‹ Histoire de ChartresChapitre 70 sur 79 · TOME I · texte numérisé non relu

TOME I

> six anciens maislres, quand bon leur semblera, pour veoir faire ledict » chef-dœuvre, et ledicl chef-dœuvre faiet, vu et visité par lesdicts jurez

> et la plus grande partie desdicls maislres dudict meslier congregez et » assemblez; et, au cas que ledict chef-d'œuvre soit trouve soufflsant et » bien faict, et soit rapporté pardevant ledict prevot de Chartres ou sou » lieutenant, ledict compaignon fera et prestera le serment de maistre » dudict mestier, en la présence des advocatz et procureur d« Roy en » ladicte prevosté de Chartres, et sera ledict compaignon reçu en la • maistrise dudict mestier 1 ».

9o Ciriers.

Le métier de cirier était très-lucratif au Moyen-Age, à cause des offrandes en cierges et torches de cire que les pèlerin* faisaient à l'autel de la Vierge-aux-Miracles. Les étaux du cloître, sur lesquels on vendait les cierges, avaient une assez grande valeur dès le X1I« siècle; vers H29, le couvent de Saint-Père trouva 7 livres 10 sous d'un étal à cirier qu'il possédait près de la porte magistrale de Notre-Dame ». Pendant longtemps le commerce des cierges se fit, non-seulement dans le cloître et sur les marches, mais encore dans l'église; ce ne fut qu'en 1337 que le Chapitre expulsa les ciriers de l'intérieur du temple, mais, en les renvoyant, il les mit sous la protection de ses officiers, fit défense de les molester, et les exempta de toute redevance envers le doyen et la fabrique Les ciriers évinces tentèrent à plusieurs reprises de se glisser entre les piliers des porches et dans le bas des nefs, et il fallut quelquefois user de la force pour les faire déguerpir, ainsi que leurs confrères les marchands de comestibles.

Des lettres de Charles V, de juillet 13G9, nous apprennent qu'à cette époque, le principal revenu de la fabrique de Notre-Dame provenait de la vente de la vieille cire, mais que ce revenu était fort diminué par les exigences exorbitantes des ciriers, qui gagnaient cinquante pour cent sur cette marchandise, sans compter le bénéfice de la revente. Le Roi, prenant en main les intérêts de réglise, prescrivit à tous les ciriers, même à ceux demeurant sur ses terres, de se contenter d'un bénéfice de six deniers tournois, par livre de cire, dans les marchés qu'ils passeraient avec le Chapitre 4. Néanmoins le métier continua a prospérer si bien qu'en 13%, le Chapitre, revenant sur sa tolérance à l'égard des ciriers et jugeant

Îjue ces industriels gagnaient assez pour payer un tribut à l'église qui les aisait vivre, décida qu'à l'avenir les locataires d étaux à cire, aux portes de Notre-Dame, paieraient chaque année, à la fabrique, savoir : les mieux placés 30 sous et les plus mal placés 20 sous, en quatre termes ».

> Pièce communiquée par M. Lejeune.

* Cartul. de Saint-Père, vol. 2, p. 329.

3 Reg. capil.; Séance du mercredi après la Purification t327.

4 Recueil des Ordonnances des Rois de France, vol. IV, p. 208.

5 Reg. capit.; Séance do jeudi après la saint* Marie-Madeleine 1396.

1° STYLE DES DONATIONS, AU XIe SIÈCLE.

(Titre de Saint-Père. — A. 4080.)

De ecclesia Casti-llariorum.

