PIÈCES RELATIVES A L'ÉGLISE CATHÉDRALE D'ANGERS
(1) Réponse des saints Euphrone , évêque d'Autun , et Loup, évêque de Troijes, à diverses questions de discipline à eux adressées par Thalasius, évêque d'Angers.
Vers l'an 453. Domino sancto et in Christo cultu atque honore venerando, beatissimo fratri Thalasio episcopo pariler positi. Gommonitorium , quod per subdiaconum Archontium inissum fuerat inspeximus, ad quod sanctitati tuae , sicut poposcisti, respondere curavimus. Vigilia Natalis Domini longe alio more, quam Paschse vigilia, celebranda; quia hic Nativitatis lectiones legendse sunt, illic autem Passionis. Epiphaniae quoque solemnitas habet suum specialem cullum. Quae vigilise vel maxime, aut perpete nocte , aut certe in matutinum vergente, curandœ sunt: Paschalis autem vigilia ab vespere raro in matutinum usque perducitur. Deinde in vigilia Paschse diversorum librorum lecliones sunt recensendse, qua3 tota3 habent aliquid de Prœfiguratione, aut vaticinio Passionis. Antedicla autem vigilia, prout visum fuerit, inter psallendum et legendum, sive de Prophetis sive de novo lestamento, quod quisque voluerit non legali, sed voluntaria lectione praesumet. De clericis vero bigamis, usque ad ostiarios ecclesia permittit, et patilur-, et quam quis sacerdotum regulam pro districlione sua assumpserit, jure custodiet : exorcistas vero, aut subdiaconos à secundis nuptiis penitus excludit. Generationem vero filiorum ab iis, quos conjugatos assumimus ,
(1) Presque toutes les pièces justificatives suivantes sont tirées du Gallia christiana des frères Sainte-Marthe et des Miscel lanea de Baluze.
melius esset, si fieri possit, arceri, quos melius est non assumi, quam de his postea sub diversa sensuum varielate certari : eum melius sit omnes disceptationum causas excludi; ut qui non vult in clericatu generari, non constituât in altario conjugatos. Ha?c pro consuetudine ecclesiarum nostrarum, quarum una est régula, paginse hujus sermone texuimus. Si quid vero pro honore Domiiii potest dislrictionis adcrescere, et si imitari non possumus, pro Domini honore laudabimus. Nam jam ecclesia obsequiis aggregatos ad secundas nuptias transire non patimur : quos postquam adsumpti fuerint, etiam a primis penitus arcemus : exorcistas duntaxat, atque subdiaconos. In Augustodunensi autem ecclesia, vel ostiarius in imo offîcio constitutus , si uxorem aliam acceperit , ab officio penitus abducatur. Subdiaconos autem ad pacem inter se in sacrario oportet accedere. In altario autem, non nisi dum porrigunt pallas diacono, aut suscipiunt quod refertur; ad pacem autem nequaquam eis permissum est. Si autem illius amentise fuerit, vel exorcista, vel subdiaconus, vel etiam, sicut supra memoratum est, ostiarius ut secundis se nuptiis alligarit, non solum ab offîcio, sed etiam a communione penitus arcetur.
(Tiré du Gallia christiana nova, t. iv.)
