FONDATION DU PRIEURÉ DE SAINT-MARTIN, MEMBRE DE MARMOUTIER, A LAVAL
.( Vers 1040.')
Notificamus igitur successoribus nostris quod quidam preshu.r
Bernardui Domine de Valîe Gmrfonw, volens de seculo converti et raonachus iieri, hoc nostrum Mnjus monftjterium expotiit, et ut leciperetur
650 HISTOIRE DE t/Ét&ÎSE DtJ MANS.
obtinuit. Qui quia ni iiltimi dives hod erat, nec pecunias, ut eit contue* ludinis, secum offerret, habebat, cujusdam ecclesie haud longe a Voile
Guidonis, in villa qnain antiquilus dicunl Avenaribs, site donavit tertiam partem jure perpetuo possidendam, Bicut videlicet vel ipse minusve decem annis tenerat, vel Gauscelinus quidam presbyter de quo eam emerat.
Quia vero qualiter eam ulerque habuerint non erit iniïucluosum scire, non sit oncrosum vel Bcribere vel audirc. Fuit igitur quidam miles Yvo nomine apud predictam Vallem Guidonis degens, in eu jus jus abavis et atavis ecelesia illa devencrat vetustate confracta et ad solum pêne redacta. Placuit enim ei, inspirante Deo , eam quandoque reedilicare et renovare et de suis facultatibus aliquantulum amplitkare et honorare.
Reedificavit igitur sicut proposuerat et renovavit, et dedicare in honorem béate Marie semper virginis fecit. Constituit etiam ut sacerdos qui in ea deserviret omnis décime et sépulture tertiam partem perpeluo baberet. Altaris veroreditus omnes lotius anni, sive festivorum, sive privatorum dierum, exceptis septem festis, Nativitatis scilicet Doinini, Pascbe et Rogationum , nec non Assumptionis béate Marie, Nativitatis ac Puiïficationis , et omnium Sanctorum.
Addidit etiam de suis facultatibus apud Septem Fontanas bordagium Aimonis et bordagium Rivuli Orgiaci, insuper et cujusdam masure terre prope Vallem Guidonis site.
Addidit servitium quem supradictus presbyter Gauscelinus de eo tenebat in (feudum). Preterea dédit consuetudines utriusque bordagii et mansure terre quas in eis habebat: pertinacium videlicet bosci et berbe, bannum ad quidquid voluerit faciendum vel construendum, et si babuerit molendinum, eundi ad molendinum.
Hec omnia, sicut Yvo diviserat, Gauscelinus presbyter de eo datis très libras denariorum.emit, que postea Bernardo adbuc in clericali babitu degenti, mortuo jam Yvone, vendidit, voluntate et assensu Guarini, Yvonis filii, et avunculorum ejus Hugonis , Hamelini , Fulconis, Odonis, Huberti, quod et Guido (1) de Voile annuit et filii ejus Jobannes, Haino, Guido, Gervasius.
Hec rursusBernardus, cum monacbusfieret, nobis dédit, eisdem supradictis faventibus, etc.
Testes vero h'ujus rei fuerunt advocati qui bac in pagina sont scripti.
Hubertus Juvenis.
Racherius de Castellone.
Adelelmus filius Hugonis.
Hubertus Bertulfus.
Gauscelinus presbyter.
Gauffridus frater ejus.
Fulcoinus presbyter.
Osmandus filius Richerii.
(1) Guy II , seigneur de Laval . de 990 h 1048.
Postquam hoc factum est, Fulcodus de Cheviîiaco, societate nostra in capitulo accepta remisit sancto Marlino medietatem vicarie terre prefate
ecclesie et Septem Fontium, quam in eadem terra habebat (Cartu-
laire de Marmoutier, Bibliotli. Impér., n° 5441, t. III, n° 2.— Collection de M. La Beaulnère, t. VIII, p. 149-152. )
DONS DE GUY II, SEIGNEUR DE LAVAL, EN FAVEUR DU PRIEURÉ DE SAINT-MARTIN.
(Fer.? 1040.)
Notum sit omnibus quod Guido de Valle dédit nobis, scilicet monachis Majoris monasterii, quamdam terram ad bnrgnm faciendum juxta castrum suum, id est juxta Vallera, cum omnibus consuetudinibus ipsius terre, prêter aliquas quas retinuit sibi et quas hic cornmemoraraus.
