Le contrat que j'ai rapporté contient deux con
1 Registre des délibérations, f° 346.
ventions distinctes. Le suivant est pur de tout aliage, seulement le maître contracte une obligation exceptionnelle à raison de la position exceptionnelle aussi de son serviteur :
« Anno m° cccc0 xxiii0 et die mi* mensis Februarii, notum, etc. Quod Petrus Hayhoni, castri de sancto Michaele, convertit et posuitpro pastore Antonium, ejus filium, de hac die presenti in unum annum continuum et completum, cum nobili Jacobo Cornuti, condomino dicti castri*, cum pactis et conditionibus subscriptis; videlicet, quod dictus nobilis Jacobus teneatur dare pro suis mercedibus quatuor florenos auri et induere et calciare unam camisiam et famuleria8%} et idem custodire durante dicto anno suis expensis viginti capras ; et fuit de pacto quod actento quod dictus Antonius pastor, est rascassus 3, quod ipse nobilis Jacobus Cornuti faciat ipsum sanare, expensis sui salarii dictorum quatuor florenorum auri; item, fuit de pacto quod dictus nobilis Jacobus Cornuti teneatur dare pro salario dicti pastoris unum florenum in denaratis* dicti nobilis Jacobi : et supra dicta pacta tenere et observare dicte partes, unus alteri et alter alteri, obligaverunt omnia eorum bona presentia et futura et juraverunt :
« Et dicte partes pecierunt quilibetunum instrumentum, dictandum, etc. Actum in sancto Michaele, etc5. »
333, Il résulte d'un acte postérieur à celui de 1424,
1 Le notaire se trompe. Jacques Cornuti était co-seigneur de Laincel. * Sorte de vêtement. Peut-être une espèce de chemise, plutôt des souliers. Du Gange, sup. v° famulare.
3 Teigneux, du provençal rasquo, signifiant teigne.
4 En denrées. Du Gange. Gloss. v<> denariata.
5 Notaire Raymond Gauthier. — Notaire Mille, à Manosque.
que Geoffiroi Gossi cumulait la profession de tuilier ou brouetter, avec cette dlnstitutfcar. Il reçoit en effet un apprenti pour l'instruire dans la pratique de son art :
« Anno m° cccc° xxv° et die xxv<* mensis Feforuarfi, notum, etc. Quod Petrus Denays, castri de Régussia, a^dem presens, promisit stare cum sapiente viro ma^ tW> Gauffrido Gossi, de Manuasca imlertùxy hinc ad tttt&m annum continuum et completutn, cum pactis itffra scriptis ; videlieet, quod dictus magister Gauffiidus etundem Petrum promisit bene et legaliter dooerè et instruere in arte theulerie, et dictus Petrus Denays promisit servire bene et legaliter per spacium unkts anïri dicto magistro Gauffrido, et ipse magister GautffHdus, promisit èumdem Petrum nutrire et providere in victu et vestitu secundum statum dicti Pétri Denays; nec nonetiam dictus promisit durante dieto anno facere et cultivare terras et vineas et quemque alia opéra honesta et licita :
« Et promiserunt, unus alteri et alteri, tenere et servare, etc. Et compelli voluerunt quilibet proCurns Manuasce, Apte, Sistariei, Forçalquerii et per Curiam camere rationum Aquis, et per quantumque aliam Curiam eoclesiastiôam et secularem comitatuutn, etc. Et ita quilibet juravit super, etc. De quibus, «te. Actum Manuasce, etc. 2 »
334. La transaction, acte fort important, auquel on avait très-souvent recours, était entouré de toutes les formalités possibles. Le commencement en était solennel.
« In nomine domini nostri Jesu-Christi amen. Anno incarnationis ejusetem millesfano tricenteshno <|uatri-
1 Tuiiier.
1 Notaire Raymond Gautier. — Notaire Mille, à Manosque.
gesimo quarto, die décima octava mensi& Februaw> décime tercie indictionis. Explorate fidei decrevit natjhquitas, gestarum rerum seriemin munimieata conferre, ne lapsu preteriti temporis, memoriam preteritoyum, ed« consumât objivio, sed fulta pocius scripture, testimoniis immortalis permaneat probatio veritatis. Hinc est quod, dudum orta controversia inter venerabile capitulum Vapinis, proçuratores seu gestores diçti capituli, ex ima parte ; et nobilem dominum Jacobum Arduyni, dominum castri de Esparrono et Bastide prope Rayneriuxn, pro tribus partibus, et nepotes ejus, heredes quondam domine Bertrande Arduyne, dominos pro quarta parte, proçuratores seu Baiulos eorumdem, ex altéra ; ex eo et pro eo quod Hugo Maurini, Johannes Rostagni, Johannes Barbarini, Petrus Rostagni et Petrus Barbarini, homines et incole de Bastidapredicta, dicentes et asserentes se esse homines dicti capituli, et propterea volentes eflugere dominium et jurisdictionem dictorum dominorum d'Esparrono et Bastide predicte, récusantes parère Baiulis dominorum ipsorum, çt ideo condempnati fuerunt per judicem ipsorum dominorum Ësparroni. Super qua condempnatione diu extitit alterquatum in Curia Archiepiscopali Aquense, nam BaiuU dictorum dominorum moniti fuerunt quod revocarent condempnationes et pignorationes inde secutas, quia asserebatur jus capituli usurpatum, nam ipsi homines homagium fecerant dicto c^pitulo seu alii recipienti nomine ejusdem, et asserebatur quod jurisdictio di<> torum hominum ad dictum capitulum pertinebat ; et contra fuit allegatum pro parte dominorum Ësparroni et Bastide, quod dicta homagii prestatio infidélité facta fuit et ignorantibus dominis, et super jurisdictione tera-
porali nullum jus contulit capitulo, nam homines non sunt domini membrorum suorum, nec habent aliquam jurisdictionem sui ipsius, et quod non habebant non potuerunt trasferre in alium ; et predicti domini de Esparano, de dominio et jurisdictione eorum, tam in locis predictis et territorio, quam in hominibus ibidem delinquentibus et contrahentibus, clarissime hostenderunt et possunt hostendere, et de possessione et quasi possessione in qua sunt et longissimis temporibus steterunt. Quapropter officcialis Curie Archiépiscopalis Aquensis, Baiulos et homines dominorum Esparroni qui ad instantiam dicti capituli excomunicati denunciabantur, ad cautelam absoluit, et condempnavit procuratorem dicti capituli in expensis, et licet procurator dicti capituli appellaverit, appellationem suam prosecutus non fuit ; et nihilhominus ratione exercicii jurisdictionis post modum facti per Baiulos dominorum Esparroni et Bastide, ad instantiam dicti capituli, in Curia Episcopali Vapineensi fuerunt renovati processus, et monitiones, a quibus fuit eciam iterum appellatum et super illis dyucius alterquatum. Tandem ordinatione et mandate reverendi patris et domini D.,Dei gratta Vapineensis Episcopi, fuit actum et tractatum quod dicta controversiaper transactionem etconcordiam amicabiliter fmiretur, et daretur potestas transigendiet concordia faciendi, quondam venerabili viro domino Raymundo Baboti, Archidiacono Ebredunens et canonico Vapineènsis ecclesie, et nobili Ghabaudo, domino Ventayrolii, qui erant amabiles dictarum parcium, et pacis et concordie zelatores ; quibuô per partes ipsas fuit data potestas, plena et libéra, transigendi et concordiam faciendi ; et inde debuerunt fieri puplica instrumenta.