Domino nostro Jesu, nostro omnium rerum conditore, présidente. Omnibus sanclœ Dei œcclesi» liliis notum esse volumus, ego Hubertus abbas, el monachorum conventus sancti Pelri cœnobii Carnolensis, quia quidam miles, nomine Rodbertus Fossatensis, atque Agnes, ejus venerabilis coniunx, pro remedio suarum suorumque parentum animarum, in honore beati Pauli apostoli, in Pertico. non longe a Mori villaro, Castellariorum «cclesiam, cemento et lapine constructam a sanctimoniali femina, nomine Hadvisa, matre videlicet prefata? Agnetis, cura assensu et prompto afTeclu istius sanctimonialis, pariter et flliorum ftliarumque suarum, nostro loco contulerunt; et ne sola videretur esse hœc eorum lareitio, in eodem loco addiderunt, ad excolendum, terram unius aratri et duos aripennos prati. Quorum anima?, in gremio Abraha? patriarche? collocata:, accipiant a Christo premium aelcrna? vit*. Si quis vero hoc eorum bonum opus calumniari aliquando presumpserit, cum Nerone, qui Petrum apostolum crucis stipite cxtinxit; et coapostolum ejus Paulum gladio neeavit, in inferno trusus, perpetuis ignibus, nisi resipuerit, crucielur, et a vermibus numquam morituris sine fine conrodatur ».

2« STYLE DES ACTES SOLENNELS, AU XIIe SIÈCLE. (Titre du Chapitre. — 1138.)

Cyrographum de pedagio BcUie apud Norum Vicum el de calciato calle Blesensi qui

transit ante Merlaium.

Quicquid ad honorem et coramunem utilitatem el ad quietem pauperum ecclesie spectat recta intentione querentes, nos Decanus et universitas Capituli Carnolensis notum lieri volumus quod domnus Ursio de Merlaio injuste accipiebat pedagium in quadam parte terre béate Marie de Belsia... Tandem, Deo miserantc, in capitulum venit, culpam recognovit et vadîmonium rectitudinis primum in manu decani, postea vero, multis tam clericis quam laïcis adstantibus et videntibus, super altare béate Marie humiliter posuit. (Suivent les approbation des enfants du seigneur Ursion.) Concessis igitur et collaudalis an utraque parte omnibus, ut in presenti carta continentur, processit domnus Ursio ad altare béate Marie, cum universo clero, militibusct populo multo, et cyrographum in duas partes sectum, accersitis duobus liliis suis Nivclone et Hamelino, genibus flexis, obtulit super altare béate Marie, et unam partcm levavit ipso, cum prenôminatis filiis suis, alteram ad monumenlum et munimentum prefate libertatis et nerpelue pacis in archivis ecclesie in perpetuum servandam dereliquit. liée acte sunt anno domni Mu centesimo tricesimo nctavo.

» Guérard ; Cartel, de Saint-Pere.

anno domni l.udovici n-j»is Junioris secundo, episcopatus aulem Gaufridi Carnotensis episcopi vigesimo quarto, nono Kalendas februarii, luna vigesima, feria toi lia. hora «liei tertia... (Suit eut les signatures îles témoins.)

> STYLE DES DONATIONS. AU COMMENCEMENT DU XIIF SIÈCLE. i Titre de, Josaphat. — liOl.)

Ego Gaufridus, I.eugarum dominus. universis présentent paginulam inspectons notum facio quod karissimus consanguiucus meus Milo juvenis de Nemore, de sainte anime sue presollicitus, ecclesie de Josaphat xx solidos, in augrnentationeni reddiluum ejtisdem ecclesie, pro sui anniversarii recordacione annua , concedenlibus et volentibus uxore sua Berta et liliabus suis Margarita et Mabilla, ultiina voluntatc legavit. Et quia prefato Miloni xx solidos in mois propriis redditfbus assignare quadam cornposilione tenebar, ad preces et peticionem ipsius, dum ageret in extremis, eosdein xx solidos, consensu et voluntate uxoris mee Margarite et fdiorum meorum Goslmi et Johannis et Mie mee Agnetis, jam dicte eedesie fratribus assignavi in censibus meis de Leugis. in crastino die post oetabas Sancli Dionisii, de primis qui recepti fuerint annuatim percipiendos. Quod ut ratum maneat et lirmum nec aliqua malignantium possit infirmari calumpnia, présentent cartulain memoratis fratribus dedi sigilli mei munimine roboratam, Testibus Garino de Postnemus milite. Henrico de Dajiunvilla , Gaufrido filio Ugonis. Actum anno gracie M0 CC° primo ».

ha STYLE DE PRATIQUE, A LA FIN DU XIII- SIÈCLE. (Titre de f Hôtel-Dieu. - 1297.1

Carta Johannis Poucin , de donribus juxto quadrivium Reine.