Die igitur mercati quidquid apud Vallem venditum fucrit, sive intra burgum nostrum, sive extra, prêter panem et carnem mortuam , vendite rei thelonem Guydo habebit.
Si autem homo noster vendiderit panem aut carnem mortuam in ipso mercato, aut in supradicto castro Guydonis , vel in burgo ejusdem castri antequam mercatum sit dispersum , habebit inde Guydo thcloneum.
Postquam autem dispersum fuerit, si portaverit panem aut carnem mortuam in Castrum aut in burgum Guydonis, et ibi vendiderit, nichil inde Guydo habebit.
Quod si homines extranei qui veniunt ad mercatum hospitati fuerint in nostro burgo, et ibi in vigilia mercati aliquid vendiderint, erit a medio die theoloneum Guydonis.
Ubicumque Guydo habebit mercatum , si homines nostri vendiderint intra banlivam, mercati ipso die debebunt theoloneum Guydoni.
Aliis autem diebus , nobis; solo die ferie que est ad festivitatem sancli Dionisii omnia que venduntur, sive in burgo nostro, sive in aliqua terra nostra-apud Vallem, theloneum Guydo habebit.
De aliis feriis non est ita.
Quod si noster homo in eis vendiderit antequam feria dispersa sit, dabit theloneum Guydoni , aliter non.
Si burgenses vel rcceptales Guydonis vendiderint in nostro burgo, Guydonis erit theloneum.
Similiter si homines nostri vendiderint ubicumque, Guydo habet thcloneum venditionis.
Nobis dabunt theloneum, non Guydoni, prêter ferlas et mercala ipsius.
Burgenses vel receptales Guydonis non recipiemus nd habilandum iu
Go2 HISTOIRE DE i/ÉGLISE DU MANS.
nostro burgo, ni(si) per licentiam ipsius Guydonis; et basquidem consue* tudines de nostro burgo et de nostris hominibus retinuit sibi Guydo, sed promisit nobis quod non emitteret eas de manu sua ad ullum alium nisi ad nos.
Donavit auteni nobis ipse Guydo, ut in totasua terra per nulluin proprium viearium, vel queinlibet alium ministrum suum, nostri homines instituentur, sed tantum modo per monacbum nostrum, nisi forte, quod absit, monachus rectum facere diflugiat.
Quod si taie fuerit foris factum, de quo opporteat prendere districtum, nostra erit districtio, sive grandis, sive parva.
Etiam nostris tam monachis quam clericis et laïcis de bosco viridi et sano ad edificandum, ad coquendum , ad calefaciendum, postremo ad omnia necessaria sua sufficientia.
Ubieumque Guydo habebit pedagium , dédit nobis illud de nostris hominibus.
Quod si homo extraneus apportât aliquam rem quam velit vendere in nostro burgo , non dabit inde pedagium magis quam si portet illam vendere in burgo Guydonis.
Preterea omnes terras quas in suo honore habebamus , idem Guydo nobis concessit omnes consuetudines quas in illis habebat.
Nobis donavit similiter quascumque res in tota terra sua aut darentur nobis aut emerentur a nobis, et res ipsas nobis concessit, et omnes consuetudines quas ipse vel suus hères in die qua darentur vel emerentur in illis rébus habuerit nobis donavit, tali tamen ut ipse res que pertineant ad illam nostram obeJientiam de Valle, ipsam obedientiam ipsa tractaret atquc cdifîcaret abbas Majoris monasterii sicut vellet secundum voluntatem suam de reditibus ipsius obedientias faceret , id est quantum vellet ibi relinquere quantum vellet jubere afferri ad Mnjus monasterium , sicut facit de aliis obedientiis.
Dédit etiam nobis ne unquam pedagium sumeretur in ullo loco ex omnibus cujuscumque generis rébus que per terrain suam undecumque nobis adducerentur.
Isla omnia que Guydo nobis fecit pro sua et suorum parentum et libe* rorum et conjugua» animabus, et concesserunt filii ejus :
Haimo , Hildelinde, Agnes , HildebUrgis , Et Guydo , Et Gervasius.
Hujus rei testes de dono Guydonis et de concessu Haimonis et Guydonis.
