‹ Histoire d'Espagne depuis le premiers temps jusqu'à nos jours (volume 2)Chapitre 36 sur 94 · CHAPITRE QUATORZiftiIE · texte numérisé non relu

CHAPITRE QUATORZiftiIE

terre et sa domination, qui, anx clauses précédentes, ensemble avec les deux dits témoins, fos présent, lesquelles j*ai faites, écrites et scellées '.

^ Voici le texte même du traité de Benlfar, extrait de TArchivo gênerai de Aragon, regist. 1543 varia, folio 66 et seq., texte curieux à étudier sous plus d'un rapport, et que bien des lecteurs aimeront à avoir sous les yeux ici, et à comparer avec la traduction que j'en ai essayée :

In nomine sancte et indindue Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti, amen.— Dum grandia et innumerabitia dona milii collata per vos serenissimum prindpem et dominum nostrum Petrum Dei gratia regem Aragonise, Valenti», Magoricae, Sar^ dinise et Gorsicse, comitemque Barchinonis, Rossilionis et Cerritaniae, considero ego humilis subditus et vassalus vester Henricus cornes Trastamarse ; dum conspicio me per vos hereditatum in dominatione vestra sic notabiliter, villis et castris, quœ et quas mibi dedlstis; dum attendo vos me non ut vassallum set ut serritorem et sodum in omnibus pertractare ; nam vestri solita clementia pro hygg equitibus et M peditibus de stipendio per vos dari solito, mibi mandastis continue responderi ultra plures gratias quas mibi facitis incessanter, tantum reputo me dominationi vestrse <^ligatum, quod nec video nec imaginare possum unde possim pro tantis beneficlis yestre Celsitudini vice consimili respondere. Igitur, predictis prospectis, etprospecto, inter vos dominum regem et me fuisse tractatum ut, vos dominus rex, cum cerUs vlris, equitibus et peditibus, et ego cum meis familiis, intremus regnum CasteUae pro invadendo, adquirendo et occupando regnum istum, seu illam partemejusdem quam poterimus, prout Dominus ministrabit ; cujus praetextu intrare, vos dictum dominum regem infinitos sumptus facere oportebit ; tenore presentis qui dignum existit et consonum racioni, ut ex quo in conquista hujusdem bona vestra innumerabilia et subditorum vestrorum expendere habetis, commodum et profectum, dante Domino, possîtis assequi et babere, dono donacione irrevocabili inter ▼ivos, vobis dicto domino domino régi, ac vestris, perpetuo, totum regnum Blurdse cum dvitatibus, villis, oppidis et castris in eodem regno existentibus, necnon civitates ac villas subscriptas : Requenam, Otlell, Moya, Canyet, Concham, Molinam, Medinam Gelim, Almazanum, Soriam, Agredam, cum universis et singulis aldeis dictarum civltatum et vUlarum et uniuscujusque earum, videlicet regnum predlctum ac civitates et villas subscriptas cum comitatibus, vicecomitatibus, si qui sunt, cum rodûs, fortaliciis eorumdem, domibus, turnbus et aliis quibusvis juribus, portubus, maris, ripariciis, comitibus, vicecomitibus, comitoribus, vervassoribus et baronibus seu ricbis homioibus, militibus, dominabus, civibus, burgensibus, bominibus et feminis cujuscumque status seu preheminenciœ sint, christianis, judseis et sarracenis, in predictis regno, civltatibus, villis, aldeis, oppidis, castris et locis predictis habitantibus et habitaturis, et cum omni cognitione pacis et treugse, mero et mixto imperio, ac omni modo jurisdictione dvili seu criminali, alta vel baxa, eum salidis, piscationibus, venationibus, mineriis, trobis, fluminibus, vectigalibus et aliis exitibus.etproventibus quibuscumque, molendiniis, furdis, questUs, subsidiis, adimprivis, serviciis realibus vel personalibus et eorum redemptlone, monetatito, eonis.