Privilèges accordés par l'empereur Charlemagne à l'église cathédrale d'Angers,
An 770.KarolusgratiâDei RexFrancorum.Yirisjustis omnibus agentibus, tara prsesentibus quàm futuris cognoscatis.Tunc celsitudo fundamenta sui culminis corroborât, quanto petitionibus sacerdotum et servorum Dei, quod pro eorum quiète vel juvamine pertinet, obaudimus, hoc nobis ad mercedem
vel stabilitatem regni nostri in Dei nomen pertinere confidimus : Ideoque cognoscat magnitudo seu utililas vestra apostolicus vir Mauriolus episcopus Andegavensium civitatis qui monasterio S. Stephani, qui est sub urbe ipsius civitatis propè murum constructus, nobis suggessit, ut dum antecessores Reges ipso monasteriolo ad ipsius lumen Ecclesia? S. Mauricii concessit, et nos modo per mercedis nostrœ augmentum taie benefieium ei concedere deberemus, ut in locella ipsius monasterii in quibuscumque pagis, vel territoriis libet ea videtur habere, nullus judex publicus, nec ad causas audiendum, nec ad infrendas, nec freda exigendum, nec hostilitatem, nec mansiones aut paratas faciendas, nec ullas redibiciones requirendas, quod fiscus à longo tempore fuit consuetudo exaclandi, pro nostro augmento sub emunitatis nomine in luminaribus S. Mauricii gloriosi martyris concedere deberemus : Quod ita et fecimus. Quapropter per pra3sentem prseceptionem decernimus et omnino jubemus, ut nec nos, nec juniores nostri, nec successores eorum, nec quislibet de partibus judicum iisci nostri, in quibuscumque pagis ac territoriis ipsa cella S. Stephani locella tenere videtur, sicut superius diximus, nec infrendas nec freda exigendum, nec hostilitatis, nec mansionis, nec paratas faciendas, nec ullas redibiciones requirendas, ei nec ad juniores suos exactare nec offerre penitùs non requiratur nec, ut diximus, pro mercedis nostrae augmento in luminaribus ipsius S. Mauricii sub emunitatis nomine, ubi ipse Mauriolus episcopus custos esse videtur, et proficiat in augmentum. Et ut haec prœceptio firmior babeatur, et melius per tempora conservetur, manu proprià subscriptionibus subter eam decrevimus roborare. Signum Karoli gloriosissimi Régis, Hilhro recognovit. Data mense Martio anno 2 regni nostri. Actum Arislalio palatio publico fideliter. Amen.
(Tiré des anciennes archives du chapitre d'Angers.)
Privilège accordé par l'empereur Louis-le-Débonnaire à V église cathédrale d'Angers.
Vers l'an 826. Nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi. Ludovicus divinâ ordinante Providentiâlmperator Augustus. Si liberalitatis nostrœ munere locis Deo dicatis qusedam ferimus bénéficia, et nécessitâtes ecclesiasticas ad petitionem consacerdotum nostro relevamus juvamine, atque imperiali tuemur munimine, id nobis et ad mortalem vitam temporaliter transigendam , et ad œternam féliciter obtinendam profuturum liquido credimus. Noverit intereà sagacitas seu utilitas omnium fidelium nostrorum tam prsesentium quàm et futurorum, quia vir venerabilis Benedictus Andegavensium civitatis prsesul, obtulit obtutibus nostris auctoritatem immunitatis seu navalem evectionis domini et genitoris nostri bonae mémorise Karoli piissimi Augusti, in quâ continebalur insertum, quod non solùm idem genitor noster, verùm etiam prsedecessores ejus reges videlicet Francorum, Ecclesiam S. Mauricii cui authore Deo ipse episcopus praeest, sub suo nomine et defensione cum monasteriis et cellulis sibi subjectis, et rébus vel hominibus ad se pertinentibus, velaspicientibusconsislere fecerant, et eorum immunitatum auctoritatibus , seu etiam très naves quae per alveum Ligeris, vel per alia flumina quse in Ligerim confluunt, discurrere videntur, hactenus ab inquietudine judiciarise potestatis eadem munita atque defensa fuisset Ecclesia, sed pro rei firmitate postulavit nobis praefatus Benedictus epicopus, ut paternum , seu praedecessorum nostrorum regum morem sequentes , hujusmodi nostrae emunitalis pra3ceptum ob amorem Dei, et reverentiam B. Mauricii martyris, cujus nomine et honore ipsa dicata est Ecclesia, fieri censeremus. Cujus petitioni libenter assensum prsebuimus, et hoc nostraa authoritatis prseceptum erga ipsam Eccle-
