientium quieti providentes, tam pro stabilitate regni nostri, quam pro adipis* cendo aeternorum collium desiderio, sub principum terrae nostrse judicio et testimonio constituimus, ut omnes de beati Pétri dominio banniti, et alii, qui exieges vocantur, per totam terram nostram, sicut nostri proprii banniti habeantur; et abbati dicti loci, vel ejus praeposito, eos repo»centi, per ministros nostros reddantur, et quia utilitati fratrum nobis commissorum nos summopere prospicere convenit in futurum tempus, hoc scriptum sigillo nostro
(1) D'après rorif^inal, aux archives provinciales à Garut ; imprimé par Diericx, Mém. sur la ville de Gand, I, 257.
22S PiicBs
firmari et vironim illustrîum testimonio decrevimus roborari.
Actum Gandavi anno domini HGLXXX.
Signum Rasonis de Gavre.
Signum Eustacii de Grammine.
Signum Rogeri Castellani.
Signum Walteri de Sotteghem.
Signum Gerardi de Hasselt.
Décision d'unjitige au sujet du tonlieu sur les vins levé à Eenaeme en faveur de l'abbaye de ce lieu (2).
In nomine Patris et Filii et Spiritùs sancti. Amen. Ego Philippus Flandrensium et Yermandorûm cornes praesentibus et futuris notum fisri volo quod cum controversia coram nobis verteretur inter religiosos viros Abbatem et conventum monasterii Eyhamensis nomine ecc|esise su» ex uoft parte et quam plures apud Eyham per Scaldam vina duoentes ex altéra, super eo quod dicti Abbas, et conventus petebant sibi solvi teloneum ab universis ibidem per Scaldam vina dncentibus de vinis ibidem transeuntibus undecumque vénérant et etiam de quantitate dicti telonei, nos tandem
(1) Nous indiquons par un astérisque les chartes qui ontélé ajoutées par le traducleur.
(2) D'après une copie au Registre intitulé Tonlieux, aux archives dn conseil de Flandre, maintenant au tribunal civil à Gand.
/CSTIFICATIVE?. 223
de consensa partîum super praeinissis înqnirî fecimiis veritatem quâ inquisità et propalatâ declaratum fuit légitime ab hominibus nostris competentibus ut debebat quod omnes transeuntes vinaque ducentes per Scaldjun apud Eyham quicumque sint et undecumque dicta vina venerint solvere tenentur teloneum de dictis vinis suis Abbati et conventui prsedictis, taie scilicet quod de quolibet dolio vini transeunte per Scaldam apud Eyham tenentur solvere duos lotos et dimidium vini Abbati et conventui eisdem nomine ecclesiae suae prsedictae qui Abbas et conventus sic dictum teloneum percipiendi ab antiquo fuerant in possessione pacificâ et quietâ.
In cujus rei testimonium et munimen adversus omnem manum et linguam prsesentem paginam sigilli nostri munimine duximus roborandam. Datum anno domini millesimo centesimo LXXXHK
Le comte Philippe reconnaît qu'il ria aucun droit sur les personnes ou les biens de ceux qui après avoir demeuré pendant un an et jour dans la ville de Gand la quittent pour le territoire de S^.-Pierre (1).
Cartula de venientibus de Gandavo in villam SancH Pétri, In nomine Patris et Filii et Spiritûs sancti. Ego Philippus Flandriae et Viromandiae cornes omnibus
(1) Original aux archives provinciales à Gand.
tam futuris quam prsesentibus in perpetuam. Abbas Gerardus et monachi Sancti Pétri Gaadensis nobis saepe et graviter sunt conquesti pro eo, quod baillivi mei eos, qui de villà Gandensi recédant et in vilIâ beati Pétri mansionem sibi eligunt, milii volunt vendicare et ipsis morientibus eonim bona partiri. Ego autem eorum conquestionibus saepe interpellatus recognovi plenarie et confessus fui, quod si aliquis in villa Gandensi per annum et diem liber manserit, et posteà se in villà beati Pétri transtulerit, ipse, quantum ad me, liber manebit, sicut mansit in villa Gandensi, nec ego in eo vel in bonis ejus in vitâ vel in morte aliquid juris habebo : quare ego ad cautelam futurorum cartam hujus recognitionis praedictae ecclesiae conscribi feci et prsecepi sigilli mei impressione insigniri.
