PIÈCES RELATIVES A DES MONASTÈRES DE L'ANJOU

Charte de l'empereur Charlemagne en faveur de l'abbaye de Saint-Aubin.

An 768. — Carolus Rex Francorum, vir illuster, omnib. etc. Magnifiais vir Gontarus Rector de monasterio S. Albini, quod est constructum prope muros Andegavis, vel Clerici de ipsâ Ecclesiâ peculiaris patroni nostri, ad nostram accesserunt praesentiam. clementiam regni nostri suggesserunt, eo quod antecessores nostri , seu etiam dominus ac genitor noster bonae memoriae Pepinus, quondam Rex, pro illorum auctoritalibus, eorumque rnanibus subscriptas, ut quasdam villas ejusdem Abbatiae Canonicis ipsius loci deputatas, denuo per celsitudinis nostrae auctoritatis scriptum, nos etiam iisdem usibus perpétua lege habendas, easdem confîrmare dignaremur; quarum scilicet villarum ista sunt nomina : Mauronius, Clementiniacus, Papionis, Primarius, Sabracus, Multonacus, Monasteriolum et vinea quae infra consistit monasterium , piscationem à porta Crotiense, usque ad insulam quae nuncupatur Virelista : et hoc pro anuis singulis constituit, ut denlur praetaxatis fratribus ex villa Justiniaco, de sale raodios centum. Exinde etiam veluli praesignatum est altitudinis nostrae praeceptum, hoc fieri jussimus, praecipuè praecipimus atqu$ firmamus, ut praenominatae res cum eorum integritate et sine cujuspiam Rectorum praefati loci minorare usibus, et stipen-

diis Dei servorum in eodem loco Christo famulantium deputatœ habeantur; nullique liceat eas in alios prseterquam à nobis constituitnr, usus retorqueri, sed quidquid exinde captare vel exigere potuerit, in eorum distribuât alimoniis. Precamur etiam, pro amore Dei, vel reverentià Sanctae Dei Ecclesiœ, seu intercessione beati Pétri Apostoli omnes successores nostros, sicut à nobis est constitutum, ita et ipsi conservent, ita ut cum beato Petro Apostolo portionem mereantur percipere. Intereà etiam constituimus , ut numerus fratrum ultra quinquagenarium numerum ab aliquo eorum Abbate ullo unquàm tempore non augeatur; et rit hoc nostrae auctoritatis prseceptum, firmius liabeatur, et per futura tempora à successoribus illius, et fidelibus sanclis Eccl. melius crederelur, et diligenlius conservetur, de annulo nostro subter jussimus sigillari. S. Caroli gloriosissimi Régis, Citerius recognovi. Data in mense maio, anno primo régnante Carolo Rege gloriosissimo Francorum. Actum Murnaco.

{Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Aubin.)

Char le de Vempereur Charlemagne en faveur de l'abbaye de Sainl-Aubin.

An 807. — In nomine unigeniti filii Dei triai et uni , Carolus grati.à Dei Cœsar Augustus, etc. Noverit omnium Sanctae Dei Ecclesia? fidelium nostrorumque tam pnesentium quam et futurorum sagacitatis industria, quia adientes celsitudinem culminis nostri fratres ex monaslerio sancti ac gloriosi confessons prœsulisque Cbristi Albini, quod est situm in suburbio civitate Andegavensi, quo ipse sanctus corporc (|uiescit, ut eis ex nostro ad victum cederemus, quo liberius Domini pro nobis, et pro statu regni nobis ta Deo commissi

exorare potuissent ; quorum precibus amorem libenter accommodantes, conferimus ipsi sancto confessori Christi Albino villam nuncupatam Cipia, quse est sita in pago Andecavo supra Leddo flumine, cum omnibus appenditiis suis, ecclesiam quoque cum omnibus pralis, sylvis, terris cultis et incultis, atque mancipiis, pascuis, vineis, molendinis, ad eamdem villam pertinentibus, in usibus ad eam propriis, absque alicujus rationis repetilione perpetualiter obtinere ; et ut eis rectius visum fuerit, ordinare et disponere, absque cujuspiam personse interpositione mereantur. Quo circa absque aliquâ indigentià Deo ibidem deservire, et pro nobis regnique nostri statu, ac populi à Deo nobis commissi salute saapius ac devotius exorare queant, eà scilicet ratione ut nec ullus homo, neque Rex, neque Tribunus, neque Cornes, neque Abbas, ipsius loci , à loco vel ab ipso sacrosancto csenobio abstrahere licentiam habeat, neque vendendi, neque mutuâ vicissitudine praestare, etc. Ut autem hujus nostrae largitionis auctoritas pleniorem in Dei nomine obtineat firmitatis vigorem, annulo nostro subter eam assignari jussimus. S. Caroli gloriosissimi Imp. Goslenus cancellarius scripsit. Data xvi. Cal. Aug. Octavo anno Domino propitio, lmperii dom. Caroli gloriosissimi Imp. indict. vi. Actum Aquis.