Universis présentes litteras inspectons. Ofïieialis Carnotensis salulent in Domino. Noverinl universi quod in nostra presentia personaliter constiluli , Johannes dictus Poucin . eivis Carnotensis , et Marguereta ejus uxor, spontanea, non eoacta, non vi, non dolo, nec metu ad hoc inducta. quoque de volunUite, auctoritate et assensu predicti Johannis marili sui. ronfessi fucrunl injure, coram nobis, se vendidisse et nomine venditionis concessisse, ad usus et consuetudines carnotenses, magistro et fratribus elemosine domus béate Marie Carnotensis, quamdam suam domum, cum vïrgulto «idem contiguo, prout se comportant et possidentur, moventes ex hereditate predicti Johannis; que quidem res site sunt apud quadrivium quod dicitur Raiine, in censiva et dominio magistri et fratrum predictorum, juxta domum Almarici Torelli, ex una parte, et plateam relicte defuneti Arnaudi de Sub ulmo, e\ altéra, pro preeio novem librarum carnotensium , sive monete currentis, eisdem venditoribus solutis a dictis magistro et fratribus, vol eorum mandato, et de quibus se tenuerunt coram nobis pro pagatis integraliter et ad plénum in peeunia numerata. Quas res venditas, ut dictum est, cum omni jure, dominio. proprielateet possessions que et quas predicti venditores in eis habebant veï habere polerant aut debebant . ratione hereditatis, acquiramenti, successionis. caduci, aut alia ratione quacunque seu causa, predictis emptoribus et successoribus eorumdem coram nobis quitavenint penitus in futu-

' Archives départ.; Papiers non clauses du Chapitre s Anhivps départ.. Cartul. de Joaaphat.

rum, dicta jus, dominium, proprielatem et possessionem in diclos emptores ac successores eorumdem, per traditionem presentium litterarum penitus transferendo et nichil sibi juris in eisdem penitus retinendo. Promittentes dicti venditores, fide sua in nostra manu prestita corporali, quod contra vendicionem, quitacionem , concessionem et precii solutionem predictas, perse vel per alium seu alios, non venient in futurum nec veuire aliquatenus attemptabunt, nec aliquid juris in dictis rébus venditis ut dictum est, nec in earum pertinenciis, ratione hcreditatis , acquiramenti, successiouis, caduci. donationis, elemosinalionis. retractionis, dotis seu dotalicii, aut ali;i ratione quacuii(|ue seu causa, de cetero petent, necetiam reclamabunt, nec faeient per se vel per alium seu alios, elam vel palam, peli seu etiam reclamari. lmmo predictas res venditas ut dictum est, cum pertinenciis earundem, quitas et libéras ab omni debito et obligationis onere cujuscunque garandizabunt prefatis magistro et fratribus ac successoribus eorumdem et omnibus aliis ab eisden in dictis rébus causam babentibus et habituris, et dctTendent légitime contra omnes ad usus et consuetudines prenotatos, et ipsos emptores ac successores eorumdem, exnunc penitus in futurum, indempnes penitus observabunt. Nec non reddent, restituent et suivent eisdem omnia dampna, deperdita et expensa que et quas ipsi magister et fratres suslinuerint et fecerint ratione et oceasione dicte garandizationis non faete pro ut superius est expressum, super quibus voluerunt venditores predicti quod credatur procurator dictorum magistri et f rat rum vel lator presentium litterarum suo sacramenlo pro omni génère probationis. Pro quibus garandizatione et deflfensione et dictum est faciendis et dampnis, deperditis, expensis reddendis et solvendis ac non veniendis contra, predicti venditores, et heredes suos universos et singulares et omnia bona sua mobilia et immobilia ubicunque existentia, presenlia et futura, et spccialiter et expresse duo quarteria vinee que ipsi babent apud Flarvillnm, juxta vineam Johannis Suger, ex una parte, et vineam Philippi de Bello videre, ex altéra, in censiva domini de Brueriis, predictis magistro et fratribus et beredibus eorumdem, tilulo pignoris seu ypolbecc, obligaverunt et in contraplegium assignaverunt, et per fidem, usque ad valorem premissorum. Renumiantes in hoe statuto, fide sua, venditores predicti exceplioni deceplionis ultra medietatem justi precii, exceplioni dicte pecuniesibi non numérale, non tradite et non soluté, exceplioni doli mali, fraudis, lesionis et rei ila non geste, peticioni libelli. copie presentis instrumenti, omni beneficio restitutionis in integrum, et spccialiter dicta Marguereta exceplioni dotis seu dotalicii et omni juri pro mulieribus introducto , omni juri dieenti générale rerum non valcre et omnibus aliis exceptionibus, deuensionibus et prcvilegio, per quas seu que contra permissa vel aliqua premissorum venire possent. Supponentes se et sua , quantum ad premissis tenendis et ademplendis jure curie nostre, fide sua, sine alterius advocatione curie, sive fori. In cujus rei testimonium et munimen, presentibus litteris sigillum curie nostre duximus apponendum. Datum anno Domini M°CC°nonagesimo septimo, die inartis ante purificationem béate Marie virginis ».