Signum Philippi comitis , S. Rogeri Castellani, S. Lambini Dapiferi, ..
S. Walteri Busere, S. Dirkinide Bascevelde, S. Oliveri de Machelines , S. Henrici de Malte.
Àctum Brugis et confirmatum per manum Gerardi de Mecines, praepositi insulensis.
Anno domini MCLXXXV-
JVSTIFIGATITES. 32B
Le comte Philippe reconnaît qu'il n'a aucun droit sur les personnes ou les biens des Âubains qui s'établissent à Saint-Pierre (l).
In omine Patris et Filii et Spiritas sancti. Amen. Égo Philippus, Dei gratiâ cornes Flandrîae et Viromandiœ, omnibus tam futuris quam prsesentibus in perpetuum. Querelam venerabilium virorum scilicet Hugonis et Gerardi suo cessoris ejus abbatumecclesiae Sancti Pétri Gandensis super officialibus meis frequeqter suscepi, quod praedicti officiales meiadvenas, quos albanos vocant, qui ab extraneisregnis venientes in ipsorum jurisdictione mansionem sibi delegerunt, mihi attraherent et ipsis morientibus bona eornm partientes meo juri vindicarent : quorum interpellationibus et querelis nimiumque diuque fatigatus omne jus ipsorum, sicut privilégia regum Franei» per manum prœdecessorum meorum comitum Flandriae coiifirmata continent, plenariè recognovi, et in ipsis albanis nihil juris me habere professus sum çt profiteor. Ad cautelam autem futurorum, cartam recognitionis mese super libertate praedictse ecclesise conscribi et sigilli mei impressione atque testium, qui intererant corroboratione insigniri prœcepi.
Signum Philippi comitis et Rogeri Castellani et Sigeri de Gand et Symonis notarii et Lambini dapiferi et Walteri
(1) Copie aulhenlique aux archives provinciales à Gand. Imprimé par Diericx, Mémoires sur la ville de Gand, 1, 380.
820 piicis
Busere et Dirkini de Bascevelde et Oliverii de Machelinis et Henrici de Malta. Actum Gandavi et confirmatum per ma- Dum Gerardi de Mecinis praepositi Insulensis anno Domini MCLXXXYl».
Keure extorquée par les Ganêois à la comtesse MathUde, veuve du comte Philippe, confirmée et augmentée de quelques dispositions par le comte Baudouin VIII (i).
In Domine sanctse et individuae Trinitatis. Ëgo Mathildisy regina et domina Flandrise, omnibus tam praesentibus quam futuris in perpetuum.
Dîvinum est et omni humanser rationi consentaneum, ut, sicut majores a subditis suis honorari volunt et serviri, ità et eis jura sua et consuetudines, quse a ratione non discordanty firmas et illibatas conservent. Hâc itaque considératione inducta^ dilectis et fidelibus burgensibus meis Gan« densibus, secundum quod ab antiquo multis retroactis temporibus babiltsse dignoscuntur, jura sua, consuetudiges et oppidi Gandensis libertatem in hune modum habendam Goncessi«
(1) Original aux archives de la ville de Gand. Le texte donné par Diericx, Mémoires sur les Lois, etc., 1, 102-157 D 1 et D 2 est excessivement fautif.
Les passages en italique, ont dû se trouver sur les places usées de roriginal ; nous les avons suppléés diaprés la copie qui se trouve dans le Livre blanc folio clsas^.
JUSTinClTIVES; 227
i. Oppidanî Gandenses fidèles debent esse Principi suo et amici, prae omnibus quos mundus habet principibus^ quamdiù juste et rationabiliter eos tractare voluerit.