(Tiré dt-:s anciennes archives de ïabbuye de Saint-Aubin . )

Donation faite par le comte Foulques le Roux à Vabbaye de Saint-Aubin.

An 930. — In Nomine Domini nostri Jesu Christi, ego Fulco Andecavorum Cornes, Abbas quoque S. Albini, sanctique Licinii , necnon et uxor mea Rossilla, et filii mei Vuido et Fulco, nulliuseogentis imperium, sed nostrâ plenissimà vo-

luntate fatemur nos pro Dei amore, et pro remédie animae meae, vel animse Ingelgerio genitori meo, et uxori suse Texendae, ut pius Dominus de peccatis nostris indulgentiam habere dignaretur. Curti Chiriaci cum sylvis vel pratis totum ad integrum inquisitum, quantumcumque in ipso loco in meà videtur esse potestate vobis trado atque firmo, ut ab hac die deinceps teneatis, possideatis, nemine contradicente. Est autem prsefata curtis super alveum Ligeris, etc. Signum Fulconis Comitis, sig. Fulconis Comitis fîlii sui, S. Hervei Episcopi. Aclum Andecavis civitate, régnante Rodulpho Rege annovii.

{Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Aubin )

Permission donnée par le comte Geoffroi Grisegonelle aux religieux de Saint-Aubin d'élire un abbé.

Vers l'an 970. — Loca quac quondam Reges, Ducesque ac Principes in Franciâ positi, pace, Deo dicaverunt; haec nunc heu! exusta, atque ad ferarum babitacula, potiùs quàm hominum esse conspicimus. Nobis vero quibus anima res est, nec non ad aliud vacamus, satagendum est, ut quod Deus nostro dominatui subdiderit, allevare pro posse studeamus. Quamobrem ego in Dei nomine Gaufridus, Andegavorum Cornes, in praesentiâ Nefingi Andegavensis Episcopi, vel etiam nobiliuin personarum, nostrorumq ; fidelium, pro remedio videlicet animre patris noslri Fulconis, et matris nostra) Gerbergsc, ceu etiam pro reliquorum parentum nostrorum requie, delegamus Abbatem in rnonasterio S. Albini nomine Albertum, salvà voluntate monacborum ibidem degentium, eisque licentiani concedimus, talem ut post obitum ejus, quemcumque melius voluerint, Abbatem eligendi babeant potestatem. Concedimus quo(jue eis ut nulla in eorum terra vicaricia dominetur po-

testas nisi de homicidio aut furto vel incendie, etc. Signum Nefindus Episcopus, S. Gaufridus Cornes.

{Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Aubin,)

Relation de la difficulté élevée entre les religieux de Saint- Aubin et Giraud de Blanc four, touchant la terre de Croïssy.

Vers Tan 1096. — Tempore quo Girardus Abbas monasterio sancti Albini prœerat, quidam homo, Giraudus de Blancofurno dictus, et Hubertus filius ejus, cum reliqua parentela sua, in quamdam terram sancti Albini calumniam miserunt quse dicitur Croiacus, et est juxta Peregrinam. Hoc idem se fecisse dicebant temporibus aliorum Abbatum. Et cùm Abba Giraudus calumniam eorum sedare nequivisset, habuit placitum cum eis apud Peregrinam ; in quo hujusmodi narrationem fecit Giraudus : Matri mese duae sorores fuerunt , quarum una, cui nomen erat Amelina, sicut rnulier lasciva, cujusdam servi sancti Albini, cui nomen erat Otgerius, concubina devenit. Quo facto, parentes ejus cseperunt mortem Otgerio minitari, nisi eam duceret in uxorem; sed cùm minas eorum sperneret, et hoc de anno in annum facere differret, dederunt ei terram supradictam cum Amelina in matrimonium ; et ob hoc fecit eam sibi uxorem. Modo vero, quia nullus est de génère Amelinse aut Otgerii qui terram illam habeat, reclamamus eam ; quia de nobis movit, et ad nos reverti débet. Finita itaque ista narratione, venit in médium qugedam rnulier bonum testimonium habens, qua? istam narrationem ostendit esse falsam, dicens : Terra de qua sermo est, sancti Albini erat antequam Otgerius Amelinam duxisset in uxorem ; nec eam Otgerius accepit in matrimonium cum Amelina. Hoc

