VU
Lettre du pape Jean VIII à Dodon, évéque d'Angers, pour lui recommander de veiller à la conservation des biens de l'Eglise de Tours , situés dans son diocèse (1).
Vers l'an 878. — Quorum omnium religiositas, seu universorum pernoscat fîdelitas, quoniam narrante Adelardo venerabili Archiepiscopo, Pontifïcium nostrum didicit, qualiter quidam, absque legum omnium auctoritate, tam comités, quamque subditi eorum, sancti Mauricii Turonensis Ecclesiae (2) res invasas ausu temerario teneant. Undè mandamus, nostraque Apostolica auctoritate expresse jubemus, ut eos invasores
(1) Cette lettre était commune à l'archevêque de Bourges et aux évêques de Limoges, de Poitiers, d'Angers, du Mans et de Séez, ainsi qu'à tous les seigneurs qui avaient quelques biens appartenant à l'Eglise de Tours enclavés dans leurs domaines.
(2) L'Eglise de Tours avait d'abord pour patrons saint Maurice et ses compagnons martyrs ; ce n'est que depuis le douzième siècle qu'elle leur a substitué saint Catien, son premier évêque.
primitus moneatis, ut ipsa res omni occasione remota, ipsi praefatse ecclesise reddere satagant : et si ipsi forte audire noluerint, vos unanimes omnes, unoque conventu pro posse collecti, nostra censura illos excommunicare debeatis, usquequo ipsas res ab eis injuste tentas reddant. Et si, quod non credimus, his censuris inobedientes fuerint , et ad satisfactionem venire distulerint, et justitiam de perpetratis facere noluerint, ab omni Christiana communione illos nostra auctoritate judicate esse immunes. Inter haec etiam illos monete, ut nonas et décimas, secundum antiquam consuetudinem, quibus dare debent, postpositis illicitis occasionibus, dare minime différant. Demum indicimus, ut omnes res praefatœ ecclesiae sancti Mauricii, quse in vestris exsistunt parochiis, defendere ab omnibus inimicis debeatis; quoniam si aliter feceritis, et nostrse censurai nonobedieritis, canonico sancilu feriemini.
(Tiré de la Collection des Conciles de Labbe et Hardouin, I. vi, 1 re part.)
Restitution faite par Rainaud, évéque d'Angers, d'Eglises usurpées par ses parents sur le chapitre de la Cathédrale.
An 1001. — In exordio nascentis Ecclesiae, cum rector omnium Deus, Apostolis suis pra3cepisset, dicens : Euntes in mundum universum, pra3dicate Evangelium omni creaturœ : Et illi jusla autboris voce m prœcepta complerent : cœpit (ides augeri et crescere. Ex co tempore viri religiosi, relinquentes sua, eidem aulhori Deo, et camobia construentes, et heredidates suas ibidem derelinquentes, quatenus in locis illis monachi, sive clerici, seu ancilla3 Dei, Deo deservientes, habuerunt victualia nonnulli etiam comam capitis abcindentes, Christo Domino colla tradentes, atque ita factum est, ut
maxima pars hujus saeculi, in haereditatem , sanctis Dei sit tradita. Sed inardescente invidia sœculi hujus, et cupiditate grassante, Reges, qui vestigia virorum religiosorum sequi deberent, ceperunt easdem hsereditates vendere : Episcopis episcopatus, abbatibus abbatias, atque Episcopi, seu abbates à monasleriis abstrahere, cum deberent augere magis quam minuere, et hominibus sœcularibus in hsereditatem tradere : unde usque hodie mos inolevit ut eas in hsereditatibus habere videantur. Quapropter ego Rainaldus Andecavorum episcopus, Ecclesias quas quondam in Episcopatu S. Mauricii, et S. Maurilii habere dinoscor, annoablncarnationeDominilOOl, fratribus nostris canonicis ibidem Dec deservientibus, intégras reslituo. Atque ab hac die, usque in finem sseculi, non prsesumat aliquis eas abstrahere, nec vendere. Si autem ego ipse, aut successor meus, sive cornes, sive Episcopus, eas abstrahere praesumpserit, anathema sit, et cum Dathan et Abyron, et Juda proditore pœnas sociatus luat, et Ecclesiis, quas diximus, in victualibus fratrum remaneant : quorum hœc sunt nomina, Ecclesiae Spinacii et Ecclesias Daulcise. Ego Rainaldus qui hanc feci restitutionem, manu propria firmavi eam, anno 1001, indictione 14. Actum Andecavis.