Qui pacis tractationes diversa colloquia inter se habuerunt. Et volentes evitare anfractus et dispendia litium, et odia et pericula que ex litibus consueverunt oriri, meliora prospicientes, pro ecclesia, que semper débet velle quod est justum etequum ; et considérantes eciam, quod probationes dicti pro parte capituli super jurisdictione temporali dictorum hominum erant frivole et intentio dominorum Esparroni erat fundata de jure communi et probabatur, etc. Per puplica instrumenta, et eciam predicti homines de Bastida de quibus erat contencio confessi fuerunt, quod semper banna fracta, per eos vel eorum familiam, consueverunt solvere, dominis dictorum locorum seu eorum Baiulis, et ex aliis ratiônibus que eos juste moverunt, ordinaverunt et voluerunt quod dictum capitulum remitteret omne jus dominii et jurisdictionis temporalis, quod habebat vel habere visus erat, in dictis hominibus vel aliis in dictis locis habitantibus, dominis de Esparrono seu eorum procuratori, et quod nullum jus jurisdictionis, vel dominii in dictis hominibus seu aliis, seu in loco de Bastida, et territorlo Esparroni habere pretendat, nec de dominio et jurisdictione, temporali aliquam controversiam faciat in futurum, nec in illis locis aliquam temporalem jurisdictionem aquirat per se vel alium, sine voluntate, dominorum predictorum et successorum ipsorum ; salvo rémanente, jure capitulo super possessionibus serviciorum, sensuum, laredimiorum et dominio dictarum possessionum, et investituris earumdem, et aliis juribus de quibus non fuit controversia facta, quibus procuratores infra scripti non intendunt prejudicare dicto capitulo nec in aliquo derogare. Voluerunt, etc. Et ordinaverunt, pro bono pacis et concordie, quod dicti domini de Esparrono dent
et tradant et assignent dicto capitulo, seu sindico et procuratori ejusdem, quandam vineam quam habent in territorio dicti castri, loco dicto al Lengon, quam habuerunt a preposito Chardaonis : nec non dent et assignent dicto capitulo decem eminas quinqueannone,etquinque bladi> ad mensuram dicti castri, sensuales, perpétuas, super certis possessionibus solvendis in festo omnium sanctorum : directe dominio dicte vinee et possecionum assignandarum, dominis dicti castri reservato, ita quod si dicte possessiones alienarentur, salvo dicto sensu ecclesie, domini Esparroni, qui sunt vel pro tempore fuerunt, habeant jus laudandi et trezenum recipiendi. Qua transactione ordinata per dictos electos, dictus quondam dominus Raymondus Baboti, antequam recitaretur et firmaretur per partes, fuit ab hac luce substractus. Sane dictus dominus Jacobus Arduyni, cupiens cum dicto capitulo, et cum omnibus hominibus pacem habere, scripsit dicto domino Vapineense Episcopo quod ob reverenciam ejus, ordinationem tractatam per predictos electos paratus erat observare, licet injuste fuerit agravatus in ea. Ad quod pro parte dicti capituli nullum fuit datum responsum ; et ideo dictus dominus Jacobus, habita delliberatione consulta cum peritis, volens omnino quod dicta controversia finiretur et determinaretur per judicem competentem, impetravit judicem, a domino senescallo provincie ad quem pertinet cognitio dicte controversie realis et temporalis, sub cujus jurisdictione dicta loca et territoria tenentur et possidentur. Coram quo judice, libellum obtulit, et dictum capitulum semel et iterum citatum fuit, certo die ; quo die venerabilis vir dominus Guillelmus Pellegrini, canonicus ecclesie Vapineensis et discretus vir
dominus Jacobus Martha, jurisperitus, procuratores générales et spéciales ad dictam causam, ut apparet per instrumentum scriptum, ut ineolegitur manu Jacobi Sancti, notarii puplici, anno M°ccc0XLiiii°die ix° mensis Februarii ; procuratorio nomine dicti capituli compétentes, in die assignata, coram nobili viro domino Andréa de Crota, milite et juris civilis professore, magne que Reginalis Curie magistro rationali, judice comissario in causa predicta, ex una parte ; et Raymundo Lhautardi, procuratorio nomine domini Jacobi Arduyni, ex altéra ; présente eciam ibi dicto domino Jacobo Arduyni. Suadente et ordinante dicto domino Andréa, judice comissario ordinanto per dominum senescallum ressumpserunt et eciam pervenerunt ad tractatum concordie dudum ordinatum, per dictum quondam Raymundum Baboti et Chabaudum dominum Ventayrolii. Super quo Iractatu dictus dominus Guillelmus Pellegrini et eciam dominus Jacobus Martha habuerunt diversa colloquia cum dicto domino Jacobo Arduyni, qui propter reverenciam dicti domini Vapineensis Episcopi, cui scripserat se velle servare predictam concordiam ordinatam per dictos tractatores, licet post modum pro parte dicti capituli fuerit vexatus in débite laboribus et expensis; timens plus scandalum quam futurum judicium et peccata et odia, que comuniter in litigiis comituntur, et quia jam consenserat in dicta concordia ad suasionem et preces dicti domini Ventayrolii; ad redimendam vexationem, assensum prebuit quod dicte concordie prout supra est scriptaconsentiret, si tamen dicti procuratores nomine capituli facerent illud idem. Etideo ambe partes predicte, videlicet dictus dominus Guillelmus Pellegrini, canonicus, et dictus
Jaeobus Marlha, procuratores ut supra, nomine dicti capituli, ex una parte ; et die tus dominus Jaeobus Arduyni, nomine suo et nomine nepotum suorum, ex altéra ; concorditer voluerunt et ad invicem per solemnem stipulationem promiserunt stare supra scripte eoncordie, sub pena centum librarum hine et inde solemniter stipulata, et dictus dominus Jaeobus Arduyni pro se et nepotibus suis faciet et procurabit quod dicta ordinatio cum effectu servetur, et possecio dicte vinee tradatur ; et quod eciam assignentur possessiones in quibus dictum capitulum recipiat dictum sensum ; et predicti procuratores, versa vice facient et procurabunt cum effectu, quod dominus Episcopus et capitulum approbabunt et ratifficabunt predicta, et ex nunc ipse partes hoc facient. Cedentes alter alteri omnia jura, actiones, et rationes, que liabent et habere visi sunt in rébus que debent in transactione venire, et quod non facient nec venient contra ordinata predicta, per se vel alios, sub pena predicta, que comitatur et applicetur parti observanti, quoeienscunque contra ventum esset per quenquam : et nihilominus presens transactio in suo robore perseveret, et pro observancia predictorum dicti procuratores obligaverunt omnia bona dicti capituli presentia et futura ; et dictus dominus Jaeobus obligavit omnia bona sua, et nepotum suorum presencia et futura; et ambe partes, juraverunt, presentem transactionem servare, tactis evangeliis sacro sanctis ; predicta omnia et singulafuerunt inter dictas partes solemniter acta, et solemni stipulatione vallata; et fuit renunciatum per ambas partes, exceptioni doli et in factum ; et exceptioni sine causa; privilegiis et rescriptis impetratisetimpetrandis; et omni juri et rationi per que possent contra venire de
jure vel de facto : fuit tamen protestatum per dictum dominum Jacobum Arduyni, ante et post, quod si aliqua vel subtilitate allegata, presens transactio non sortiretur effectum, per aliqua supra dicta vel scripta non intendit %renunciari liti nec alicui juri suo, nec confiteri quod dictum capitulum in dictis hominibus jurisdictionem habeat temporalem, et quod omnia jura sibi competencia et competitura sint salva ; et dicti domini Guillelmus et Jacobus similem protestationem fecerunt pro utilitate dicti capituli ; et quod presens instrumentum possit dictari semel et plurius, cum additione et diminutione clausularum, facti substancia non mutata ; et petitum fuit per ambas partes, per me notarium infra scriptum eis fieri puplicum instrumentum vel instrumenta. Actum Aquis, in claustro monasterii Béate Marie de Nazaret, presentibus, etc { . »
335. Plusieurs enseignements importants découlent de cette pièce, que j'ai cru devoir rapporter tout au long.
Il paraît que le clergé traitait ses vassaux avec plus d'indulgence que ne faisaient les gentilhommes, puisque les habitants d'Esparron et de la Bastide s'efforçaient de passer sous le domaine du chapitre de Gap. Ils avaient si bien agi pour cela, qu'ils avaient fait excommunier les officiers du seigneur par les tribunaux ecclésiastiques, au point qu'il fallût une sentence de l'offlciat d'Aix, pour les en relever.
336. La transaction contient un passage qui semble contredire ce que j'ai avancé à plusieurs reprises, relativement à la liberté personnelle des vassaux. Elle porte en effet les expressions suivantes, qui paraissent significatives : nam homines non sunt domini membrorum
1 Notaire Guillaume Autric, f°18 \°. — Notaire Mille, à Manosque.
suorum, nec habent aliquam jurisdictionem sui ipsius, et quod non habebant non potuerunt transferre. Bien que cela semble fort clair, je persiste néanmoins à penser qu'il ne faut pas en induire une idée de servage, c'est-à-dire, que les vassaux ne fussent pas maîtres de leur personne. Ce passage ne doit pas être pris littéralement, mais dans un sens figuré. Il signifie que les roturiers, soumis à un seigneur, ne pouvaient se créer une juridiction, et sortir à leur gré du domaine de leur seigneur, quant à leurs rapports judiciaires et féodaux. Cela était vrai alors, et c'est encore vrai en partie aujourd'hui, où nul ne peut, sans le consentement de la partie adverse, abandonner la juridiction des tribunaux compétents, pour recourir à d'autres juges. Nous ne pouvons encore, quoique plus libres que nos ancêtres, transférer brusquement notre domicile d'un lieu à un autre. Il faut, pour que ce transfert produise quelque effet, remplir certaines formalités, et observer un certain délai.
Je crois, par conséquent, qu'on ne doit pas conclure de ce passage que les vassaux fussent attachés à la glèbe. J'ai donné la preuve du contraire, quand j'ai rapporté des actes de changement de domicile. A coup sûr, les individus qui venaient habiter Aix et Forcalquier, avaient déserté la mouvance de leur seigneur; car dans ce temps florissait l'axiome, nulle terre sans seigneur. Cela leur eut été impossible, s'ils avaient été serfs. Je le répète, en Provence on ne rencontre nulle trace de servage. C'est peut-être ce qui avait donné naissance à ce sentiment d'égalité, qui n'avait pas attendu la mémorable année de 1789 pour se manifester.
337. Nous trouvons dans cette transaction la preuve de l'existence d'un usage singulier, dont nous avons
peine à nous rendre compte. Les gens d'Esparron et de la Bastide, ayant décliné la mouvance de Jacques Ardouin, furent condamnés pas les officiers de celui-ci. Le chapitre ne trouvant pas cette condamnation à son gré, ce qui se conçoit, les fit avertir de révoquer leur sentence et d'annuler les saisies qu'ils avaient faites, car alors on mettait lestement la main sur les biens : nam Baiuli dictorum dominorum moniti fuerunt quod revocarenl condempnationes et pignorationes. Il ne s'agissait rien moins, ainsi qu'on le voit, que de faire renverser une sentence par le juge même qui l'avait rendue. Aujourd'hui, que nous' avons d'autres idées, cela nous paraît extraordinaire. En 1344 c'était tout simple.
338. Le compromis passé entre les parties ayant été annulé par le décès de l'un des arbitres, le procès reprit son cours. Des officiers du seigneur, il avait passé à la Cour archiépiscopale d'Aix, par le motif, sans doute, qu'un corps religieux y était intéressé. Là, le chapitre de Gap perdit son procès. Il émit appel du jugement et ne le suivit pas. Peu après, et je ne sais par quelle involution de procédure, le tribunal ecclésiastique de Gap s'en trouva saisi. C'est alors que le seigneur d'Esparron, se méfiant à bon droit de la juridiction devant laquelle ou voulait l'amener, se pourvut, non pas en règlement de juges, car il n'y avait pas conflit, mais demanda qu'il lui fût donné un juge, par le sénéchal de Provence, parce qu'il s'agissait d'une cause réelle et temporelle, qui était essentiellement de la compétence des juges ordinaires. Il fut fait droit à cette demande, et le sénéchal désigna l'un des maîtres rationaux de la cour des comptes.
La procédure, à cette époque, était un vrai dédale dont il est impossible de trouvrer le fil. Chacun pre-
nait le juge qui lui convenait, et l'abandonnait ensuite. On appellait d'un jugement et, laissant là cet appel, on revenait devant une autre juridiction. C'est à n'y rien comprendre, mais ce qu'il y a de plus extraordinaire pour nous, habitués que nous sommes à voir, d'un coup d'œil, quel tribunal nous devons saisir, c'est que la compétence des juges n'était pas déterminée; c'est qu'il paraît qu'aucun d'eux n'avait d'attributions bien fixes. Il fallait que le seigneur d'Esparron ne sût à qui s'adresser, puisqu'il recourut au sénéchal afin d'en obtenu' un juge. Il serait bon de savoir si ce magistrat, détourné de ses occupations habituelles, car c'était un des maîtres rationaux, jugeait en première instance, ou souverainement ; et, dans le premier cas, de qui il ressortissait. Il faudrait, pour répondre à ces questions, et pour comprendre toutes ces énormités, connaître l'organisation judiciaire dans le temps dont nous parlons. Mais, en supposant qu'il existe encore des documents propres à éclaircir ce mystère, quel sera celui qui aura le temps et la patience de les consulter !