quod dico vidi, et inde testis suit». Sed cum Giraudus verbis ejus fbrtiter resisteret, monachi, verba mulieris vera esse cognoscentes, ceperunt bellum contra Giraudum et Hubertum. Determinato itaque loco ubi bellum fieret , curia scilicet sancti Pétri Burguliensis, convenerunl utrinque, Raherius scilicet cum suis, qui erat dominus Giraudi et Huberti, et Girardus Abbas sancti Albini cum suis. Juratis igitur ut fieri solet sacramentis, campiones invicem pugnare caaperunt. Et cùm aliquandiu pugna durasset, videntes Giraudus et Hubertus quod campion suus non bene se haberet, dimiserunt calumniam, et terram, pro qua bellum erat, solidam et quietam monachis clamaverunt. Devenit autem Giraudus ibi IValer Abbatis sancti Albini et monachorum. Dédit eliam illi Abbas Burguliensis beneiicium monasterii sui, pro amore Girardi Abbalis et ejus monachorum. Custodes belli et testes dimissae calumniaî sunt isti : Abbas Batoricus, cum monachis et Burgensibus suis, Marbodus archidiaconus, et quidam ejus clericus nomine Hubertus, Acharias filius Vilalis parchaminarii, Haimericus de Berneziaco, Rainaldus vicarius , Rainaldus Porcellus, Alerius Praeposilus de Lavigais ; de hominibus sancti Albini, Adulphus Priepositus, Haimmarus Malspetit, Wallerius Bornus, Rotberlus de Trevin, Arnaldus Brion, Firmatus, et alii plures, quorum nomina longum est hic scribere; de parte Giraudi, Hubertus filius ejus, Odo de Jantret, Hildinus de Keliaco, Adraldus de Balgentiaco, Goscelinus li campions.

(Tiré des Miscellanea de Baliae. T. n.j

donation laite par Berlai, seigneur de Montreail, à l'abbaye

de Saint- Aubin.

An 1097. — Berlaius caslri Monsterioli Dominus, dédit Deo

et S. Albino ejusque monachis, pro anima patris sui etmatris suai, aliorumque parentum suorum, lerram apud locum qui pridem dicebatur Brosciacus, quantum quatuor carrucae omnibus arandi temporibus exercere possunt, solidam et quietam absque ullà costuma , sicut suus pater vel ipse eam hactenus habuerant; concessit quoque quicquid de eodem seuo,vel per donum, vel per praeceptum monachi acquirerent, et ut in eamdem terram Ecclesiam aedificarent, et mansionem sibi et burgum suis hominibus; homines vero, terrae ipsius vel burgi, liberos esse constituit ab omni costuma et vicarià. Si vero homines ipsius villae apud Monsteriolum aliquid congruit ad usus suos, nullam inde reddent costumam, et si aliquid ibi vendiderint, reddent inde pedagium suum; et si non reddito pedagio suo recesserint, praepositus vel vicarius de Monsteriolo non eos proinde capiat, aut illorum res, sed monaco villae illius oslendat, qui reddere illud faciet, sine ullà aliâ lege. Propter hanc ergo maximam libertatem, locum ipsum qui prius dicebatur Brosciacus, Franchiam villam nuncupant; dédit etiam eis idem Berlaius, duas summas boschi Brosciaci, in die quo panem suum monachi coquerent; caeteris vero diebus unam summam, et quidquid ad usum carrucae necesse esset in eodem bosco acciperent : de hoc dono revestivit ipse Berlaius cum uno baculo Girardum Abbatem Andecavis in capitulo S. Albini imposuit, v. ïdus septembris. Anno ab Incarnatione Domini mxcvii. Indict. v. anno 38 regni Philippi Francorum Régis , Urbano Papa Sedem Apostolicam gubernante, Petro Episcopo Pictavensem régente Ecclesiam, Andecavensis urbis calhedrae praesidente Gaufrido Episcopo Hugonis filio; comitatum vero ipsius civitatis Fulcone Comité retinente, qui JolTredi Martelli nepos fuit. Testes qui huic dono fuere praesentes sunt hi: Armericus de Arciaco, Willermus de Turre, Rainaldus Calvinus, etc.

(Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Aubin.)

Donation faite par le comte Geoffroi Martel à ïabbaye de Saint-Aubin.