5» STYLE JlilllCIAIIIK , Ai: COMMENCEMENT DL XIV SIÈCLE. (Titre du Chapitre. — 13i9.)

IJniversis présentes lilteras inspectons, Decanus et universilas capituli C.arnotensis salulem in Domino. Noveritis quod cum nos Decanus et universitas capituli Carnotensis predicti. judices ordinarii de antiqua eonsue-

• Carlui de i miet-lUeu.

tudine nostre ecclesie Carnotensis hactenus que pacifiée observata, Robertum Gastellarium, clericum chori nostri, omnino subditum et justiciabilem nostrum, per spacium unius anni et amplius detentum habemus, pro suspicione homicidii in persona Leobini de Bellomonte clerici pernetrati, nostro carceri, fecimusque in ecclesia nostra Carnotensi et in aliis ecclesiis parocbialibus civitatis Carnotensis proelamari si essent aliqui qui dictum Robertuin vellent accusare,. aut contra ipsum aliqua denunciare, super homicidio predicto, nos parati erimus ipsos recipere et audire et de dicto Roberto facere justicie complementum ; qui Roberlus cum ad terminos sibi in nostro capitulo assignalos débite compareret, nullus tamen contra ipsum comparuit, prêter niatrem et sororesdicti occisi, qui contra dictum Robertum aliquid proponeret super homicidio supradicto. Mater autem et dicte sorores ipsum accusare nec denunciare canonicc voluerunt, nec solummodo quia dicebant quod ipse dictum bomicidium perpetraverat, ut credebant, sed partem contra ipsum non intendebant facere, ut dicebant, a nobis, super hoc pluries requisite. Tamen, ne sanguis ipsius propter nostrara negli^enciam de manibus nostris requireretur et ne tam grave crimen sub dissimulatione transiret inultum, ex nostro officio contra ipsum processimus. fama aliquantulum dénigrante, et qui quidem Robertus articulos super hoc sibi datos contestando negavit, juravitque secundum canonica instituta, et propositiones sibi datas negavit factum bomicidium continentes, testesque plures super hoc produximus contra ipsum qui quidem jurati ad sancta Dei evangelia juraverunt se nescire qui dictum homicidium perpetrasset , et uno excepto, repulso propter hoc quod dictus Robertus contra eum probavit quod ipse erat suus inimicus capitalis. Nos vero nolentes ahquid omittere de contingentions, eidem Roberto canonicam purgationem indiximus, quod fecit jurando super sancta evangelia, die Sabbati proxima Assumptionis béate Marie, in presentia totius capituli et clericum chori; quo facto, ipsum absolvimus sollempniter. De quibus fecimus in capitulo hoc publicum instrumentum, anno Domini millesimo CCC° XXU IX0, die mercurii ante festum beati Bartholomei ».

» Registres ctpitul.; MM. communale.

Page 1