339. Il était d'usage, quand une transaction était passée, de la rendre obligatoire au moyen d'une clause pénale y attachée. Ainsi, dans celle dont il s'agit, les parties stipulèrent que celui qui n'observerait pas la transaction payerait cent livres à sa partie adverse. La même stipulation se remarqme dans les compromis. Quant aux arbitres, ils attachaient toujours une peine pécuniaire à l'exécution de leur sentence.
340. La transaction du 18 février 1344 ne satisfit pas le chapitre de Gap. On a vu que ses mandataires s'étaient engagés à rapporter sa ratification, en même temps que Jacques Ardouin s'obligeait à obtenir celle de ses
neveux. Quand le chapitre fut sommé d'approuver ce que ses mandataires avaient fait, il refusa net.
« Anno m0 ccc° xlv°, die vna mensis Maii, xm indictione, hora completorii ! , etc. Sit notum quod, cum nobilis Jacobus Arduyni, dominus pro tribus partibus Sparroni et Bastide prope Raynerium, Baiulie Sistarici et Vapineensis diocesis, volens adimplere promissa et jurata per eum in transactione facta inter eum, nomine suo et nomine heredum quondam domine Bertrande Arduyne, nepotum suorum, ex una parte ; et venerabilem virum dominum Guillelmum Pellegrini, canonicum Vapineensem et dominum Jacobum Marta, jurisperitum, procuratores capituli Vapineensis, ex altéra ; in qua actum fuit quod idem dominus Jacobus Arduyni curaret et faceret quod heredes dicte quondam domine Bertrande approbarent et ratifficarent transactionem predictam juratam et penali stipulatione vallatam, misit apud Vapineum nobilem Bernardum Arduyni, filium et heredem dicte quondam domine Bertrande, pro dicta transactione ratifficanda, nec non et magistrum Bertrandum Richelmi, procuratorem suum ; qui existentes, in capitulo Vapineense ubi erant congregati domini Gaucherius de Monte Albano, decanus, Guillelmus de Sparrono, archidiaconus, Guilelmus Pellegrini, Guillelmus de Villamuris, canonici ecclesie Vapineensis, more solito congregati, legerunt tenorem dicte transactions, in presentia dominorum Rostagni Guigonis, Raymundi Chassanhe, cappellanorum, et requisierunt prenominatos canonicos congregatos in capitulo, quod aprobarent et ratifficarent transactionem predictam, cum predicti dominus Guillelmus Pellegrini et dominus
1 Complies
Jacobus Martha, promiserunt et juraverunt hoc se acturos et curatoros ; qui omnes canonici et singuli unanimiter responderunt, quod non facerentnisi emine bladi et auctione darentur, cum pleno dominio, et jure laudandi et trezena percipiendi, quianil tenebat sub jurisdictione dictorum dominorum, nec tenere volebat; et cum fuisset eis replicatum per don\inum magistrum Bertrandum, quod procuratores dicti capituli hoc facerant et juraverant ; responderunt dicti canonici quod quamvis essent procuratores dicti capituli, nonpotuerunt facere dampnum ecclesie. Qui predicti Bernardus, et magister Bertrandus, audita responsione dictorum canonicorum, eodem die apud Sistaricum redierunt, et predictam responsionem et gesta in dicto capitulo refferentes dicto domino Jacobo Arduyni, idem dominus Jacobus Arduyni sibi peciit fieri publicum instrumentum de predicta responsione et omnibus supra contentis. Actum Sistarico presentibus, etc. Et me Guiiïelmo Autrici, de Sistarico, notario puplico, etc. Qui in dicto capitulo apud Vapineum personaliter interfui et in mei presentia et dictorum testium predicti canonici predictam responsionem fecerunt,et requisitus et rogatus per dictum dominum Jacobum Arduyni hoc instrumentum scripsi propria manu signo que meo consueto signavi1. »
En Tétat de ce refus, le procès dut recommencer. Combien de temps dura-t-il, et comment finit-il ? Je n'en sais rien. Mais il me semble que les chanoines de Gap eussent mieux fait de dire leurs complies et d'accepter la transaction. Je n'ai cité cet acte que pour montrer jusqu'où allait l'outrecuidance des notaires. En
1 Notaire G. Autric, tf> 37 v°. — Notaire Mille, à Manosque.
voilà un qui, non content d'instrumenter dans toute la Provence, sort de son ressort, va interpeller le chapitre de Gap, et dresse acte de ses réponses. Notez que, pendant cette opération, il était flanqué des quatre témoins de Sisteron qui l'avaient assisté lors du rapport fait par les mandataires de Jacques Ardouin. En vérité, c'était par trop de licence.
341. Le compromis était un acte très-usité. Il Tétait bien plus qu'aujourd'hui, par la raison que, dans le XIVe siècle, un procès était autrement long et dispendieux. Cet acte comportait une phraséologie sacramentelle, dont les notaires ne s'écartaient guère.
« Anno m0 ccc° xlv°, die xx mensis Maii, notum sit, etc. Quod cum questionis materia vita esset seu oriri speraretur inter nobilem virum Jacobum Arduyni, ex una parte ; et nobilem virum dominumBerengarium Audeberti, militem, Guillelmum Arney, Rixendam, ejus sororem, heredes domini Pétri Arney, quondam, et Albaricum Arney, de Aquis, ex altéra ; super dominio et proprietate cujusdam devensi vocati Arneyorum, situm ad Pronhonum : hinc est quod predicti dominus Jacobus et dominus Berengarius Audeberti, et magister Johannes Ferrerii, notarius, procurator et procuratorio nomine dictorum Guillelmi Arney, Rixendis ejus sororis, et Albarici Arney, habens potestatem compromittendi, ut constat instrumento facto manu Johannis Ferrerii, notarii publici, de predictis questionibus et omnibus dependentibus ex eisdem, compromiserunt alte et basse in nobiles viros dominos Albertum Curaterii, Bulgarinum de Thiboldis, jurisperitos, tanquam in arbitrios et arbitratores et amicabiles compositores
per ipsas partes electos, quibus dederunt plenam et liberam et omnimodam potestatem jura ipsarum parcium videndi, examinandi, et causam ipsam fine debito terminandi summarie et de piano, sine strepitu, forma et figura judicii, diebus feriatis vel non feriatis, sedendo vel stando, partibuspresentibus vel absentibus, vel una présente et altéra absente, citatis vel non citatis; et promiserunt predicte partes, omnia et singula que ipsi dominus Albertus et dominus Bulgarinus, arbitri et arbitraires et amicabiles compositores, duxerint judicanda et ordinanda super predictis, tenere et observare, et contra non facere vel venire per se vel per alium, ymo statim cum prolata seu ordinata, fuerint per eosdem ipsa amologare, et confirmare et non apellare, reclamare, seu recurrere ad arbitrium boni viri, sub pena centum librarum, a, parte parti stipulata et promissa, que tociens comittatur quociens contra ordinàtionem ipsarum dominorum Alberti et Bulgarini ventum fuerit per aliquam parcium predictarum ; qua comissa et soluta nihilominus omnia ordinata per ipsos dominos arbitratores plenam habeant roboris firmitatem ; renunciantes ipse partes, ex pacto, omni apellationi, reclamationi, recursui, doli exceptioni et omni alii juri ; et ita atendere juraverunt, sub obligatione et ypotheca omnium bonorum suorum presencium et futurorum ; et voluerunt quod presens compromissum duret usque per totum instantem mensem Junii et interuit quandocunque : et fuit actum quod presens compromissum possit dictari, reflici, corrigi et meliorari per dictos dominos Albertum et Bulgarinum et per quemlibet ipsorum ad omnimodam eorum voluntatem, sic quod omnia per eos ordinata,
plenam obtineant roboris firmitatem ; et fuit actum et de voluntate dicti domini Jacobi Arduyni quod tempora fatalia non possint incurrere pro dicto magistro Johanni Ferrerii procuratorio, nomine quo supra, in causis appellationum interpositarum per eum que in appellationum auditorio presentialiter ventilantur, nec tempus possit ei incurrere supradictis nominibus qjjoquomodo ; de quibus. etc. Ambe partes pecierunt eis fieri unum vel plura puplica instrumenta, dictus dominus Jacobus Arduyni per me notarium infra scriptum et dicti dominus Berengarius Audeberti et magister Johannes Ferrerii, nominibus quibus supra, permagistrumBartholomeum Tornaquenchi, notarium publicum. Actum Aquis, in prato fratrum predicatorum. Testibus, etc. » Suit la mention de la présence de quatre témoins 4 .
342. Aux termes de ce compromis, ainsi que de tous les compromis du monde, les arbitres avaient le droit déjuger comme ils l'entendaient; alte et basse, dn haut en bas; absolument comme s'il s'était agi de ramoner une cheminée. De plus, leurs pouvoirs expiraient aux terme fixé. De leur côté, les parties se trouvaient engagées à l'exécution de la sentence arbitrale par une clause pénale de cent livres, laquelle devait être encourue par la partie récalcitrante, au profit de celle qui voulait exécuter la sentence. Indépendamment de cette clause pénale, les parties renonçaient réciproquement à tout appel ou recours. Il paraissait donc difficile de se soustraire à l'exécution du jugement arbitral ; cependant le contraire arrivait souvent, malgré toutes les renonciations précédemment faites.
1 Notaire G. Autric, fo 38. — Notaire Mille, à Manosque.
343. Au nombre des recours ouverts contre les décisions de cette nature, s'en trouvait un qui était singulier, quant à la juridiction devant laquelle il était porté, si je puis me servir de ce nom. Ainsi les parties renoncent expressément à recourir contre le jugement arbitral devant un prudent, ad arbitrium boni viri. Il y avait donc une autre voie que celle de l'appel pour faire réformer un pareil jugement, et ce que le j^e supérieur ne pouvait ou ne voulait pas faire, on l'obtenait d'une personne privée que la partie réclamante investissait d'un pouvoir dictatorial. Gela est vraiment extraordinaire.
Cependant cet usage existait. J'en ai déjà donné la preuve. Il est bon de la répéter, pour qu'il ne reste aucun doute.
Dans un acte déjà cité, lequel est à la date du 18 septembre 1345, on lit ce qui suit :
a Eo quia idem dominus Jacobus Arduyni dicebat dictum quondam Raymundum indebite recurrisse ad arbitrium boni viri, a quadam sentencia lata per dominos Jacobum Jusberti, juris civilis professorem, et Johannem Muncii, jurisperitum, de Aquis, quondam, arbitrosetarbitratores et amicabiles compositores, tune viventes electos, per dictum dominum Jacobum Arduyni, ex parte una, et dictum Raymundum Arney, quondam, tune viventem, ex alia, etc1. »
Par suite, le juge d'Aix condamna Raymond Arney à payer à Jacques Ardouin, la somme de cinquante livres, montant de la clause pénale insérée dans le compromis. Voilà donc un point constant, mais non pas élucidé, car je ne m'explique pas ce recours arbitrio boni viri, lorsque déjà des arbitres avaient statué. • * Notaire G. Autrie, f° 47. — Notaire Mille, à Maureque.