â. Spectat autem ad libertatem oppidi, ut in eo tredecioi habeantur scabini , quorum judicio omnes causae rei pablicse tractabuntur ; qui» si forte in dandà sententiâ suâ, non çoncordâverint, majoris partis standumerit arbitrio; horuni si quis obierit, vel scabinatum resignaverit , résidui alium eligent et Principi praesentabunt et Princeps electionem eorum et electum approbabit, ut sic semper sedes eorum et numerus sit pleniis.
3. Gandenses Principi suo nullam debent expeditionem iiisi navalem : quâ si forte indiguerit, prdesignifidabit eis XV diebus, ut prseparetur ei Gandavi navis sua ab eis, qui eanl dé jure praeparare tenentur; Princeps Gandavi navim intrabit et cum burgensibus navigabit, et ipsi cum eo ultra fines * Antvarpise quantum per très maris rêtractus poterunt navigare : iîlic reditum Principis expectabunt et Princeps cum eis et ipsi cum Principe Gandavum usque remeabunt;
4. Spectat etiam ad libertatem eorum, oppidum siium mûris, vallis et quàcumque voluerint munitione, ad libitum suum firmare, sic et proprias donios.
Sunt autem haec eorum décréta : •
5. Si quis hominem interfecerit, capitali sententiâ punietur. Si cui imputetur, prseco eum cum tribus scabinis citabit, ut infrà tercium diem justitise se prsesentet : si venerit, sententiam scabinorum subibit, si non venerit, sine tege permanébit.
6. Si quis violenter cum muliere concubuerit et mulier ipsa vel parentes ipsius super hoc querelam moverint, mulier in sequestro poneturconsilio scabinorum, neque apud suos, neque apud parentes illius; praeco autem cum tribus scabinis illum citabit, ut infrà tercium diem , jusliciae se praeseutet. Si venerit, mulier statuetur in medio ; quae. si ad ilium sponte transierit, liber erit ab omni forisfacto et
228 PiiCBS
absolutus, alioquin capital! sententift panietnr; si verô citatus infrà triduum juri non paruerit, sine lege permanebit^ et omnis possessio ejus confiscabitar; si autem cognoveriat scabîniy quod malier super hoc injustam moverit querelam, ipsa forisfacto subjacebit, quale eis videbitur idoneum.
7. Si quisalium aliquo nfembro mutilaverit, prseco ciun trUjus scabiais, eum citabit : si juri paruerit et per unum virum herediiatum convictus fuerit, X iib. amittet et mutilationem, sicut scabinis rationabile videbitur, emendabit; si juri non paruerit, sine lege permanebit. Si oui imputetur et convictus non fuerit : si sit liber homo, per duodecim liberos homines se purgabit, non liber judicio aquae frigidse.
8. Qui alium vulneraverit sine mutilatione, praeco cum tribus scabinis eum citabit : si juri paruerit et per virum hereditatum convictus fuerit, X Iib. perdet ; si juri non paruerit, sine lege permanebit. Si cui imputetur, et convictus non fuerit, liber per duodecim liberos se purgabit, non liber judicio aquae frigîdae.
9. Qui alium in domo,' vel j[iavi domiciliata invasjerit, X Iib. amittet, si per virum hereditatum convictus fuerit.
10. Qui alium verberaverit, et per virum hereditatum convictus fuerit, IV Iib. amittet et praecipietur, ut eas infrà tercium diem persolvat : quod si non fecerit, de bonis ipsius in duplo accipientur : si sine bonis sit, istud in quadrivio praetorii publiée denunciabitur. Qui posteà hospitio eum receperit, duplum illud pro eo solvet.
H. Qui alium turpiloquiooffenderit, si per virum hereditatum convictus fuerit, semilibram amittet.
i 2. Qui alium spoliaverit et per virum hereditatum convictus fuerit, spolîum in duplo restituet, et X Iib. amittet. Si cui imputetur, et convictus non fuerit, per très viros hère» ditatos se purgabit; quos si non habuerit, judicio aquae fpigidae.
13. Si qua contentîo oriatur, et contendentes, antequam praeconi manifestata sit quaestio, inter se componere potue-
rlnt, et licet eis sine forisfacto : quod si qasestio fuerit pro-* palata, non licet, sed per scabinos tractabitur.
i4. Si quis extraneus ad oppidum confugerit et scabi« natui stare voluerit, oppidum recipiet eum et tenebit per annum et diem; si stare juri noluerit, tanquam irrationabilis ab oppido expelletur.
