septembre
3. Ce chapitre et les trois suivants sont parmi les plus intéressants de l'Histoire de Charles VII. Ils sont comme une petite chronique normande des années 1434-1436 écrite par un Normand muni de souvenirs personnels et de renseignements particuliers.
IÇS QUOMODO IN ANGLOS NORMANNI REBELLAVERINT
ficiens alla provisio seu remedium videretur posse afferri, per aliquot ante annos quam dicta pax in Attrebato fieret, regalibus edictis per totam Normanniam sancitum est et preceptum ut omnes agrorum cultores arma sibi compararent et haberent, quibus. instructi sese tam contra hostes Francos quam contra latrunculos et predones Anglos qui infinitas eis injurias erant assueti irrogare possent'tutari atque defendere ^.
Erant enim per singulas villas et vicos ordinati decuriones seu decani, quinquagenarii, centuriones, millenarii, et sic ascendendo, sub quibus sese, ecclesiarum sonantibus campanis, colligerent et sub eorum ducatu obviam hostibus, ubi opus foret, procédèrent vel, si cum Anglicis res ageretur, qui aliquam cuivis irrogassent injuriam, ipsos potenter manu forti appréhendèrent et ad justiciarios regios pro qualitate maleficiorum puniendos deducerent. Sed ea populorum et patrie libertas, qua insolens illa et indisciplinata rapinis atque injuriis assueta Anglorum milicia'' a libertate rapiendi et injurias pro libito cuicumque inferendi, prout hactenus assueverant*, prohibebatur, ipsis predonibus Anglis vehementissime displicebat. Unde modos nefandissimos in pluribus provincie Normannie partibus excogitarunt et practicarunt, quibus libertatem illam populi adimere et ipsam '• prorsus exstinguere et exterminare possent^.
Et quidem primum^ juxta villam quamdam prope monasterium Sancti Pétri supra Dyvam^, in dj^ocesi Sagiensi, ipsi Anglici, collecti circiter trecenti aut quadrin-
a. malicia P. — h. consueverant P. — c. ipsum P. — d. posset P. — e. primum quidem P.
I. Cf. la Chronique du M ont- Saint- Michel, éd. S. Luce, t. I (1879), p. 36 : « En cel an mesmes [1434], les Anglois firent armer le peuple de Normendie. » Luce, qui n'avait pas remarqué le passage, plus