344. Jacques Ardouin consentit à ce que le compromis n'influât pas sur les instances pendantes, en appel, entre les parties ; quod tempora fatalia non posmU incurrere in causis que in appellationum auditorio presencialiter ventilantur. Il paraît que, en présence du compromis et malgré lui, les adversaires plaidaient encore en appel. Encore un fait que je ne comprends pas> car, si le compromis terminait tout, l'instance d'appel n'avait pas besoin d'être maintenue.
345. Il ressort de ce passage que l'appel devait être vidé dans un délai de rigueur : tempora fatalia. Le consentement donné par Jacques Ardouin avait pour objet de l'empêcher de courir : quod non possint incurrere. Mais quel était ce délai? Je n'ai pas pu le savoir.
346. Ici nous trouvons encore l'intervention de deux notaires. Mais cette fois c'est pour la délivrance des expéditions. Jacques Ardouin recotarra à Guillaume Autric, qui est son notaire affidé ; et les parties adverses à Barthélémy Tornaquenchi. De telle sorte que l'officier qui n'avait pas reçu l'acte, était admis à l'expédier. Celui-là aussi devait le corriger et le remanier dans l'intérêt de ses clients. (Voir n° 320.)
347. L'un des arbitres portait un prénom qui est aujourd'hui tombé en désuétude, parce qu'il est devenu un qualificatif injurieux, au point que nul homme bien élevé n'ose se permettre de le prononcer : Bulgarinus ; ce nom aujourd'hui plein d'opprobre, que quelques uns mitigent avant de le mettre en circulation, sur lequel Voltaire 1 a exercé sa verve railleuse, dont du Cange * recherche plus gravement l'origine, était
1 Esprit de l'encyclopédie. V° B
2 Glossaire. V<> Bulgari.
jadis très-innocent, puisqu'il fut porté par des hommes honorables. Par quel concours de circonstances est-il devenu le synonyme d'un vice honteux ou d'hérésie ?
348. Le compromis dont je viens de parler n'ayant pas ramené la paix entre les parties, puisque Raymond Arney recourut de la sentence arbitrale ad arbitrium boni viri, il en fut passé un autre à la date des 48 septembre 1345. Les termes en sont les mêmes que ceux des compromis précédents, sauf quelques variantes dans le style. Seulement il est plus détaillé, et au lieu de deux arbitres on en nomma trois.
« Compromiserunt in, etc. Ad examinandun}, audiendum, firmendum, sententie que calculo terminandum questiones predictas et omnes alias et singulas dependentes, seu émergentes ex eis, prout ipsis dominis arbitris de jure vel de facto videbitur expedire, ad eorum libitum, voluntatem summarie et de piano, etc. Dantes, etc. Plenam liberam et omnimodam potestatem predictas questiones et controversias, et omnia ex eis dependencia, audiendi, videndi, examinandi, declarandi, determinandi, diffiniendo et sentenciandi ac dandi de jure, unius parcium alteri, de jure vel de facto, summarie et de piano, sine strepitu, forma et figura judicii, diebus feriatis et non feriatis, sedendo vel stando, presentibus ipsis partibus vel etc. Et alias prout eisdem dominis arbitris melius et utilius et congruencius de jure vel de facto videbitur expedire, tempore feriato vel non feriato, in omni et quocunque loco quem ipsi domini arbitri maluerunt ordinare seu eligere : promittentes dicte partes bona fide et sub ypotheca, etc. Et sub pena quinquaginta librarum, a parte parti, stipulata, etc. Quod ipse partes omnia et singula per ipsos
dominos arbitres, etc. Dicenda, facienda, ordinanda, mandanda, precipienda, arbitranda et judicanda, rata et firma habebunt perpetuo et tenebunt, etnullo unquam tempore contravenient vel contra facient per se vel aliam personam interpositam, verbo vel iacto, vel alio quovis modo, tacite vel expresse, in judicio vel extra ; nec récurrent ad boni viri arbitrium, nec eciam appellabunt : quinymo omnia et singula per ipsos dominos arbitros agenda, facienda, ordinanda, mandanda, precipienda, et judicanda firmiter obtinebunt et totaliter eis obedient et obtemperabunt ; et contra ipsa seu eorum aliquod non facient aut venient modo aliquo ut est dictum, sub ypotheca, etc. Et sub pena predicta tociens comittenda, parti obedienti, per partem inobedientem, quociens contra ordinationem ipsorum dominorum arbitrorum, arbitratorum et amicabilium compositorum ventum fuerit seu in aliquo contradictum per aliquam parcium : qua pena comissa et soluta, nihilominus omnia universa et singula, que ordinata, facta, acta, mandata, precepta, arbitrata et judicata fuerint per eosdem dominos arbitros etc. Plenam habeant perpetuo et obtineant roboris firmatatem : renunciantes ipse partes, ex pacto, omni appellationi, recursui, reclamationi, doli exceptioni, et omni alii juri canonico et civili, quo possent contra predicta venire, vel aliquid infringere de eisdem ; et predicta omnia universa et singula attendere et complere, et contra in aliquo non venire vel facere per se vel per alium, tacite vel expresse, promiserunt ipse partes : dictus scilicet magister Johannis Ferrerii, procuratorio nomine quo supra, sub ypotheca et obligatione omnium bonorum dicte Rixendis, et prescripti alii superius nominati bonornm suorum
presenciumet futurorum ; etsuprasanctaDeievangelia, corporaliter manu tacta per quemlibet eorumdem, eciam juraverunt ; et dictus magister Johannes Ferrerii in animam dicte Rixendis : et fuit actum quod presens compromissum possit dictari, corrigi et meliorari per dominos arbitros ad eorum omnimodam voluntatem, taliter quod plenam roboris obtineat firmitatem. De quibus etc. Prefatus dominus Berengarius unum per me, et aliud per magistrum Rostagnum Ferrerii, notarium, de Aquis, ibidem presentem, nec non et idem dominus Jacobus per me dictum Guillelmum Autrici, instrumenta publica sibi fieri postularunt ejusdem continencie et tenoris. Actum Aquis, in palacio Reginali, in magna aula, in presencia4. » Suivent les noms de quatre témoins.
349. Dans ce compromis, plus complet que le premier, le notaire a pourtant oublié une chose essentielle. Il n'y est pas dit dans quel délai les arbitres devront statuer. Peut-être y avait-il, en ce temps là, quelque disposition soit légale, soit de coutume, analogue à celle de l'article 1012 de notre Code de procédure civile, fixant un délai dans le cas où il n'aurait pas été réglé par le compromis. Mais il m'a été impossible de le savoir. Quoi qu'il en soit, les arbitres ainsi nommés rendirent leur sentence le même jour, dans le même lieu, et en présence des mêmes témoins. Ce qui me fait conjecturer que le compromis et la sentence avaient été convenus et préparés d'avance.
350. Mais avant de rapporter la teneur du jugement arbitral, je dois insister sur une singulière coutume dont j'ai déjà parlé. Il était d'usage que les mandataires
1 Notaire G. Autric, f"> 47 v<>. — Notaire Mille, à Manosque.
jurassent sur l'àme de leurs constituants. Cela se remarque dans le compromis ci-dessus où Jean Ferrier, mandataire, jure sur l'âme de Rixende Arney, sa constituante : in animam dicte Rixendis. Cette faculté était de style dans tous les contrats de mandat. Voici maintenant la sentence arbitrale. Elle terminera l'article compromis. On se souviendra que ces deux actes sont à la même date, c'est-à-dire, du 18 septembre 1345 :
354. <t Postque, anno et die predictis, dicti domini arbitri arbitratores, et amicabiles compositores, ut supra electi, in presencia mei dicti notarii et testium prescriptorum sedentes pro tribunali in aula magna Àquensis fortelicii Reginalis, quem locum ad hanc senlenciam cognitionem seu arbitrationemproferendam sibi elegerunt, ad ipsam proferendam cognitionem, sentenciam seu arbitrationem dictis partibus presentibus processenmt, ut sequitur infra, videlicet : tandem nos prefati arbitri, arbitratores et amicabiles compositores, inter ipsas partes electi ; cupientes tocius questionis matériam inter partes ipsas sopire : visis, et cum matura deliberatione examinatis, juribus earundem, et collatione* cum eis fréquenter habita, ad veritatem habendam et concordiam inducendam, pro bono pacis et concordie inducende; Christi nomine invocato ; ex virtute et vigore potestatis nobis atribute, in compromisso prefato concorditer ordinamus, laudamus, arbitramus, diffinimus, mandamus, dicimus atque precipimus, quod licet de jure vel juris rigore attacto, dictum deffensum videautur in comissum cecidisse dicto domino Jacobo Arduyni, quod nihilominus, pro bono pacis et concordie, ipsa comissione non
1 Pour colloquio.
obstante, deffensum ipsum ejus que possessioneni naturalem ipse dominus Jacobus reddat et restituât dictis Albarico, et Guillelmo Arney, ac dicto magistro Johanni Ferrerii, procurator dicte Rixendis, et per eum ipsi Rixendi tenendum et possidendum per eos, cum solito et consueto jure bannnerandi{> et venandi in ipso, et comitentes in eo banna pignorandi* ; et omne jus comissi hucusque incursi per eos vel predecessores eorum de dicto deffenso, eis omnino remittat pro se et successoribus suis : arbitrantes, mandantes, atque precipientes, virtute potestatis prémisse, quod dicto jure comissi aliquatenus non obstante, dictum deffensum et ipsius naturalis possessio restituatur eisdem cum solito et consueto jure eorum bannerandi et venandi in eo ut supra ; quod jus comissi ex nunc declaramus et volumus esse remissum eisdem ; eidem domino Jacobo et suis successoribus super hiis perpetuum silencium imponentes. Arbitramus etlaudamus,precipimus, diffmimus, et mandamus, quod quandam penam quinquaginta librarum, quam per judicialem sentenciani declaratam extitit dictum quondam Raymundum Arney incurrisse, quia parère recusavit cuidam arbitrali sentencie late pro dicto domino Jacobo et contra dictum Raymundum, per dominos Jacobum Jusberti, juris civilis professorem, et Johannem Muncii, jurisperitum, quondam, arbitros et arbitratores, ab olim inter ipsos electos, et in quam dictus Raymundus eidem domino Jacobo extitit condempnatus, et omnes expensas propterea factas et passas per ipsum dominum Jacobum,