An 1104. — Majora in nostrorum exemplis ammoniti, etc. Gôffridus Martellus junior, major Fulconis filius Comitis qui Richinus cognominatus est , saepius rogatus à monachis S. Albini, ut concederet eis boscum de Prunariis, quem ante aliquot annos donaverat illis pater ejus, sive reddiderat, pro eo quod ad eumdem locum ex antiquo jure atque ex regio munere pertineret, accepta ab eis non parvà pecunise summâ, id est denariorum libris centum, tamen inito consilio acquievit precibus eorum, annuens quod petebant, accipiens et ipse ab eisdern monachis pro hac re libentius, pleniusque confirmandâ, centum et decem libras denariorum. Anno igitur ab Incarnatione Dom. 1104. iv Idus decembris, venit ad monasterium S. Albini, memoratus Gôffridus, cum quibusdam militum suorum, ibique concessit Deo et. S. Albino ac monachis ejus, supradictum boscum, ad faciendum quidquid vellent solidum et quietum atque ab omni consuetudine liberum, quemadmodum anlea donaverat pater ejus, ipsamque concessionem suam posuit proprià manu super altare Dominicum B. Albini, cum cultello Harduini eleemosynarii, qui propterea reservatus est apud nos, in prsesentià Girardi Abbatis, aspicienle universo conventu , qui tune tertiam psallebat horam, aliisque quam plurimis , quorum nomina infra habentur scripta ; de hominibus Comitis, Arlchardus de S. Quintino, Fulco filius Ursionis, Gôffridus filius Vuarini, llarduinus dapiferejus; de familià S. Albini Kobertus Pracposilus, Vuarinus celararius , kecorderus, Hainerius camerarius Abbatis, Rainerius Gaudinus, Henricus Sementarius, Ardulphus et Giruldus commensarii : islam quoque donationem Fulconis

Comitis de Bosco de Prunariis concessit Fulco junior lilius ejus, monachis S. Albini Andegavis, in caméra patris sui, ipso pâtre présente, et confirmante pariter ac laudante, eodem anno 7 Idus decembris; ipsamque concessionem suam misit in manus Brienlii Prioris cum capello Pétri de S. Christophoro, Capellani eo tempore patris sui : propter istam autem possessionem obtinendam firmiusque roborandam, donaverunt supradicti monachi solidos quingentos Fulconi Comiti et Fulconi juniori filio ejus. Huic concessioni interfuerunt isti de monachis : Brienlius Prior, Yualterius de Lovaniis, Vuido frater ejus, Hardouinus eleemosynarius ; de Clericis Petrus Caxellanus, Paganus Bonetus ; de laicis Fulco Cornes, Abbo de Brioleto, Vuido Pictavinus, Hugo frater ejus, Gosselinus de Campo Caprario et frater ejus Hugo, Fulco Graphinus, Arbonellius de S. Michaele, Gerardus filius Audefredi lum Prapositus, Adamus Mitricus Fulconis junioris, Rainerius Garangerius, Adelardus Pincerna; de hominibus S. Albini Robertus Prœpositus, Samazolus famulus Prioris, Rainaldus Recordellus. Eodem vero anno, parvo admodum elapso tempore, venit idem Fulco junior, ad monasterium B. Albini, xiv Galend. februarii, ibique prsefalam donationem sive concessionem quo robustius omnino firmaretur, posuit manu propriâ super altare Dominicum ejusdem sancti, cum culello Vuidonis de Lovaniis tune camerarii , in praesentià Girardi Abbatis; pro bac re donavit ei memoratus Abbas unum cyphum argenteum, etc. Signum Fulconis Comitis cognomento Richini, S. Goifredi Martelli junioris, S. Fulconis junioris, présentes affuerunt cum Fulcone Comité, Abbo de Brioleto, Carbonellus de S. Michaele, Archelaus milites ejus ; Goffridus Caiphas, Goifridus de Restimaco, Petrus de S. Christophoro Capellani ejus; cum Goffrido Marlello Papot de Aneto, Gironius frater Clarembaldi , Habaudus Pincerna, Gaufridus de Blasone Capellanus ejus, cum Fulcone juniore, Gosselinus de Campo Caprario, Gosselinus Rotumbardus,

Adarnus Mitricius ejus ; de monachis, Brientius Prior, Vualterius de Lovaniis, Kainaldus Paganus ; de hominibus eorum , Robersitus Prsepositus, Rainellus cubicularius Abbatis , Samazolus famulus Prioris et plures alii.

{Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Aubin.)

Accord fait entre les religieux de Saint- Aubin et ceux de Vendôme, louchant Véglise de Saint-Clément de Craon.