siam , immunitatis atque tuitionis gratiâ pro divini cultus a more, et animse nostrae remedio fieri decrevimus, per quod prsecipimus atque jubemus, ut nullus judex publiais, vel quislibet, ex judiciariâ protestale in Ecclesias, aut locos, vel agros seu supradictas naves, vel reliquas possessiones, quas moderno tempore in quibuslibet pagis vel territoriis infra dilionem imperii nostri juste et legaliter memorata tenet vel possidet Ecclesia, vel ea qua? deinceps in jura ipsius Ecclesise voluerit divina pietas augeri, ad causas audiendas, vel freda exigenda, aut mansiones vel paratas faciendas, aut fideijussores tollendos, aut homines ipsius Ecclesige distringendos, nec ullas redhibitiones, aut illicitas occasiones requirendas, nostris vel futuris temporibus ingredi audeat, nec ea quse supra memorata sunt penitus exigere praesumat. Sed liceat rnemorato praesuli suisque successoribus, res pra3dicta3 Ecclesia3 S. Mauricii cum omnibus sibi subjectis, et rébus vel hominibus ad se aspicientibus, vel pertinentibus, seu supradictis tribus navibus, sub tuitionibus, atque immunitatis nostrae defensione, remotà totius judiciarige potestatis inquietudine, quieto ordine possidere, et nostro fideliter parère imperio, atque pro incolumitate nostrà, conjugis et prolis, seu etiam totius imperii à Deo nobis collati, et ejus clementissimâ miseratione per immensum conservandi, unà cum clero et populo sibi subjecto, Dei immensam cleinentiam jugiter exorare : et quidquid de praefatge rébus Ecclesige jus fisci exigere poterat, in integrum eidem concessimus Ecclesia3, scilicet et perpétue tempore ad peragendum Dei servitium, augmentum, et supplementum fiât. Hanc itaque auctoritatem ut pleniorem in Dei nomine obtineat vigorem, et à fidelibus Sanctae Dei Ecclesia3 et nostris, et veriùs credatur, et diligentiùs conservetur eam manu propriàsubter firmavimus, et annuli nostri impressione signari jussimus. Signum Ludovici serenissimi lmp. Durandus diaconus ad vicem Elisachar recognovit. Data x. calend. novemb. anno Christo propicio, imperii dom. Hludovici serenissimi
Imp. indict. 10. Actum Salmunciaco palatio in Dei nomine fœliciter.
(Tiré des anciennes archives du chapitre d'Angers.)
Confirmation par Pépin . roi d; Aquitaine , des immunités de l'église cathédrale d'Angers.
An 837. Pipinus ordinanle divinse Majestatis gratiâ Aquitanorum Rex. Si enim justis et rationalibus servorum Dei suggestionibus aurem libenter accomodaverimus, et petitiones eorum qnas nobis insinuaverint, ad effectum perducimus, non solum in haec regiam exercemus eonsuetudinem, sed etiam ad seternse retributionis mercedem nobis talia facta profutura confidimus. Ideo cunctis fidelibus Sanctse Dei Ecclesia3 et nostris Episcopis, Abbatibus, Ducibus, Comitibus, domesticis, vicariis, centenariis, seu et omnibus de palatio nostro Missis discurrentibus, notum fore volumus. quia quidam venerabilis vir Dodo Andegavis sedis Episcopus adiens celsitudini nostrse ostendit se manibus habere prseceptum avi genitoris nostri, per quod comperimus medietatem de omnibus theloneis tam de Andecavis civitate, quàm et de aliis mercatibus, seu portubus , omnibusque rébus avum genitoris nostri prsedictee Ecclesise S. Mauricii confirmasse. Quapropter petiit clemenliae nostrse ut demùs prœceptionis nostrae auctoritatem memoratse Ecclesise S. Mauricii sibi successoribusque ejusdem confirmare medietatem de omnibus theloneis tam de Andecavis civitate, quàm et de aliis mercatibus seu portibus atqne navigiis studuissemus, quibus ad prsesens juste et rationabiliter memoratam Ecclesiam vestitam esse dignoscitur. Nos vero pétition! illius assensum prœbentes, sicut idem praedictus Dodo venerabilis Episcopus precatus est, fieri non