1 Droit de verbaliser pour contraventions. * Saisie des troupeaux pris en délit.
idem dominus Jacobus pro se et suis successoribus, dictis Albarico et Guillelmo Arney, ac magistro Johanni Ferrerii, proeuratori dicte Rixendis, et per eum dicte Rixendi remittat, et ad cautelam declaramus et volumus, ex nunc, eis et omne jus quo peti possent eis esse remissas et remissum et eciam eis remittimus ad cautelam ; super hoc eidem domini Jacobo et successoribus perpetuum silencium imponentes. Etipsum presentem ad premissa omnia adimplenda, dictis Albarico et Guillelmo Arney, et magistro Johanni Ferrerii, proeuratori dicte Rixendis, et per eum dicte Rixendi, presentibus condempnamus : et versa vice, ordinamus, arbitramus, mandamus, diffinimus, atque precipimus, virtute potestatis prémisse, quod prefati Albaricus et Guillelmus Arney, ac magister Johannes Ferrerii, nomine quo supra, et per eum dicta Rixendis, recognoscant et recognoscere teneantur, eidem domino Jacobo, pro se et suis successoribus, recipienti, dictum deffensum esse in territorio et de territorio dicti castri dirruti sancti Marchi, et sub esse juridictioni et cohercioni dicti domini Jacobi, dominum dicti castri et ejus territorii, et successorum suorum, et se ipsum deffensum, seu jus et dominium quod in ipso habere noscuntur, tenere et debere tenere, sub juridictione et cohertione dicti domini Jacobi et successorum suorum : et ad cautelam declaramus et agnoscimus deffensum ipsum esse et esse debere in territorio et de territorio dicti castri, et sub esse et sub esse debere juridictioni et cohertioni domini Jacobi supra dicti et successorum suorum ; salvo eisdem Albarico et Guillelmo Arney et Rixendi successoribus suis, consueto et solito jure bannerandi et venandi in ipso et comittentes banna pignorandi ut
supra. Item ordinamus, arbitramus, mandamus, diflinimus, atque precipimus, virtute potestatis prémisse, (juod nobilis vir Berengarius Audeberti. Miles, pro se suisque successoribus, recognoscat se tenere et tenere debere sub dominio et juridictione prefati domini Jacobi et successorum suorum, illud dominium et jus percipiendi duas eminas annone sensuales, quod habetet habere visus est in dicto deffenso et pro dicto deffenso ; et eciam deffensum ipsum, si contingent quod illud aquireret pro tempore in solidum vel in parte, et quod in alienatione dicti dominii seu juris prefati ac eciam dicti deffensi, si et quando per eum fieri contingeret, ipsius domini Jacobi et successorum suorum consensum requiret, et laudimium seu trezenum prestabit eidem pro alienatione predicta, nisi ipse dominus Jacobus vel successores ejus vellent sibi pocius retinere, quod eis licere determinamus ac eciam declaramus. Gognoscentes et déclarantes, virtute potestatis prémisse dictum dominum Berengarium debere tenere et recognoscere se tenere dictum dominium et jus percipiendi dictum sensum in ipso seu pro ipso deffenso, et eciam dictum deffensum si per eum contingeret ipsum aquiri pro tempore, sub juridictioni et dominio domini Jacobi supra dicti et successorum suorum, et ad ipsius requirendum consensum et prestandum laudimium seu trezenum, si contingeret quod ipsum dominium vel jus prefatum, vel deffensum ipsum alienaret in solidum, vel in parte, nisi vellent sibi pocius retinere ut superius declaratur ; et ad premissa omnia et singula adimplenda, et inviolabiliter observanda, dictos dominum Berengorium, Albaricum et Guillelmum Arney, ac magistrum Johannem Ferrerii, dicto nomine, et per ipsum dictam
Rixendem , présentes condempnamus ; déclarantes tamen quod si contingent predictos Albaricum Guillelmum et Rixendem Arney, vel aliquem ipsorum vel successorum suorum, alienare dictum deffensum, in solidum vel in parte, in aliam vel alias personas, quam in ipsum dominum Berengarium vel ejus successores, quod ad ipsum dominum Berengarium et successores suos pertineat jus laudandi dictam alienationem et percipiendi laudimium seu trezenum, vel retinendi id quod alienaretur ex ipso, et ipsius domini Berengarii et successorum suorum eo casu sit requirendus consensus, et non ipsius domini Jacobi Arduyni, seu successorum suorum. Declaramus eciam eodem modo quod si emphiteote predictorum Albarici, Guillelmi et Rixendis, vel alicujus ipsorum, quos habent infra limites dicti deffensi, eorum meliorationes et possessiones alienarent, quod ad ipsos ipsorum que successores pertineat jus laudandi vel retinendi et trezenum seu laudimium percipiendi ; nec non quod novos emphyteotas possint ibi facere et ad acapita dare, infra limites dicti deffensi, absque requisitione, consensu domini Jacobi, supra dicti, et successores suorum, pro ipsorum libito volui> tatis. Etpremissa omnia ordinamus, laudamus, arbitramus, diffinimus, precipimus et mandamus, fieri, adimpleri et inviolabiliter observari vicicim per partes ipsas, sub pena in ipso compromisso contenta et apposita in singulis capitulis laudi* ipsius et compromissi, si contra fetctum fuerit comittenda per partem inobedientem, parti obedienti et observari volenti ; ipso laudo in singulis suis capitulis rato nihilominus permanente. Reservato nobis arbitrio et potestate declarandi, inter-
1 La sentence arbitrale se nommait Laudum.
pretandi, et corrigendi super predictis ubicumque et quandocunque visum nobis ftierit expedire, et super predictis et quemlibet predictorum iterum semel et pluries pronunciandi et laudandi. Item precipiraus et mandamuS; predictis partibus in nostra presencia constitutis, quod sub pena in dicto compromisso contenta, hanc nostram pronunciatiationem et omnia et singula contenta, et expressata in ea, amologent, approbent et ratifficent incontinenti antequam a nostra discedant presencia, et cum juramenti interpositione. Et incontinenti partes ipse, videlicet dictus dominus Jacobus, ex una parte ; et dictus dominus Berengarius, Albaricus et Guillelmus Arney, et magister Johannes Ferrerii, procuratorio nomine dicte Rixendis, amologaverunt, ratifflcaverunt et approbaverunt , pronunciationem, arbitrationem et mandamenta predicta per ipsos dominos arbitros, arbitraires et amicabiles Composi tores prolatas et prolata, et omnia et singula in eis contenta, sub virtute per eos prestati juramenti et sub dicta pena. De quibus omnibus et singulis supra scriptis dictus dominus Berengarius, unum per me Guillelmum Autrici, notarium infra scriptum, et aliud per magistram Rostagnum Ferrerii notarium de Aquis supra dictum, et dictus dominus Jacobus aliud per me dictum Guillelmum instrumenta puplica sibi fieri postularunt ejusdem continencie et tenoris. Actum Aquis4, etc. ».
352. Nous avons dans cet acte un exemple remarquable de la manière dont la propriété était tenue au XIVe siècle. Il pouvait y avoir jusqu'à trois personnes, et même davantage, ayant le domaine direct sur le defens dont s'agit, sans compter le propriétaire qui le
1 Notaire G. Autric, f« 48. — Notaire Mille, à Manosque.
cultivait. D'abord, le seigneur du lieu, ayant faculté de rétention et droit de percevoir le trézain, au vis-à-vis de Bérenger Audibert, qui représentait le premier emphytéote. Celui-ci ensuite qui avait les mêmes droits à rencontre des membres de la famille Arney, seconds emphytéotes. Enfin les acquéreurs futurs de ceux-ci, dont la sentence arbitrale s'occupe de régler le sort, le cas de nouvelle aliénation échéant. Nec non quod novos emphyteotaspossint ibi facere et ad acapito dare. Notez que le droit d'aliéner ne s'arrêtait pas là, et que les derniers acquéreurs pouvaient à leur tour et successivement passer de nouvelles emphytéoses, jusqu'à ce que la propriété fût réduite en lambeaux, Or, comme chaque cession se faisait au moyen d'une redevance annuelle et perpétuelle, et que cette redevance devait se diviser à mesure que la terre se morcelait, cela ne pouvait manquer de produire quelque confusion dans les rapports entre le possesseur du sol et le seigneur dominant. Ensuite, et ceci n'est pas le point de vue le moins défavorable, le propriétaire foncier, étreint et accablé sous le poids de ces exigences diverses qui, en définitive, retombaient sur lui, devait succomber sous le faix, car il portait à d'autres presque tout le produit de ses travaux. Je n'hésite pas à dire que c'est à ce genre de tenure que l'on doit attribuer, en grande partie, la misère de nos campagnes avant 4789. Voyez comme elles ont progressé depuis que le mode de possession a changé.
353. Cette sentence arbitrale met en évidence un usage que j'ai déjà fait pressentir. C'est que les arbitres ne rédigeaient pas leur procès-verbal, mais le dictaient au notaire, qui en dressait acte, en présence de quatre
témoins, et conservait la minute dans ses registres. Dans ce temps là, un acte du pouvoir judiciaire était toujours constaté par acte notarié.
Je ne sais s'il était nécessaire que quatre témoins assistassent à la rédaction de l'acte, mais il est positif que ce nombre se retrouve dans tous les compromis et sentences arbitrales que Guillaume Autric nous a conservés. Il en est de même pour l'approbation des sentences de cette espèce. Ainsi, dans un acte en date du 10 novembre 4344, quatre témoins instrumentantes interviennent et assistent à la ratification, donnée par une des parties intéressées, à un jugement arbitral rendu en son absence :
« Notum sit, etc. Quod cum esset contentio inter Garcendem, uxorem quondam magistri Johannis de sancto Marcho, dicente nomine Guillelmi filii sui, quod quedam foramina, per que defluebat aqua pluvialis super domo et curte Jacobi et Raymundi Lhauthardi, fratrum, de Aquis, contigua domui filii dicte Garcendis, que foramina consueverunt esse ibi, et magno tempore steterunt, ita quod hospicio dicti filii sui erat aquisita servitus stillicidii recipiendi in domo dictorum fratrorum ; dictis fratribus hoc negantibus, et dicentibus, quod eoi um domus et curtis erant libéra a servitute predicta, et non tenebatur recipere stillicidia ; pro bono pacis et concordie, nobilis Rogerius de Relhania, affinis dictorum fratrum, et Hugo de Alesto, parter dicte Garcendis, quibus fuit data potestas per dictos fratres, et fuit juratum ad sancta Dei evangelia et sub pena decem librarum promissum per dictos fratres, et eciam dictus Hugo juravit ad sancta Dei evangelia et sub eadem pena promisit, quod curabit, et faciet, quod dicta filia sua et
Guillehnus ejus filius rata habebunt ordinationem prediclorum Rogerii et Hugonis, qui ordinaverunt quod foramina seu stillicidia defluencia super domo, hedifficata, seu tecto ipsorum fratrum claudantur, ita quod non noceant domui dictorum fratrum seu tecto, item foramina, que defluunt in curte non hedifficata> similiter claudantur, excepto uno minus nouvio ; dictam ordinationem approbaverunt dicti fratres, dummodo dicta Garcendis et filius suus hoc approbent et atendant. De quibus, etc. Actum Aquis, etc1. ».