(Tiré du Cartitlaire de l'abbaye de Saint-Aubin.)
Cession faite à Geoffroy de Mayenne, èvêqne d'Angers, et à ses successeurs, par le comte Foulques- Rechin, de ce qu'il possédait dans Vile de Chalonnes.
An 1096. — In Nomine Sanctae et Individus Trinitatis, Fulco Andegavensis Cornes. Inter alia suse sollicitudinis studia quibus peccalorum sibi providere remédia humanam miseriam opportel, illud non postremum est, si juxta Domini
nostri Jesu Christi salutare monitum dando eleemosynam de transitoriis hujus mundi rébus lucra facere perennia satagamus : et quidem id multis misericordiae itineribus adiri posse videtur, sed hsec compendiosior esse via existimalur, si per Ecclesise sacrosanctae universorum fidelium matris manum terrenœ facultalis temporalis possessio in aeternam transferatur possessionem, ita procul dubio et jugibus Dei laudibus pariter et pauperum Christi usibus collatura subsidium. Quse profecto res hoc potissimum tempore magni potest esse et exempli et meriti, cum mundo jam vehementer in maligna prolapso instant tempora periculosa, et sunt homines nequam seipsos ut arbitrantur amantes, sed re verâ audientes, ac si Dei direptores parali sunt immuneri, sustentalores vero vix inveniuntur paucissimi. Igitur, in nomineDei salvatoris mundi, ego Fulco divina dispensante clementia, Andegavensis Cornes, de Crealoris nostri misericordià non desperans, notum fore cupio tam prœsentibus quam futuris ad quorum notitiam pertinere videbitur, quoniam aliquid Deo placenle et S. Mauricio et S. Maurilio eorumque servitoribus constiluere diutinâ deliberatione desideravi, ac demum ad effectum Deo propitiante et filiis meis, Gaufrido scilicet et Fulconello, et fîlià meà Ermingarde concedentibus et confiruiantibus produxi. Dono crgo Deo et S. Mauritio, matri Eccle. Andegavensi, cui Dominus Gaufridus de Meduana, Deo ordinante, praeest Episcopus, tolum quod habeo in insula Calonnae solutum et quietum sicut habeo in perpetuum habendum, tenendum, vendendum, seu donandum cui voluerit, vel successores ejus, sed et aquam juxta decurrentem de parte Septent. quse vocatur Meduanilis totarn sicut habeo cum omni integritate, et omnibus quae ad ipsam insulam vel aquam pertinent, excepto quod si forte homines mei per eamdem aquam transeuntes inter se seditionem quoquomodo fecerint, forisfactum eril meum, quod si homines Episcopi inter se seditionem fecerint, forisfactum erit Episcopi; si vero homines mei cum hominibus Episcopi, i. 28