abnuimus sed hoc nostraa auctoritatis prseceptum ila illi concessisse, et in omnibus confirmasse cognoscite; praecipientes ergo jubemus, ut nullus ex praememoratis fidelibus nostris praesentibus scilicet et futuris, supradicto Episcopo ejusque successoribus ex jam dicta medietateomnis thelonei Andecavis civitate et de aliis mercatibus seu portis atque navigiis, vel etiam de omnibus rébus quas ad praediclam Ecclesiam manifestum est pertinere, ullam inquietudinem aut calumniam facere non praosumat, sed liceat pra3memorato Episcopo et successoribus ejusdem, congregationique in eodem monasterio Deo servienli, praedictam medietatem online legitimo, quietè absque illius poteslatis interpellatione possidere, ut eos pro nobis, nostràque progenie et fidelibus nostris Dei omnipotentis misericordiam melius exorare delectis. Et ut auctoritatis nostra3 confirmatio in Dei nomine pleniorem obtineat vigorem, et à cunctis Sanctte Dei Ecclesiœ fidelibus nostrisque meliùs credatur, et per cuncta annorum curricula diligentiùs conservetur, manu proprià subterfirmavimus, et de annulo nostro subtersigillare jussimus. Siguum Pipini gloriosissimi Régis Isaac Clericus ad vicem Hermoldi recognovit. Data 5. calend. aprilis, indictione i. anno Christo propicio xxm. régnante domino Hludovico serenissimo Augusto et 46. regni nostri. Actum Caremptas in Dei nomine féliciter. Amen.
(Tiré des anciennes archives du chapitre d'Anuers,)
Charte denture par le roi Charles-le-Chaiwe , pour assurer à l'Eglise d'Angers les biens qu'elle possède.
An 871. In nomine Sa net» et Individu»? Trinitatis. Karolus Dei gratin Rex : quandocunque locis speciali condilione divinis cultibus mancipatis , quoddam muniminis seu beneficii
conferimus vel confirmamus, quandoque nécessitâtes ecclesiasticas ad petitiones sacerdotum regiâ virtute sustollimus, oraculorum divinorum monitis obedimus, re verâ et eorum nobis Sanctorum apud piissimum Judicem Dominum nostrum Jesum Christum suffragia suppeditari, quorum reverentiâ et amore hoc ipsum consuescimus, et ad prsesentem cum felicitate vitam degendam , et ad sempiternam beatitudinem capescendam liquido credimus : ideoque noverit sagacitas sive utilitas omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium , atque nostrorum tam praesentium quàm futurorum , qualiter Dodo Andegavensium supernâ ordinatione venerabilis Presul, excellentiae nostrae properans ad fastigia Regum , sanctaeque mémorise laudibus recolendorum proavi et avi , genitorisque nostri Pipini siquidem, nec non et Karoli gloriosissimi Caesaris, ac Hludovici Augusti Imperatoris obtutibus serenitatis nostrae auctoritatem detulit scripti, quâ suae sedi matri itaque Ecclesiae sub honore scilicet reverendi martyris Mauricii structae, quaedam res, tam in usibus, utilitalibus, et necessitatibus, seu stipendiis ejusdem loci, rectorum quoque fratrum inibi Deo infinita per tempora famulantium fuerunt dalse, seu dicatœ vel confirmatœ, cui etiam inditum habeatur, quod non solum idem proavus, avus et genitor noster priùs hoc egerint, verùm etiam praadecessores eorum Reges videlicet Francorum, id ipsum Ecclesiae S. Mauricii, cui namque auctore Deo praenominatus praeest Episcopus, studio divini amoris manifestum fuerit fecisse, sed pro intégra rei firmitate postulavit prsefatus jam dicta? sedis Episcopus mansuetudinis nostrae pietatem, ut easdem res preedecessorum nostrorum Regum morem sequentes, per nostrae auctoritalis praeceptum ob amorem Dei et reverentiam gloriosi martyris Mauricii crebro dictae confirmare sluderemus Ecclesiae. Ejus igitur deprecationi libenter assensum praebuimus, atque auctoritatis hoc nostrae scriptum fieri jubentes, easdemque res cum omni integritate saepenominatae Ecclesiae delegando confirmantes perpetuo mansurum