354. Je dois faire remarquer que cet acte, ainsi que plusieurs autres que j'ai déjà rapportés, mentionnent la livre, valeur monétaire, dans la fixation de la quotité de la clause pénale. Sub pena dicem librarum. Déjà les dénominations françaises avaient pénétré en Provence, et nous avons vu qu'il est question d'un franc dans des actes postérieurs de quelques années. Nous verrons qu'elle était la valeur de la livre à cette époque ; mais on ne doit pas la confondre avec le marc, unité de poids, également usitée chez nous, dont la valeur est connue.
355. L'acte du 18 septembre 1345 contient un détail topographique pouvant intéresser la ville d'Aix. Il nous apprend que le palais de justice était situé dans l'enceinte de la forteresse. Les arbitres disent, en effet, qu'ils statuent dans l'enceinte de la forteresse : sedentes pro tribunali in aula magna aquensis fortelicii Reginalis. Il est présumable que le tribunal était dans le palais même des Comtes, lequel était fortifié.
356. La donation entre vifs prenait la forme suivante : « Anno m° ccc° xlv°, die sexta mensis Decembris,
xnn indictione, ex hujus puplicii, etc. Notum sit, etc.
1 Notaire G. Autric, f° 15. — Notaire Mille, à Manosque.
Quod Guillelma Belseria, de Mosteriis 4 , nunc habitatorix civitatis Aquensis, nulla in dolo vî inducta, nec inaliquo circumventa, ut ipsa fatebatur, propria ipsius voluntate mota, dédit, cessit, concessit penitus et desamparavit, donatione mera, simplici atque irrevocabili, habita inter vivos, et ea donatione qua melius intelligi potest per aliquem sapientem, per se et suos heredes et successores quoscunque, perpetuo, magistro Jacobo Rayrolini, notario de Mosteriis, presenti et pro se et suis heredibus et successoribus universis quibuscunque solemniter stipulant! et recipienti perpetuo valere, tanquam bene merito et condigno, et predicte Guillelme grato, pro serviciis que dicta Guillelma a predicto magistro Jacobo se asserit retroactis temporibus récépissé et spectat recipere in posterum domino concedente, omnia bona sua mobilia et immobilia, vel se moventia, qualiacunque sint, et ubicunque, nomine nuncupentur, et designentur seu reperiantur, exceptis illis bonis que habere visa ut vel habere posset in civitate Aquense, et ejus territorio : exuens inde se dicta Guillelma, donatrix, de bonis predictis ex causa prefate donationis, et suos heredes et successores quoscunque perpetuo, et investiens dictum magistrum Jacobum, donatorium, presentem et solemniter stipulantem et recipientem in se dictam donationem, ut supra : cedens et transferens predicta Guillelma, ex causa donationis predicte, ipsi magistro Jacobo, omnia jura, omnes que actiones, reaies et personales, mixtas, directas, utiles et rei persecutorias, preceptorias, civiles et enormalas*, que' sibi competunt et competere incidentur in bonis
1 Moustiers, village des Basses- Alpes.
* Sic. Sans doute pour anomalas.
predictis ; et de ipsis bonis donationem facit eadem Guillelma prefato magistro Jacobo presenti et stipulanti ut supra, donatione simplici habita inter vivos : quamquidem donationem dicta Guillelma valere vult omni tempore et pro in perpetuum, rationibus supra dictis. Revocans dicta Guillelma, ex nunc prout ex tune, et ex tune prout ex nunc, omnem aliam donationem, si quam, de bonis ipsis, eamdem Guillelmam qualitercunque reperiretur fecisse. Renuncians propterea ipsa Guillelma juri dicenti donationem factam, propter ingratitudinem posse revocari nisi in actis coram judice vel pretore prius fuerit insinuata, et juri dicenti si donator vergat ad inopiam possit rem datam repetere, et demum omni alii juri canonico et civili generali et speciali et consuetudinario, per quem contra predicta venire posset vel aliquid infringere de eisdem seu eciam revocare. Et predicta omnia universa et singula rata et firma habere et tenere et contra non facere dicere vel venire, per se, vel per aliam interpositam personam, aliqua juris vel facti subtilitate, eadem Guillelma, dicto magistro Jacobo, presenti et recipienti ut supra, bona fide promisit et super sancta Dei evangelia, corporaliter manu tacta, sponte juravit, ad majorem firmitatem et certitudinem omnium premissorum : constituens se possidere dicta Guillelma bona predicta, nomine et vice dicti magistri Jacobi, retento sibi usumfructum per unam diem, qua die transacta, ususfructus cum sua proprietate consolidetur, adipsumdonatarium pertineant pleno jure ; nec non ipsa Guillelma, donatrix, constituit se possidere, dicta supra per eam donata ipsi magistro Jacobo, nomine precario, et nomine precarii a dicto magistro Jacobo possidere, ita quod ipse magis-
tei^ Jacobus possàt et valeat adipisserepossessionem dktorum bonorum ad siri libitum voluntatis, licentia ipsfcis Guillelme vel cujuslibet judicis seu prêtons minime requisita. Et inde ipsa Guillelma si contra premissa, vel alkjuorum premissorum, aliquo tempore venir* per se vel per aUam interpositam personam, oraaia bona sua presencia et futura, expresse eidem magistro Jacobo obligavit et ypothecavit Et post premissa, fuit actum et in pactum solemne deductum ac solemni stipulatione vallatum inter predictos magistrum Jaco* bum et Guillelmam, quod idem magister Jacobus, dicte Guillelme, presenti stipulanti etrecipienti,dare, tradere et assignare debeat, et effîcaciter sit astrictus quamdiu ipsa Guillelme vixerit annuatim, seu anno quolibet, in festo nataKs domini, suis propriis sumptibus, in civitate Aqueuse, pro alimentis suis, duos florenos auri de Florencia, boni, justi ponderis et legalis, seu valorem ; et predicta omnia prefatus magister Jacobus attendere et complere et inviolabiliter observare, ad sanctaDei evangeHa, corporaliter manu tacta, promisit per se et suos heredes et successores, et inde se et omnia bona sua presencia et futura obligavit et ypothecavit expresse, et omnia dampna, expensas et interesse que et quas seu quod eamdem Guillelmam facere vel pati contingeretin judicio vel extra pro predictis duobus florenis exigendis seu recuperandis, transacto termino precfotincto, idem magister Jacobus restituere promisit, obligatione qua supra et sub vtotute per eum prestiti juramenti, vi quibus eidem GuiHelme credere promisit suo et suorum, simptici verbo solo, sine testibus et juramento el alia probatione quacunqua : renuntians propterea prefotus magister Jacobus omnibus juribus
el exceptàonibus quibus posset venire contra predicta, vel aliquid predictorum infringere seu eciam revocare ; de quibus omnibus et singulis supra dictis, quelibet parcium peciit sibi fieri puplicum instrumentant. Àctum Aquis, in domo nobilis et egregii viri domini Jacobi Arduyni, présente dicto domino Jacobo Arduyni, Georgk) Arduyni et Tassilo de podio Eueino, de Forcalquerio, Scutiffero dicti domini Jacobi, testibus ad preinissa vocatis et rogatis, et me GuiMrao Autrici, de Sistarico, notario puplico1. »
357. Cet acte comporte quelques observations. La première est relative à la révocation des donations antérieures faites par la donatrice. La clause est expresse : revocans omnem aliam donationem, si quant de bonis ipsis eamdem Guillelmam qualUercwnque reperiretur fecisse. Elle n'est pas là sans raison. Il fallait qu'alors une donation entre vifs pût être révoquée par une donation postérieure. Dans ce cas où devait-on s'arrêter? Il n'y avait plus rien de certain, car le donateur eut été toujours le maître d'annuler sa donation par une donation subséquente. Cela est tellement contraire à nos idées, que je ne sais trop qu'en dire. Cependant le danger existait, puisqu'on se précautionnait contre lui. Il est impossible que le notaire ait inséré une pareille clause dans son acte, pour parer à une chance imaginaire.
358. Il est bon de noter qu'à cette époque l'insinuation des actes de donation était obligatoire, et que la libéralité n'était définitive, qu'autant que l'acte qui la constituait était insinué : renuncians juridicenti donctr tionem faetam, propter ingratitudinem posse revocari,
' Notaire G. Autric î? 52 v«. — Notaire Mille, à Manosque.
nisi in actis coram judice vel pretore prius fuerit insinuata. Il paraît que l'insinuation se faisait devant le juge, mais j'ignore quelle en était la forme, n'ayant pas été assez heureux pour en rencontrer une seule.
350. La donatrice renonce à se prévaloir de toute disposition du droit civil et du droit canonique, général et spécial, et coutumier, au moyen duquel elle pourrait revenir sur sa donation : renuncians omni alii juri canonico et civile, generali et spécial^ et consuetudi<nario. Il y avait donc un droit coutumier, non pas celui qu'on oppose au droit écrit, mais quelque chose d'analogue. Je présume que le notaire entendait par là certains usages qui avaient dérogé au droit romain qui, jusque à une époque récente, a régi notre pays.
360. Notre acte atteste la puissance des métaux précieux au XIVe siècle. Il fallait qu'elle fut bien grande, puisque deux florins suffisaient pour l'alimentation d'une personne. J'avoue que j'ai quelque peine à le croire, et je serais enclin à penser que la donatrice s'était réservé quelques ressources. Quoi qu'il en soit, par une clause expresse et très-explicite, le donataire s'engage à fournir à la femme Guillaume une rente annuelle et viagère de deux florins pour ses aliments : pro alimentis suis. Pouvait-elle avec cela s'alimenter, ou n'était-ce qu'une sorte de réserve qu'elle s'était ménagée ? L'acte n'en dit rien, et il est impossible d'en savoir davantage. Mais, je le répète, il me paraît fort douteux qu'elle pût vivre avec une si faible somme, car tout est relatif ; et si l'or était rare, les objets nécessaires à la vie étaient chers à proportion.