102 HKTOIBIS d'espaghs.

Il était difficile de s'engager dayantage, et le comte de Trastamare disposait là des hommes et des choses en homme qui se sentait appelé à la royauté. Peu après, les hostilités

attiergto» feudlB, feudatarils, potestatibm et emporito, et eam onmibiift allis juribus iD dictis regno, d?itatibiif , yillis, castris, opidif et loeis pertinentibi» eolcunuitte, qui fuit, est, vel erit rex Castellae. HujusmodS vero donadoneiii fiado TObû dielo domino, domino reg^ et vestris perpetuo ; si per ne in fegna CastéOse, fel mitjûf pars, eorumdem cum vestri adjutorio fuerint adquista; et quia ad presens ego non habeo nec possideo aliquid ex predictis, née jus aliquid mUii eorapetit la eisdem, et ob boc poaset did quod bujusmodi donatio nullius existtt efBcael» ses valoris, quia tum cum Testri adjutorio quam cura sereDlSiimo prindpi domino Kamilo régi Navarre et gentibus suis, quorum et mcis fomiliis stipendium et^ ultm stipendium, plures sumptus prosecutionis bujus tam arduissimi negolft nrinistratlSy ego intendo regnura Gastdlae adquirere supradictum vd majorera partem ipshis ; nunc, prout quidqnid juris rationis et actionis, tam ratione oonquistee Tel aMas, in regno Murciae dTitatibus, Tiliis et aldeis superius spedflcatis mitai competere peterit, quibuscumque tituiis, cauMs, rationibut siye niodis, dono donatione irrevoeabMI intervivos; et ex tune promitto vos dictum dominnm, doBûnom regem, in possesslthnem regni Murcue, dvitatum et villarum superius speciiicatarum inducere vacuam et expeditam, vel si vos malueritis, posdUs possessionem ipsam libère adipfed et adeptam lidte retinere.

Quoniam ego nunc pro tune in possessionem omnium premlSBorum vos Miieo, et super ipsius possessionis apprehensione et retentione plenam vobis dono et eoneedo potestatem, constituendo me nunc pro tune possessionem prsedictornm, éum per me adepta fuit vestro nomine precario posddere jura, actiones reaies et pcrsonadcs, utiles, directas pariter atque mixtas, vobis conoedendo, ae in vos transferendo irrevocabiliter pleno jure; mandans nihilominus tenore presentis, univers!» et singnlls comitibus, vice comitibusy comitoribus, baronibus, vervessoribus^ mttitbus, dvibas, bui^nsibus et aliis quibuscumque et eujnscumque status vel cotiditionis existant, quod vos ex tune in dictis regno, civitatibus, villis, castrit et locis pfCdictts pro domino habeant, vobisque in omnibus et singulis intra regnun et terra» ipsas éxistentibus pareant, rcspondeant et obediant et pro predktis omnibus homagiifm prœstent ac etiam juramentum, ac vos pro rege et domino eorum naturaffii iiabeant et teneant. Ego enim num ut ex tune absoivo et absolvere, si opus fnerit tune lem- ' poris, promitto, omnes et singulos comités, vicomites, magnâtes et alios supradictos ab onmi homagio, dominio et fidelitate quibos mitai tnnc temporis adstricti fuerint pro predictlB, àlJique aliqua retentione. Et ulterius promitto vobis dicto domino régi et vestris, quod si presens donado defectum aliquem pateretnr vel posset d!ci inefllcax, quod ego ex tune cum dicta régna Castellae vel majoi^m partem ipsorimi, ttt est dictum, vestri adjutorio adquisivero, faciam vobis donadonem ut meUus et tttilius dictari possit ad vestrum commoduin de eisdem regno Murcise, ciritatibus, viUis, lods et aldeis superius spedficatis et in ecmtmdem possessionem vos inducam Ubere et absque eontradieUone quaculiqtie. Et si forte per aliqaas persoftas, eollegia

CBAPimS QUATORZmiE. 103

recommencèrent sur les frontières, mais Pierre demeura à Séville josqa'aa commencement de Tannée suivante. Il en partit an mois de janvier 1364, entra en Aragon par le royaume