esse volumus. Ut auteni quantitatis sive integritatis earumdem rerum omnis propaletur ambiguitas, earum nomina inserere hinc jussimus scripto. Qua3 sunt villa Moredena cum omnibus appendiciis et omni integritate, villa Jucundiacum cum omnibus appendiciis et omni integritate, medietas villas quae vocatur Cragracius cum propriâ integritate, villa Scubillacus cum omnibus appendiciis et integritate, cella quse vocatur Camilliatus cum omnibus appendiciis et omni integritate, villa quse vocatur Carnona sila scilicet supra flumen Ligeris cum omnibus appendiciis et omni integritate : cella Calonna similiter sita supra idem flumen cum omnibus appendiciis et omni integritate : cella B. Maurilii ejusdem sedis quondam Prœsulis cum omnibus appendiciis et omni integritate : cella B. Genovefsevirginis cum omnibus appendiciis et omni integritate : cella B. Stephani cum omnibus appendiciis et omni integritate : quarum duse propè, tertia vero infra murum ipsius civitatis habetur molita, hasdemque res cum omnibus appendiciis et omni integritate atque soliditate praernemoratae delegando confirmamus Ec~ elesise , veluli prsemissum est nostris , futurisque temporibus mansurum esse volumus. Ut autem esedem suprataxatae res sub noslrae tuitionis mundeburdo, vel immunitatis defensione valeant consistere, atque eidem plerumque norninatse Ecclesia* Bectores, sive fratres inibi Deo famulantes eisdem queant liberiùs perfrui. Volumus prsetereà atque jubemus, ut nullus Judex publicus, vel quislibet ex judicariâ potestate in Ecclesias, aut loca, vel agros seu reliq^as j>ossessiones quas moderno tempore in quibuslibet pagis vel territoriis infra ditionem regni nostri juste et legaliter memorata tenet, vel possidel Ecclesia, vel ex quas deinceps in jure ipsius Ecclesiae voluerit divina pietas augeri, ad causas audiendas, vel freda exigenda, aut mansiones vel paratas faciendas, aut tidei jussores, tollendos, aut homincs ipsius Ecclesiae distringendos , aut ullas redibuciones, aut illicitas occasiones requirendas nostris nec futuris temporibus ingredi audeat, nec ea quas supra mémo-
rata sunt, sed liceat memorato Prsesuli, suisque successoribus res prsedictse Eeclesise S. Mauricii cum omnibus sibi subjectis rébus vel hominibus ad se pertinentibus, vel aspicientibus sub luitionis atque immunitatis nostrse defensione, remota totius judicarise potestatis inquietudine, quieto ordine possidere, et nostro fideliter parère imperio, atque pro incolumitate nostrà, conjugis ac prolis, seu etiam totius regni à Deo nobis collati, et ejus clementissimâ miseratione per imniensum conservandâ unà cum clero et populo sibi subjecto Dei iminensam clementiam jugiter exorare : et quicquis de profalse rébus Eeclesise jus flsci exigere poterat, totum et ad integrum eidem concessimus Ecclesia, scilicet ut perpetuo tempore eis ad peragendum Dei servitium in augmentum et supplementum fiât. Hsec itaque auctoritas ut pleniorem in Dei nomine obtineat vigorem , et à fidelibus Sanctse Dei Eeclesise et nostris veriùs credatur, et diligentiùs observetur, manu nostrà eam subterfirmavimus, et de annulo nostro sigillari fecimus; signum Karoli gloriosissirni Régis, iEnœas notarius ad vicem Hludovici recognovit. Data 6. idus Februarii Indictione 6. anno 4. regni prsestantissimi Kegis Karoli. Actum in Limovica civitate in Dei nomine féliciter. Amen.