361. Voici une donation conçue en termes plus explicites. Je crois que rien n'y manque :
« Anno m° ccc° xliiii0, die xi mensis Madii, xna indictione, ex hujus puplici instrumenti liqueat evidenter omnibus tam presentibus quam futuris, quod Petrus et Anthonius Bartholomei, fratres, de Massilia, ambo simul et quilibet eorum in solidum, non decepti, non coacti seducti vel circumventi, non vi vel dolo vel aliqua machinatione circumventi, prout dicunt, considérantes et attendentes, grandia, varia, et innumerabilia et diversa servicia eis, ut asserunt, impensa per Raymundam, sororem ipsorum, uxorem que Aymerici de Tilio, de Aquis, et ea que sperant recipere in futurum, domino concedente ; pro se et eorum heredibus et successoribus, dederunt, cesserunt, concesserunt, finiverunt, remisserunt, desamparaverunt et habere voluerunt jure proprio, et in perpetuum, prefate Raymunde, presenti et per se et suos heredes recipienti, donatione mera simplici et irrevocabili, que dicitur inter vivos, nulla causa ingratitudinis revocanda, videlicet, quadam medietatem cujusdam hospicii pro indiviso dictorum fratrum, siti in civitate Massilie in carreria blancarie, quod confrontatur cum hospicio Jacobis Vincencii, ab una parte, et cum hospicio Guillemi Bonnini, ab alia. Exuentes se dicti donatarii de dicta donatione seu medietate dicti hospicii et ejus juribus et pertinences suis et suos perpetuo ; dictam vero Raymundam donatariam presentem in signum realis traditionis, dicte donationis, et omnium premissorum per policem investiendo ; constituentes eciam dicti donatarii, dicte donationis titulo in predicta donatione et ejus juribus et pertinenciis, dictam Raymundam donatariam presentem et recipientem pro se et suis, dominam et procuratricem ut in rem suam propriam
justo titulo aquisitam, ita quod deinceps dicte Raymunde et suis pro predicta donatione et ejus juribus contra quascunque personas liceat et expédiât inde agere utiliter et directe, experiri, replicare, protestari et objicere, componere, compromitere, transigere et pacisci, innovare, delegare, vendere, donare et alienare, de calumpnia*, jurare, et omnia demum 'alia universa et singula in judicio et extra facere, dicere, et exercere,
omni hora loco et tempore que de re sua propria
facere potest et quod dicti donatores, ante hanc donationem, facere potuissent et que mérita causarum desiderant et requirent. Nihil inde retinendo dicti donatores in predicta medietate dicti hospicii et ejus juribus, tacite vel expresse, nisi duntaxat detentione ususfructus unius hore tantum, qua lapsa dictus ususfructus sue proprietati consolidetur et ad dictam donatariam ipsa donatio in usufructu, et proprietate pleno jure devolvatur ; constituentes, etc. Dicti donatores, se medietatem dicti hospicii, cum omnibus juribus et pertinenciis suis supra dati cessi et concessi, tenere et possidere nomine precario dicte donatarie et suorum, donec et quousque idem donataria premissorum per se vel persona interposita realiter et corporaliter adepta fuerit possessione, quam adipissendi et aprehendendi sibi que et suis retinendo, dicti donatores dicte Raymunde, donatarie, presenti et recipienti, auctoritatem et licentiam contulerunt, nulla judicis vel pretoris licentia spectata, obtenta vel requisita, ymo totaliter pretermissa. Et insuper promiserunt dicti Petrus et Anthonius, fratres, et premissis omnibus dolum malum
1 Celui qui était entrepris en justice jurait que son adversaire l'attaquait à tort. C'est ce qu'on appellait de calumpnia jurare.
abesse, ab futurum que esse, et quod non dixerunt nec fecerunt, dicent nec facient in futurum, cum aliquibus personis aliquem contractum seu aliqua alia propter que presens donatio minus valeat, vel aliqua sui parte infringuatur ; que si forte per ipsos fièrent illa, ex nunc prout ex tune, et ex tune prout ex nune, revocant penitus et anullant ; renunciantes dicti donatores, exceptioni doli mali, vis, metus, in factum, et juri dicenti donationem factam, propter ingratitudinem vel superventionem liberorum, vel si penituerit donantem eam fecisse resindi et revocari posse, et juri dicenti quod si donator vergat ad inopiam quod rem datam repetere possit vel alatur a donatorio, et demum omni alii juri canonico et civili quibus contra predicta vel aliqua premissorum de jure vel de facto venire possent. Quamquidem donationem, sepedicti Petrus et Anthonius donatores et quilibet ipsorum, in solidum per se et eorum heredes et successores, eidem Raymunde donatarie, presenti per se suis que heredibus stipulanti et recipienti solemniter, salvare, custodire et deffendere totis eorum viribus promiserunt. Et omnia dampna expensas et interesse quas et quos causa pati vel suos heredes contingeret pro deflensa dicte donationis, in judicio vel extra, si questio aliqualis sibi vel suis moveretur, restituere et resarcire eidem Raymunde vel suis promiserunt, et de ipsis dampnis eidem Raymunde vel suis, suo vel suorum simplici verbo credere, sine testibus, juramento et alia probatione quacunque. Renunciantes inde dicti fratres donatores, omnibus juribus canonicis et civilibus per que contra predicta vel aliquod premissorum de jure vel de facto vel consuetudine venire possent ; que omnia universa et
singula supradieta dicti donatores, pro se et heredibus eorum, et sub ypotheca et obligatione expressa omnium bonorum suorum presencium et futurorum, sponte bona fide promiserunt et convenerunt dicte Raymunde, donatarie, presenti et pro se et suis stipulant^ atendere et complere, rata, grata et firma habere et tenere perpetuo et inviolabiliter observare, et non contra facere, dicere vel venire verbo, vel opère, in judicio vel extra, per se vel per interpositam personam, nec contra facienti dicenti vel venienti tacite vel expresse ; quinymo voluerunt, jusserunt, concesserunt, mandaverunt quod hoc instrumentum possit dictari, reffici, corrigi et emendari quociens fuit necesse ad utilitatem dicte Raymunde, donatarie, donec obtineat ubilibet roboris iirmitatem, cum consilio peritorum, facti substantia rémanente illesa. De quibus omnibus et singulis supradictis, dicta Raymunde donataria instrumentum puplicum sibi fieri postulavit. Actum Massilie in hospicio dictorum fratrum Pétri et Anthonii. Presentibus Stephano Repelini, Jacobo Repelini, de Massilia, Guillelmo Mayrani, de Rocanaria, testibus ad premissa vocatis et rogatis ; et me Guillelmo Autrici de Sistarico, notario puplico, in comitatibus provincie et Forcalquerii, etc. *. »
362. Cet acte, peu différent du premier, a cela de bon, qu'il nous apprend ce que c'était que l'investiture par le pouce. C'était un mode symbolique de tradition, remplaçant' la tradition romaine per œs et libram. On sait l'importance que les anciens attachaient à l'appréhension fictive de la chose dans tous les contrats translatifs de propriété. Il en reste plus d'une trace
1 Notaire G. Autric, f° 11. — Notaire Mille, à Manosque.
dans notre code. L'acte s'exprime à ce sujet d'une manière positive : in signum réalis traditionis, per pollicem investiendo.
363. On aura remarqué que, dans les deux actes de donation que je viens de transcrire en entier, le notaire est assisté de trois témoins. Il paraît que ce nombre était exigé par la coutume, dans les actes de cette espèce, d'autant que je le retrouve encore dans un autre contrat à la date du 22 octobre 1364.
364. Cet acte est curieux et instructif. Il commence par expliquer l'origine des biens donnés ; il s'agissait d'une maison et de deux propriétés rurales. Il expose que ces biens furent donnés en paiement à noble Bienvenu Vanhoni, de Renfarello{, par les époux Maurel, de Voix, ses débiteurs de diverses sommes. Ensuite, intervient dans l'acte Dominique Roylhasco, procureur fondé de Bienvenu Vanhoni, lequel, au nom de son constituant, donne les mêmes biens à la femme Maurel, devenue veuve et domestique de Vanhoni. L'acte s'exprime ainsi :
« Ecce nunc die presenti, in presencia mei notarii puplici subscripti et testium subscriptorum ad hec specialiter vocatorum et rogatorum, personaliter constitutus dominicus de Roylhasco, habitator Manuasce, procurator et procuratorio nomine dicti nobilis Benvenuti Vanhoni, habens in dicta procuratione plenariam potestatem omnia bona dicti nobilis Benvenuti Vanhoni vendendi, donandi, remitendi et alienandi, prout dicto dominico possibile fuerit et videbitur expedire, prout de dicta procuratione sua constat
1 Je ne sais où se trouve ce pays. Les noms de lieux et les noms propres sont les grands écueils du paléographe.
quodam publico instrumento sumpto et scripto manu magistri Jacobi dicti Bozoni et domini* Rovilhasci, Taurinensis dyocesis, publici auctoritate impériale notarii, sub anno dominiM0 ccc° lx°iii, indictione prima, die décima mensis Madii, quod incipit in secunda linea climiti et finit in eadem et, procuratorio nomine quo supra : bona fide et sine dolo et fraude aliqua, non cohactus nec admonitus, non verbis blanditus Tel machinationibus ad hec inductus, sed puro corde et bono animo ac motu proprio, sed certus et bene provisus ut dicebat de facto et de jure, consultus plenius et instructus de omnibus et singulis in hoc instrumento eontentis, non deceptus nullis blanditus seu verborum persuationibus ad hec seductus, sed ex sua certa scientia et suo proprio motu, sui que animi et sua pura liberalitate et ob Dei honorem et propter affectionem quam habebat et habere débet, ut dicebat, erga Galianam, uxorem quondam supra dicti Maurelli, dicti castri de Volsio, considerans, etc. Multa et varia servicia que dicta Galiana dicto nobili Benvenuto Vanhoni, domino suo, fecerat et liberaliter contulit tanquam vera arnica, bona fide et boni animo, omni dolo et fraude remotis penitus et exclusis ; objectis que omnibus universis et singulis quibus presens seu infra scripta donatio et remissio possit in totum vel in parte infringi, recindi, revocari seu, etc. anullari ; cum testimonio hujus publici instrumenti et autentici et inperpetuum firmiter valituri, donatione vera pura et simplici, habita inter vivos, et amore Dei, nulla cujus vis ingratitudinis seu alia qualibet revocanda, per se procuratorio nomine