vel hommes Episcopi cum meis seditionem fecerinl, inter me et Episcopum erit forisfaclum, sed Episcopus distringet eos vel prsepositus ejus et accipiet de dislrictione n solidos et dimidium. Itaque sicut supradictum est donamus et firmam fore hanc donationem in perpetuum volumus , tam ego quàm filii et filia, acceptis tamen quinquies mille solidis \ndegavensis monetae ab ipso Episcopo Gauffrido. Et ut haec donatio et concessio firmum et inviolabile in perpetuum robur habeat, advocatis tam de parte meâ, quàm de parte Episcopi et videntibus et audientibus legalibus ac probabilibus personis, quorum nomina subscripta sunt, propriâ manu donum per cultellum super altare Dominicum fecimus et scribi jussimus, et signo S. Crucis hanc cartam subter firmavimus. Quod si quis successorum vel hseredum meorum, quod absit, aut vi, aut malo confisus ingenio hanc cartam aliquando cassare tenlaverit, centum libras auri purissimi damnatus prsesolvat, et conatus ejus effectum non habeat, et ante tribunal Christi rationem redditurus assistât, et Judae Iscariolis, vel omnium qui impias manus in Dominum injecerunl socius perpétua et indissolubili anathemate condemnetur. Actum Andegavis in camerâ Episcopi 9. Cal. Julii vigilià S. Joannis Baptistae anno Domini mxcvi. Indictione 4. Epactâ xxm. Anno 1096, quo innumerabilis populus ibat in Hierusalem ad depellendam Pincenatorum perfidise persecutionem, scilicet secundo anno quo Urbanus Papa Andegavum visitavit, Philippo régnante super Francos, Fulcone juniore dominante super Andegavinos, anno dominationis ipsius xxix, sub Gaufrido de Meduanâ Andegavorum Episcopo, anno i ordinationis ipsius, quod viderunt présentes et audierunt isti canonici et clerici : de parte Episcopi Gosbertus decanus, Hubertus cantor, Bernardus abbas S. Sergii, Petrus monachus, Guillelmus Transligerensis archidiaconus, Guarnerius Transmeduanensis archidiac, Eudo archipresbiter, Goffridus Girbanei^ Vuillelmus de S. Laudo, Radulphus de Valle, Richaldus, Gaufridus Gnid
Gedeon, Vuillelmus Musca, Bernerius Macoardus, canonicus cellarii, Alberius capellanus Episcopi, Vuillelmus de Camiliaco, Juhellus, Goffridus de Castrogonterii, Benedictus presbiter, Gosbertus S* Maurilii canonicus, Laurentius S. Maurilii canon, Goffridus Cosin, Radulphus clericus, Martinus presbyter, Roscelinus presbyter, Joannes de Ramorforti canonicus S. Joannis, et isti laici : Goffridus filius Eudonis de Calonnâ, Paganus frater ejus, Eudo filius ejus, Americus clericus. De parte Comitis Libo de Brioledo, Fulco filius Ursonis , Segebrandus cornes stabuli , Potrus Rubiscallus, Giraldus prsepositus, Cericus filius ejus, Herveus Rosondelli, Richardus de S. Quintino, Gauffridus Trevis, Hugo de Vado, Ranulphus de Credone. Signum Fulconis comitis S. Gofridi filii ejus, Fulconis filii ejus, Ermingardis filiae.
(Tiré d'anciennes archives d'Angers.)
Lettre du pape Innocent II à Vévéque Ulger pour confirmer les possessions et privilèges de l'Eglise d'Angers.