sea universitates regni CasteUae sicat hiis fieret attqua ({uestio yel controvenia, ex tune promitto eamdem repellere, ac regnum iptum, ciritates, villas et aldeas prsedictas faciam per tos et Yestros paciflce possideri. Et si forte per tos dietnm dominum, domiDum regem, vel gentes Testras regnum Murdœ, dvltates, villse, loca et castra prsedicta quse vobis dono, oceupata fuerint seu conquista qumnodocumque, promitto Tobis dicto domino, domino régi ac Testris, nunquam per me sea meos fiet, intentabUur seu movebitur questio aliqua, petitioslve demanda; imo, si Tobis fieret per aliquas personas, promitto yobis et vestris bona flde et sine dolo quod ego defendam ab inde vos et vestros totis meis viribus cum armis et aliter taliter, quam regnum ipsum, civitates, yiUse, loca et castra praedicta per vos et vestros possidebuntur pacifiée et quiète^ prout caetera régna vestra cum juris plenitndine possidetis. Casu vero quo ego dedero dicto domino, domino régi Navarre partem aliquam regni Gastellse, ex tune promitto vobis dicto domino, domino r^ et vestris quod ego dabo vobis, computatis et comprehensis prsedictis quae vobis dono in tenencia eorum quse nnnc vobis dono, de eo quod vos eligeritis tantum quod excédât in triplum seu in très partes ultra quod valuerint ea quse dabo dicto régi Navarre predicto. Volo tamen quod si aliquid dedero dicto régi Navarre, slve non, predicta omnia quae vobis dono, in eorum permaneant robore et valore. Et ideo, promitto vobis dicto domino, domino régi et vestris perpetuo in manu et posse notarii infra scripti, tanquam publiée persone a me nominate, omnium quorum interest vel Intererit légitime sUpulantis, pasciscentis et redpientis, praedietam donadonem et omnia alla et singula supra dicta, rata, grata, et Arma perpetuo habere^ tenere et observare et nunquam in aliquo contrafacere vel venire jure aliquo slve causa; renondans super hiis legibus dieentibus donationes posse causa ingratitudinis revoearl et quibuscunque legibus canonids, civilibus, munidpalibus seu alUs qulbuseunque juribus quibus contra prsçdicta in aliquo contra ire. Et ad majorem corroborationem promissorum, juro per Deum et ejus saneta IIII evangelia corporaliter a me taeta ac fado homagium ore et manlbus commendatitm vobis dicto domino régi de tenendo et observando promissa omnia et singula et de non contrafadendo aliquid in promissis jure aliquo sive causa. In quorum omnium testimonium facio vobis dicto domino, domino cegi fier! et sigillo meo impendenti communire presens pubUcum instrumentum. Quod est actum in loeo de Benefar, décima die octobris anno a nativitate Diii M.GGG.IZ. tercio. S. f Henrid comitis Trastamar» praedicti, qui hic laudo, concedo, firmo et juro et prsesto homagium ut est dictum. To dConde.

Testes hujus rd sunt Guillermus de Uxio et Raimundus de Perlllionibus milites, «rmorum uxerii dieti domini régis. Sig t num mei Bernard! MichaeUs auctoritate illustrisdmi domini régis Aragonie notarii publia per totam terram et dominacionem suam, qui premissis una cum dietis duobus testibus interfui eaque serips f ed ef elausl.

104 mSTOIRE D*E8PAGHK«

de Valence, prit chemin faisant Alicante, laTovelà, Gallosa, Monforte, Aspe, Elda, Xixona, Gandia, Oliva et quelques autres châteaux, portant la terreur et la dévastation partout sur son passage; et ne tarda pas à arriver à Murviedro, d'où il s'avança jusqu'à Burriana. Sa première intention était de tout tailler et de tout ruiner autour de Valence pour l'affamer et la contraindre à se rendre; mais, ayant vu des galères du roi d'Aragon faisant voile vers le Grao de Valence pour y porter des vivres, il rebroussa chemin dans le dessein de les empêcher de débarquer, et alla mettre son camp au Grao, qui est comme une échelle de la ville, à une demi-lieue à peu près de distance. Il avait donné rendez-vous dans ces parages, avant son départ de Séville, à la flotte qu'il y avait fait armer, laquelle devait venir le joindre avec dix galères que lui avait promises son oncle le roi D. Pedro de Portugal. Les deux flottes réunies étaient à Garthagène, mais les vents contraires les retenaient; ce qui contrariait beaucoup le roi. Ainsi campés, les chevaliers castillans venaient souvent provoquer les Aragonais sous les murs de Valence, De vives escarmouches avaient lieu aux barrières. Il y en eut une, un jour, plus vive que les autres et qui prit toutes les proportions d'un combat. Les chefs des Castillans étaient D. Ferrand de Castro; D. Ferrand Alvarez de Tolède, capitaine dés écuyers du corps du roi, composé de deux cents écuyers des meilleurs, frère du maître de Saint-Jacques Garci Alvarez de Tolède, et Ferrand Perez de Grades, qui était un grand chevalier de Galice vassal du roi. Tous ensemble arrivèrent à la porte Saint-Vincent, où le combat s'engagea. Ferrand Perez de Grados fut tué ; Ferrand Alvarez de Tolède eut un œil crevé d'un coup de flèche. La ville était commandée par un très bon chevalier, de Valence même, nommé D. Pedro Boil, et défendue par une population pleine d'ardeur et de courage, mais qui, surprise au cœur de l'hiver sans approvisionnemens, manqua de vivres

Page 1