1 II paraît que ce notaire était seigneur de Rovilhasco, diocèse de Turin.
quo supra et heredes et successores dicti nobili Benvenuti Varihoni cessit, remisit, per in perpetuum dédit, donavit et concessit, tradidit, seu quasi, et mandavit, et titulo pure simplicis ac semper valiture donationis inter vivos et amore Dei in perpetuum, prout melius et firmius dici et intelligi potest, ob renumerationem servitiorum per dictam Galianam eidem nobili Benvenuto imensorum, ad omnem voluntatem dicte Galiane perpetuo plenarie faciendam dando, vendendo,in pignorando et quocunque alio modo ipsa Galiana vel alii qui habituri sunt causam ab eis voluerint alienare quibuscunque personis, videlicet, res et possessiones supradictas et confrontatas, ut supra, prout et sicut in presenti instrumento exprimitur et nominatur. Quamquidem donationem et remissionem possessionum supradictarum dictus dominicus de Roylhasco, procuratorio nomine quo supra, fecit ut supra de omnibus et per omnia, salvo et retento sibi usufructu dictorum bonorum supra donatorum et remissorum per unam diem tantum; qua die lapsa dictus usufructus sue proprietati consolidetur ; quam diem sibi elegit primam diem venientem post ipsam presentem donationem et remissionem. Transferens dictus procurator, nomine quo supra, in supra dictam Galianam omnia jura et actiones reaies et personales, mixstas, utiles et directas, ypothecarias, pretorias, civiles et naturales, juris et facti persecutorias, et quascunque alias que et quas habet, habere potest et sibijcompetunt et competere possunt quomodolibet in et de et super bonis ac juribus predonatis et remissis : se dictus procurator, nomine quo supra, omnino exuens dictam que, Galianam ejus donatatariam investiens de eisdem, ita quid
quod ex nunc predicta Galiana donataria possit et valeat ejus nomine pro predictis omnibus bonis, rationibus, actionibus et juribus eidem donatis, cessis et remissis utiliter agere, experiri, se deffendere et tueri, libellum et libellos dare, oblatos recipere, de calumpnia jurare et veritate dicenda, et quod libet aliud juramentum subire, ponere, articulare, probare testes et instrumenta et quilibet documenta producere, exipere et replicare in causis concludere, quascunque sententias petere et audire et ab eis si expédient appellare, recurrere et provocare appellationum et quorumcunque recursuum causas prosequi, et finire, componere, compromitere, transigere atque pacisci, et demum omnia alia facere, dicere, procurare et agere que causarum seu judiciorum mérita desiderant et exposcunt, et quecunque ipse procurator quo supra nomine facere, dicere, agere que poterat ante donationem, remissionem et cessionem présentes, vel verus cujuslibet dominus dicere, agere et facere potest de et pro re sua propria : procuratricem, veram voluit que dominam dictus donatorin predictis omnibus dictam Galianam faciens atque constituens ut in rem suam eam que ponens in locum suum : sane dictus procurator, nomine quo supra, predicte Galiane, presenti et recipienti, auctoritatem et licentiam dédit donatorum et remissorum bonorum omnium predictorum corporalem possessionem vel quasi aprehendendi et adhipiscendi, auctoritate propria ejusdem donatoris ac cujuslibet alterius persone presidentis sive private auctoritate vel licentia nullatenus requisita aut aliquatenus expectata : se ejus nomine predicta donata et remissa omnia possidere vel quasi precario constituens, donec illorum
omnium ipsa Galiana possessionem adepta fuerit corporalem : promitens dictus donator, nomine quo supra, quod presentem donationem seu remissionem, vel alia de contentis in ea, causa ingratitudinis vel casu alio nullatenus revocabit, seu faciet revocari : renuncians dictus donator juri dicenti causa ingratitudinis donationem revocari posse, et juri dicenti donationem exedentem summam quingentorum aureorum sine insinuatione judicis non valere ; et omni alii juri canonico et civili, scripto et non scripto, novo et veteri, specialietgenerali, promulgato, promulgando, confecto, conficiendo, et omni actioni et exceptioni doli mali, fraudis, lesionis et deceptioni et erroris ; et omnibus allegationibus deffentionibus juris vel facti, rey vel persone coherentibus per quod seu quas presens instrumentum cassari, irritari possit seu in aliqua sui parte infringi vel, etc. anullari : et juri dicenti generalem renunciationem non valere nisi precesserit specialis. Quinymo predicta omnia et singula bona fide atendere, custodire et observare promisit dictus procurator, et ad sancta Dei evangelia per eum corporaliter manu tacta in animani dicti domini sui juravit, etc. . Actum Manuasce, in domo mei notarii infra scripti, in aula, testes fuerunt ad bec vocati, videlicet, Petrus Jarjaye, deManuasca, Bertinus Centoris, de Ripolis, habitator Manuasce, et Petrus Poloyne, de Volsio, et ego Bertrandus Raynaudi notarius { . "»
365. A la fin de l'acte se trouve l'approbation de la donation par Raybaud de Villemus, co-seigneur de Voix, qui ratifie et homologue la donation faite ob Dei reverentiam et amore Dei quia pauper mulier, ce qui
1 Notaire Bertrand Raynaud. — Notaire Mille, à Manosque.
ne l'empêche pas de percevoir son trézain dont il donne quittance, en se réservant son domaine direct.
366. L'acte se termine par la formule sacrementelle : instrumenta que voluit posse dictari, corrigi, reffici et emendari semel etpluries, producta injudicio vel non producta, addendo clausulas no vas vel mutando consilio peritorum, sive per me notarium infra scriptum, ad majorent pro fectum, comodum et utilitatem dicte Galiane, donec predicta omnia et singula obtineant plenam roboris firmitatem, substantia facti tamen in aliquo non mutata.
Ainsi, lorsque, dans le cours d'un procès, il arrivait qu'une pièce produite manquait de quelque formalité essentielle, ou qu'une clause qui aurait dû se trouver dans l'original n'y figurait pas, il était permis de délivrer une nouvelle expédition, avec les rectifications et les additions nécessaires, jusqu'à ce que l'acte produisit son effet. Donec obtineat plenam roboris firmitatem. C'était commode pour le notaire. Cela se faisait, soit par le rédacteur de l'acte, soit par des gens versés dans la connaissance des affaires, peritorum.
367. J'ai copié cet acte avec son orthographe mais en corrigeant sa ponctuation. C'est le seul changement que je me permette, car je crois qu'une pièce ancienne doit être présentée dans sa forme originale et primitive, et qu'il n'est pas permis d'y ajouter ou d'y retrancher. Toucher à un vieil acte serait une stupidité; il vaut mieux le transcrire avec toutes ses imperfections. Quant à la ponctuation, qui est si nécessaire pour l'intelligence de l'écriture, je ferai remarquer que, en général les actes notariés sont rarement ponctués, et que, lorsque la ponctuation existe, elle est souvent mise de travers.
1 Notaire Bertrand Raynaud. — Notaire Mille, à Manosque.
Pour cela les notaires emploient indifféremment le point ou la virgule, de telle sorte que les signes, inventés pour faire saisir plus facilement le sens d'un écrit, le rendent maintes fois obscur. Il faut alors lire avec réflexion et construire incessamment la phrase, ce qui est trèsfatiguant, bien que le latin des notaires soit ordinairement assez compréhensible.
368. La donation dont s'agit fut faite sur le vu d'une procuration du donateur délivrée par un notaire du diocèse de Turin, se disant exercer son ministère en vertu de l'autorité impériale. Ceci s'explique par la raison que le Piémont, ainsi que la Provence, étaient alors des fiefs de l'empire dont ils relevaient. Il paraît que l'Empereur s'était réservé le droit de donner l'institution à quelques-uns de ces officiers. Quoi qu'il en soit, il est positif que, longtemps après 1364, on trouve plusieurs notaires de Provence instrumentant en vertu du pouvoir dont ils avaient été investis par l'autorité impériale. Il fallait bien que cette investiture fût régulière.
Si l'acte expédié par le notaire de Turin ne fut pas accompagné d'un pareatis, c'est qu'alors le Piémont et la Provence étaient gouvernés par le même souverain. Nos Comtes, en effet, portèrent longtemps après le titre de Comtes de Piémont.
369. La cause de la donation est bien et dûment exprimée. C'est ce qu'on appelle une donation rémunératoire pour services rendus. Considerans multa et varia servitia que dicta Galiana domino suo fecerat et iiberaliter contulit et renumerationem seruitiorum immensorum. Il fallait que ces services fussent grands, car la récompense n'était pas petite.
370. J'ai déjà parlé de l'habitude qu'avaient ceux qui se dépouillaient de leurs biens par un contrat translatif de propriété, d'en retenir l'usufruit pour une heure, ou pour un jour, seulement. Cet usage, dont je ne puis m'expliquer l'origine et le motif, se rencontre dans l'acte dont s'agit. Mais, en s'y conformant, le contrat contient une clause que je n'ai rencontrée nulle autre part. Il laisse au vendeur le droit et le soin de choisir le jour pendant lequel durera cet usufruit, après lequel il sera réuni à la propriété : quam diem sïbi elegit primant diem venientem. Il aurait donc pu prendre un autre jour. A quoi cela servait-il ?
371 . Cet acte nous initie un peu dans les secrets de la procédure suivie devant les tribunaux. Le demandeur jurait qu'il disait la vérité, de veritate dicenda. Le défendeur jurait que son adversaire était dans son tort, de calumpnia. Enfin, il paraît qu'il y avait d'autres serments à prêter, car l'acte est formel, et quod libet aliud juramentum. Quant au reste, on procédait de même qu'aujourd'hui. On posait des conclusions; on exhibait des pièces ; on proposait des témoins ; on provoquait le jugement ; on assistait à sa prononciation; on appelait et on suivait l'instance d'appel jusqu'à sa terminaison. Mais ce que l'acte ne dit pas, ce sont les obstacles innombrables que les plaideurs rencontraient avant d'arriver à une fin quelconque. Ils étaient tels, qu'il y avait de quoi faire reculer le chicaneur le plus intrépide. Nous en avons déjà vu quelque chose à l'occasion du procès suivi par Jacques Ardouin contre le chapitre de Gap ; nous en trouverons d'autres exemples, même longtemps après.