[Tiré des anciennes archives du chapitre d'Anqeis.)
Confirmation par le roi Charles-le- Chauve du don d'une terre fait à l'église cathédrale d'Angers.
An 872. In Nomine Sanctse et IndividuseTrinitatis, Karolus Dei gratiâ Rex. Si servorum Dei petitionibus quas pro Ecclesiarum sibi commissarum, subditorumque Regum utilitatibus ac necessitatibus nostris, etc. Quapropter notum sit omnibus fidelibus Sanctse Dei Eeclesise, et nostris tam prsesentibus
quàm et futuris, quia pro peccatorum nostrorum absolutione, complacuit clemenlise nostrae sublimilati, Sanctae Dei Andegavis civitalis, in honore gloriosi martyris Ghristi Mauricii, et sociorum ejus fundatae cui eliam authore Deo honorandus vir Dodo Pontifex praeesse videtur, quandam villam prsedii nostri in pago Basgamensi silam nomine Gomimiacum, cum omnibus ad se perlinentibus rébus conferendo delegare, et contradendo conferre. Unde siquidem praecellenliae noslrae praeceptum hoc cessionis et traditionis fieri jussimus, per quod sicut dictum est memoratam villam cum omni integritate, cum familiâ utriusque sexus, et aliarum rerum omnium plenitudine eâ integritate, quâ pleniùs quondam temporibus gloriosae memoria3 domini geniloris nostri Augusti Hludovici fuisse probatur, praemissae S. matri Ecclesiae Andegavis urbis delegando conferimus, et subjiciendo adjungimus, videlicet cum exitibus et regressibus, cum silvis, servis et pratis, aquis aquarumve decursibus, molendinis, cultis et incultis, et cum quaesitis et acquirendis omnibus, ipsi plerumque Sanctae matri ecclesiae cedimus, tradimus, et de nostro jure in ipsius jus et potestatem eâ plenitudine sicut superius inserlum est, jure ecclesiaslico donando redigimus, videlicet ut sicut alise res et facultates eidem Sanctae matri suprataxatae Ecclesise, ita eadem villa cum omnibus suis appendiciis juri et dominationi ejusdem subjuncla et adjuncla consistât, et ordinationi atque administrationi praenominati reverendi Pra3sulis Dodonis, et successorum ejus perpétua et seternà lege subjaceat, nullique liceat Christianam professionem censentium ex eadem supradictâ villa, aut aliquid ex sibi perlinentibus, absque voluntate et consensu prsefatse urbis Episcoporum in quoslibet usus proprios retorquere aut cuilibet alii habendam quomodolibet conlene. Quod denique factum Dei omnipotentis est volunlali resistere, qui potiùs psenitentia et iîdelium oblationibus de beneficiis à se largilis est omnino placandus. Practerea prœcipiendo constituimus, ut memorata eadem villa
cum omni inlegritatis pleniludine deinceps per œterna tempora sub tali immunitatis mundeburdo consistât sicut aliœ res ssepè dictae matris Ecclesisc temporibus avi et genitoris nostri extitisse probantur. Ut autem hsec altitudinis nostrœ pro delictorum nostrorum relaxatione manifestata collatio nostris et futuris temporibus inviolabilem obtineat firmitatem , manu noslrâ eamdem subterfirmavimus, et bullà nostrâ insigniri jussimus. Signum Caroli gloriosissimi Régis Gammo notarius ad vicem Gosleni recognovit. Dataxvi. calend. maii Indict. 5. anno xxxii. régnante Karolo gloriosissimo Rege. Actum monasterio S. Dionysii in Dei nomine féliciter. Amen.
{Tiré des anciennes archives du chapitre d'Angers.)