An 1131. — Innocentius episcopus, servus servorum Dei, venerabili Ulgerio Andegavensi episcopo ejusque successoribus canonicesubstiluendis in perpetuum. In eminenti apostolica spécula disponente Domino constituti, ex injuncto nobis a Deo apostolatûs officio religiosos viros debemus diligere et eorum loca sancta Romanœ Ecclesiae munimine defendere. yEquum etenim ac rationabile est ut quos erga beatum Petrum et nos ipsos in opportunitatibus fidèles et devotos esse cognoscimus, eos et a pravorum hominum nequilia tueamur et in suis petitionibus clementer exaudire curenus. Proinde, venerabilis frater Ulgeri episcope, vir siquidem et religionis amator tuis juslis prostulatioiiibus assensum praîbenles, Andegavensem
Ecclesiam, cui Deo auctore praaesse dignosceris, pra?sentis scripti patrocinio communimus, slaluentes ut quœcumque possessiones , qusecumque bona in praesentarium ad eamdem Ecclesiam juste et pertinere noscuntur, aut in futurum largitione Regum, liheralitate principum, oblatione fidelium, seu aliis juslis modis auxiliante Domino poterit adipisci, (irma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibushac propriis nominibus annotanda subjunximus. Ecclesiam videlicet Beati Johannis Baptistae quee in Andegavis civitatis suburbio sita est, quam nimirum illustris vir Gaufridus cornes junior tibi reddidit, ut videlicet tam tu quam successores tui jus plenissimum dominii et abbatis statuendi in ea canonicos, et tam in praebendis quam in aliis omnibus rébus ad ipsam perlinentibus disponendi facultatem liberam babeatis. Prohibemus autem, ne quis prsebendam aut decanatum ipsius Ecclesiaa, usque dum persona de medio sublata i'uerit, donet alicui vel promittat. Deteslabiles vero illas et homicidii reas expectationes et successiones damnamus, nec quaelibet persona taie donum vel promissum suscipere vel capitulum concedere audeat. Hoc quoque penitus admonemus, nec quisquam laicus jus aliquod in eadem Ecclesia vel in aliqua ipsius Ecclesiee prsebenda preesuinat expetere vel aliquid reddiluum ejus expetere. Porro Ecclesias et villas Cbureii et Solone cum omnibus suis appendiciis, quemadmodum a nobili viro Roberto de Busenciaco tibi et Ecclesia) lua3 sunt traditse ac concessaB, apostolica auctoritate firmamus. Nulli ergo omnium hominum liceat praedictam Ecclesiam lemere pertubare aut ejus possessiones auierre , vel ablatos retinere, minuere aut aliquibus molestiis fatigare, sed omnia intégra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunl omnibus profutura. Si quo igilur in futurum ecclesiastica ssecularisve persona hanc nostraa constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita si non satisfactione congrua
emendaverit, potestatis honorisque dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitale cognoscat, et a sacratissimo corpore et sanguine Dei ac Domini Redemptoris Jesu Christi aliéna fiât, alque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatinus fructum bonse actionis percipiant, et apud districtnm judicem prsemia seternae pacis inveniaqt.
Ego Innocentius catholicse Ecclesise episcopus SS. datum Remis per manum Haymerici sanctae Romanae Ecclesiae diaconi cardinalis et cancellarii iv Kal. novembris, indictione x. Incarnationis dominiez anno mcxxxi, pontificatus vero Domini Innocentii papœ secundi anno secundo.
(Tiré du Charirier de l'église Saint- Julien d'Anyers.)
Lettre de saint Bernard à Ulger, èvêque d'Angers (1).
Ad magistrum Ulgerium, Andegavensem episcopum , pro gravi querela quae erat inter ipsum et abbatissarn Fontis Ebraldi.