Fulcodio de Chevilleo.
Hai merlus, filius Yvonis. Sùbeptus Juvenis.
nÈOES JUSTIFICATIVES. t)53
Drogo de sancto Dioynsio.
Adbelelinus , filius Hugonis.
Gonstantius de Genesto.
Guarinus de Intraranis.
Rotrudis, supradicti Guydonis uxor.
Gauterius filius ejus.
Odo filius Yvonis.
Gaufridus de Monte Merdoso.
Garnerius, nepos Hermengardis, armiger Guydonis.
Ernaldus filius Rainelni.
Fulcherius presbyter.
Gauscelinus presbyter.
Gauscelinus senescalus.
Aryo armiger Haimonis.
Guydo frater ejus.
Robertus filius Raganarii.
Raberius de Castellione.
de Monte Pinconis.
Fulcherius de Asmariolis.
Guydo vicarius.
Osmundus, Richerii filius.
Lisardus de Erqueneïo.
De auctoramento :
Hildelinda
Haimo frater ejus , Hersendis uxor.
de Malo Gampo.
De auctoramento Agneti :
Guidulfus de Castro Gunterii.
Guydo filius Lunnii ?
Gaufridus frater Adelardi.
Isembardus filius Hamelini.
De auctoramento Gervasii :
Guydo filius Salomonis de Sablolio.
Robertus filius Gaudini de Gevroniensi.
( Sur une copie collationnée au chartrier de Marmoutier, le 7 décembre 1765, signée Guittet.— Collection de M. La Beauluèrè, t. VIII, p. 21.)
b54 HISTOIftK JJE l/LGLISE l)D -MA.NS.
XXH
GERVAIS, EVÈQUE DU MANS, FILS DE HAMELIN DE CHATEAU-DU-LOIR , A LA PRIÈRE DE GEOFFROY , COMTE D'ANJOU , RESTITUE A L'ABBAYE DE SAINT-AUBIN LES ÉGLISES DISTILLÉ ET DE COMBURN1ACO, QUE LE COMTE FOULQUES AVAIT DONNEES A SON PÈRE.
Fulcho cornes abstulit monachis sancti Albini ecclesiain tic Comburniaco et ccclesiam de Artisiaco , quas ipsi antiquo jure de îvgio dono possederant, et detlit eas Hamclino de Gastrolcdi, cisdem monachis contradicentibus et calumpniantibus. Hamelinus autem redonavit ecclesiam de Gomburniaco Widdoni de Valle cura filia sua in maritagio, et Watdino Vetulo de Malicornant illam de Artisiaco. Waldinus autem Vetulus detlit item ecclesiam de Artisiaco Walterio Reslivo cura lïlia sua in maritagio. Aliquanto autem tempore elapso mortuo Hamelino, et in paterno honore hereditante episcopo Gervasio, contigit quadam vice ut apud Gastrum Liescli episcopus Gervasius advenirct , ibique cum comité Gaufrido familiariter ageret; contigit autem et monachos Sancti Albini atlesse. Gum igitur monachi locum, ut sibi videbatur rectum siium récupérante, aut utrum fîeri posset temptandi vidèrent, aggressi sunt hinc comitem Gaufridum, inde Gervasium episcopum. Item Gaufridus cornes cum monachis, et pro monachis aggressus est Gervasium episcopum , ita eum alloquendo : domine episcope., precamur multum dementiam vestram ego et monachi sancti Albini, ut pro amicitia quam invicem habere debemus,' ac pro servitio quo ilii vobis servierunt non mininio , restituatis loco sancti Albini ecclesias de Comburniaco et de Artcsiaco, quas pater meus alienavit culpa sua a Sancto et donavit patri vestro. Concordaverunt itaque cornes et episcopus de re supradicta, quod comes Gaufridus dédit episcopo pro ecclesiis in scambium dimidium fevum Ingelgerii de Gamberlai , episcopus reddidit ecclesias sancto Albino et ejus monachis sicut illi eas unquam melius habuerant quietas. Hoc fecit episcopus consilio et auctoramento Willelmi et Roberti fratrum suorum, etAValdini Vetuli de Malicornant. Itaque Waldinus Gualterio Restivo genero suo ecclesiam de Subliniaco in Cenomanensi pago cum terris et vineis et pratis pro ecclesia de Artesiaco in scambium detlit, et illam de Astisiaco episcopo, et episcopus monachis sicut dictura est quietam claraavit. Aliquanto item tempore (an. 1041) transacto, mortuo jam Gaufrido comité et Gervasio episcopo et Willelmo et Roberto fratribus suis , et Waldino Vetulo et Walterio Restivo et Guiddone de valle calunipniam inferre item conati sunt in ecclesias supradictus Wido Juvenis de valle et Waldinus secundus de Malicornant :