45. Si quis in Gandavo scolas regere voluerit, sciverit et potuerit, licet ei nec aliquis poterit contradicere.
16. Oppidanus , qui alîuoi oppidanum extra oppidum In causam traxerit, primo eumdem expediet, deindè coram seabinis justitia fietutrique; oppidani Gandenses nullius justitiae stare tenentur, infrà sex miliaria ab oppido nec in totâ Wasiâ : nisi infrà oppidum juri parère renuerin% lieet enim eispisHHam accipere ubieumque voluerint.
47. Nemo débet alicui dare terram exceptam et toti oppido communem, nec alicui licet in eâ aedificare : si quis in eâ sedificaverit, removebit sedificium snum cum tali forisfacto, quale seabinis msum fuerit.
18. Si forte contentio in Gandavo orta fuerit, prœco cum tribus seabinis ad bellatores accedet et ut pacem et treugas douent postulabit; quod si noluerint (1), a seabinis, quid indè faciendum sit, inquiret, qui indicent ei, ut auctoritate Viincipis treugas dare prœcipiat ; quo facto quicum-^ que non obedierit, très solidos prseconi emendabit. Secundo quœret praeco à seabinis, quid indè fieri debeat, qui iteratô indicent ei, ut auctoritate Principis, treugas dari prsecipiat, et singuli non obedieates très solidos ei emeadabunt ; post tertiarà vero admonitionem^ quicumque contumax invenfus /îierit, sine lege permanebit, et omnis possessio ejus conûscabitur. Quod si bellatores non comparuerint, a proximis eorum, sicut ab ipsis, treugae petentur, et non obedientes prsedictse pœnaesubjacebUnt. Post acceptas treugas, quicumque eas infregeritf capitali sententiâ punietur.
(1) La copie dans le livre blanc porte voluerint. l\ est évidenl que le texte de l^original est ici le seul bon.
330 piicES
49. Est autem tanta libertas oppidi Gatidensis, qnod, si qnis hereditatem suam infrà justitiam oppidi contentam, veDdere vel invadiare voluerit, licet ei, tam extraneis quam proximiSy nec aliquis rattone consanguinitatis^ velproasi" mitatis poterie contradicere.
20. Quicumque voluerit super terram suam aediCcare, licet ei : si quis verô coutradixerit, nisi adhibita justitia oppidi, X lib. amittet.
21. Causas oppidi et placita non tractabuntnr nisi apnd sanctum Johannem in qadidrivio prœioriij nisi forte cornes in propriâ personày vel castellanus vice ipsius, de aliquo suhlimi negotio tractare voluerit; tune enim scabini ad eum debent accedere, et inter capellam SanctaePharaïldis et urbem Gomitis, de causa propositâ tractare.
22. De omnibus forisfactis, quœ praenomînata sunt, conquerens in quem delictum vel excessus perpetratus est, di^ midiam partem habebit; de reliquâ medietate, cornes duas partes, oppidum tertiam partem habebit ; praeco très soli- ^os : excepto forisfacto turpiloquii undè prœco tantum XII denarios habebit.
23. Theloneumad scabinatumpertinet : undè si quis conqueratur, quod injustum ab eo exigatur theloneum, adunum scabinorum accedens, quid juris esse debeat, ab eo intelligat : quod si pecunia ejusmodi ad locum illum adduci non soieat et scabinus requisitus , quid juris esse debeat, igno • ret, mercator, cujus pecunia est, fide interposita confirmabit quantum telonei novissima vice indè alibi dédit, et tantumdem donans se liberabit, nec licebit theloneario ampliiis exigere nec eum turpiter invadere, sed nec trahendo molestare, sed eum modestie et tranquillitate, quod suum esse débet, ab eo recipiat; expedit etiam theloneario, ut cautè transeuntes observet : si quis enim theloneo non soluto se forte absentaverit, etiamsipostmodùm inveniatur, sine forisfsicto tamen erit.