Vers l'an 1140. — Lacrymas magis quam litteras dare libet. Sed quoniam ad neutrum inops est caritas, et hos oportet dare, et illas non omittere : lias vobis, illas mihi, et pusillis multis mihi similibus, qui scandalisantur. Dicitis forsitan scandalum non esse per vos. Numquid propter vos esse negabitis? Facile cetera portarem, tantum vos non esselis in causa. Nam in culpa dicere non audeo. Non est meum discutere hoc : et qui quserat et judicet. Vœ homini illi per quem scandalum venit! judicium profecto portabit quisquis
1 Cette lettre eaf In deux centième dans l'édition dès cenvreà de saint Bernard, donnée par Mabillon ter dis cwis,
est ille, vel il la. Ceterum ad vos mihi nunc sermo; sustinete modicum quid insipientiae mese. Quia semel cœpi loquar ad Dominum meum; faciam satis vel ex parte zelo et affectui qui loquitur. Non verebor eetatem, dignitate non terrebor, non cunctabor ad nomen grande magistri Ulgerii. Nam quo grandius nomen, eo grandius scandalurn. Propterea me ipsum transgrediar, et ero insipiens. Seniorem increpabo , episcopum arguam, magistrum conabor docere, consilium dare sapienti. Nullum prsesumptionis genus praetereat caritas et aemulatio, quam olim pro sanctilate et gloria nominis vestri conceperam. Cujus gloria? diffusum circumquaque spiritualem odorem, insidia diaboli interpolatum esse vel modice, mihi pro modico non est, sed neque Ecclesise Dei, quœ ubique tu m celebri gaudio in hoc meridiano lumine exultare solebat. Verum vos quantum propriam laudem contemnatis, satis apparet; laudo, sed si non usque ad injuriam Dei. Laudo et constantiam qua nec summis potestatibus ceditis de jure vestro, quod putatis; sed si non pertinacius, quàm constantius id agi à vobis videretur. Quam gloriosius, et certe sanctius vobis, illatam injuriam fortiter sustineretis, et famam vestram ad gloriam Dei custodiretis? Quamquam nescio quomodo vel conscienciam vestram esse in tuto confiditis sub hoc scandalo. Nec enim excusât vos, etiamsi in quempiam alterum jure culpam refunditis. Esto quod alius moverit scandalurn : profecto compescere vos potestis. Nolle compescere, sine culpa erit : aut vero compescere, sine gloria erit? Malum si comprimas tuum , reputabitur tibi ad justitiam ; si alienum, ad gloriam. Quicumque auctor sit scandali, à vobis omnimodis exigitur tolli : et in eo loco excusatum dicimus, si non potestis. An non denique ministerium est angelorum, tollere scandala de regno Dei? Si dixeritis, quid ad nos? Arguet vos illa sententia : Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirent de ore ejus; angélus enim Domini est. Si ergo hoc scandalurn cum possitis, non tollitis, plane
non impletis ministerium vestrum. Quod quidem an nulla sit culpa, vos judicabitis. Ego vero nec hoc sufficere dixerim, sic non et honorificatis.
Est quoque quod adhuc addam , nisi quia timidior sum , fateor, quod promisi. Sed tutius adduco magistrum, qui non vereatur episcopus episcopo nudam dicere veritatem. Hoc ipsum, inquit, delictum est in vobis, quod causas habetis inter vos. Quare non magis fraudent patimimi? Opyosuit spéculum, refulsit sol justitiœ, emicuit veritas, naevus apparuit. Quanti est igitur nescio quse illa possessiuncula maledicta, ut ulterius jam possit aut obumbrare tam manifestam veritatem, aut impedire tam optatam correptionem. Inspiret Deus vobis acquiescere consilio, ut non dicam nostro, sed omnium qui aemulantur vos Dei œmulatione, révérende et omni gloria prosequende Pater.
(Tiré des Œuvres de saint Bernard.)
Lettre de saint Bernard au Pape Innocent II, en faveur d'Ulger, évêque d'Angers (1).
Amantissimo Domino et Patri Dei gratia summo pontifici Innocentio, Bernardus Clarae Yallensis abbas, modicum id quod est.
Vers l'an 1140. — Fractus jam œtate, laboribus, periculis, Andegavensis episcopus, cujus pectus non moveat nisi ejus, qui viscera misericordiœ, qui omnem humanitatis exuit affectum? Hœc me movent pro homine illo, cujus senectutem, si unum excipitur factum, venerabilem facit et vita et scientia. De quo quoniam quid peractum sit inter ipsum et abbatiam, nondum cognovimus, nihil scribere prœsumimus de re in-
(1) Cettp lettre «st la trois ceiit-qiifir.uitifin*».
MO
cognita. Sed si constiterit eum fecisse quod promisit, nihil jam superesse credimus, nisi ut plenitudine gratiac et officii sui restituatur.
(Tiré des Œuvres de saint Bernard.)