riÉOES JUSTIFICATIVES. t)O0
tune quoquc monachi cum viderint se tandiu et tam injuste de ipso recto suo ab iniquis inquietari, redimerunt de Widdone Juvene quadragenta solidis denariorum ecclesiam de Comburniaco, quam mater sua sicut marifaginum suum donaverat ei in decessu suo. Ecclesiam autem de Artcsiaco redemerunt de Waldino secundo cintum quinque solidis denariorum et una bona mula, et uno bono equo , et uno modio frumenti, et duobus arpentinis bonarum vinearum Andecavis. Et ita auctorisaverunt sancto Albino et ejus monachis lirmiter et fideliter Wido et Gualdinus, ille ecclesiam de Comburniaco, iste ecclesiam de Artesiaco. Mortuo etiani postea Waldino Secundo , Gualdinus Tertius ejus filius coactus guerra régis Anglorum, cum castellumsuum contra illius violentiam inforliare vellet , et non haberet aliunde ad manum unde hoc facere posset, jactavit vénales vineas quas pater suus in scambium pro Artesiaco a monachis acceperat, ipse quoquc concesserat, et cum eas nulli propter calumpniam monachorum vendere posset , ostensa monachis humiliter necessitate sua, precalus est cos ut eas ipsi emerent, cui rei monachi neque (Collection D. Housseau, n° 427. )
XXÏII
ROBERT LE BOURGUIGNON EXEMPTE LES RELIGIEUX DE MARMOUTIER DE TOUT PÉAGE SUR SES TERRES DE SABLÉ ET DE CRAON.
(Vers 1051.)
Cognitioni \estre palam fieri volumus et successoribus nostris, quod Roberlus Burgundio, nepos Hcnrici régis, hoc nostrum Majus monasterium adiit causa orationis. Qui cum in capitulo societatem nostram sicut moris est secularium suscepisset, pedagium quod de rébus nostris per ejus rceeplacula transeunlibus exigere solitus erat, perpetualitcr sancto Marti no, ibidem présente donino Alberto abbate nostro, cum uxore propria perdonavit , pro suc illiusqnc anime absolutione. Quotiens ergo res hujus nostri Major il monasterii per Credonem vel Sablolium transitum contigerit habere , nullum ex cis in cundo et redoundo pedaginm exiget neque consuetudinem. Se«l neque per alia quolibet ditionis sue loca minus libère quam per hœc que diximus transient , quia non solum de his pedagium nobis et consuetudinem oinnem dimisit, sed etiam de omnibus aliis locis ubicumque potestatem habet aliquam vel habiturus est.
Cumque ipse et uior ejus Haduina, cognomento Blancha, donum lmc et jam dicto abbati nostro et nobis solemnitcr pleno capitulo cum quadam ligni portiuncula fecissent, inde surgentes eamdcm ligni particulam supra altarc sancti Martini, ob. lestiinonium bujus in posterum conservaude reinissionis \icissim ulcrquc posuere.
Inde sunt lestes lui homiucs eorum qui cnm ipsis vonerunt, <iuorum
t>56 HISTOIRE DE l/ÉGLISE DU MANS.
omnia paucis fratrum vocabula, licol omnes examen viderimus inserti, inferius annotata sunt : Ulricus preposilus cjusdem Roberti. — Aterius homo cjus. — Benehardus id. — Ramiulfus Flèche. — Rotberlus Bonellus. — Fulco prior. — Hcrvcus monachus. — Beringerius, id. — Gausbertus, id.— Joannes, id., filins Guidonis de Vallc — Guanilus, id. Cujus hortatu idem Robertus hoc fecit. (Original sur parchemin , scellé, aux Archives d'Indre-et-Loire.)