An 1072. — Notum sit omnibus tam futuris quàm prœsentibus sanctse Dei Ecclesia3 fidelibus quod Orricus, sanctœ Trinitatis Ecclesiœ Abba de Yindocino, atque Otbrannus sancli Albini Andegavensis Abba, Garnotum pariler venerunt ante prœsentiam Cardinalis Romani, Domini vide! ic et Geraldi Osliensis Episcopi, ut ibi juste terminaretur contentio quam inter se diù habuerant de Ecclesia Credonensi sancli Clemenlis, quam ulerque ad suum monasterium jure perlinere conabatur astruere. Quae dissensio cùm nec ibifiniri potuisset, prsefatum Cardinalem pro eadem causa Parisius secuti sunt ; ut saltem in Concilio quod ibi determinatum erat, finem consequeretur praulicta contentio. Sed cùm nibilo magis ibi promovissent, Garnotum pariler cum Domno Arraldo ipsius sedis Episcopo redeunles, ipso mediatore ad banc concordiam de prœdicta causa tandem venerunt ut Olbrannus Abbasancti Albini Andegavensis ducentas libras denariorum Andegavensium terminis constitutis ab Orrico sanctse Trinitatis Abbate reciperet pro dimitlenda calumnia quam habebat in Ecclesia sancti Clementis Credonensi. Faclum est autem hoc ex consensu omnium quos secum habebanl, tam laicorum quàm monachorum; eo tamen tenore, ut si infra terminos conslilutos pecunim persolvendap, Abbatum alteruter decederet , i. M

Kcclesia tamen Vindocinensis sanctrc Trinitatis prœdictam pecuniam persolveret Ecclesise sancti Albini Andegavensis ; ea tamen conditionis lege, ut prœdictus Abbas Otbrannus hoc ipsum in capitulo sancti Albini ex assensu fratrum omnium ac totius familise ratum facerel. Quod ut firmum et inconvulsum maneret, lilterarum mémorise tradi voluerunt; et in capitulo Carnotensis Ecclesise, ne quando lis sopita revivisceret, unanimiter confirmaverunt.

S. Adraldi Episcopi. Signum Otbranni Abbatis. S. Ingelranni Decani, etc. S. Orrici Abbatis, etc. Anno ab Incarnatione Domini mlxxii.

In ipsa synodo fecerunt primo monachi sancti Sergii, vel

monachus Adelardus , clamorem de Campiniaco adversùs

Abbatem S. Albini.

(Tiré des Miscellanea de Balme, l. u.)

Relation du renouvellement de la difficulté entre les religieux de Saint- Aubin et ceux de Vendôme, et de l'accord que le pape Urbain II rétablit entre eux.

An 1094. — Ecclesiam sancti Clementis Credonensis castri cum omnibus appendiciis suis ecclesiasticis possidere quielam monachi beati Albini ampliùs quàm triginta annis in pace. Eam Goffridus Martellus Andecavorum Cornes, patenti eis sublatam violentia, monachis dédit Vindocinensis monasterii, non tamen sine calumnia monachorum sancti Albini. Cùmque pro hac re inter hos illosque monachos jugis perseveraret discordia, tentatis priùs frustra pluribus synodorum conciliorumque judiciis, apostolica tandem vocatione Urbani papse jubentur prsesentari, facturi ad invicem ex ejus decreto canonica jura. Audierat enim jam secundo de hac re papa prœdictus monachorum sancti Albini clamorem; quem ad

ejus aures detulerat Milo quidem, eorum commonachus, missus ad hoc jam semel et iterum ab Abbate et ceteris fratribus ejus. Deliberalum itaque est ab utriusque congregationis monachis ut electi seniores duo tresve hinc et inde apostolicis destinarentur conspectibus : qui ei partis utriusque causas lali patefacerent conditione, ut quicquid ex ea re praesentibus illis apostolica firmaret auctoritas, hoc firmum et inviolabile utriusque monasterii defenderel posteritas. Eo tempore Abbas sancti Albini Girardus vehementi laborans infirmitale, equitare non poterat. Sed et Bernonem Vindocinensis monasterii Abbatem anni jam déclinantes in senium ab omni labore excusabant. Electi sunt ergo ad banc legationem, de monachis beati Albini, Girardus Prior, Stephanus quoque, et Milo, famulique eorum. De Vindocinensibus quoque electi sunt, Frotmundus Prior, et Ingelbaldus, famulique eorum. Qui profecti pariter, pariter se papse obtutibus obtulerunt, pariter et causas suas manifestaverunt. Ilie diligens in utramque partem prout oportuit, examinator, post multas hujus illiusque partis retractationes, pacem tandem et concordiam inter utrosque, utrorumque libéra voluntate, composuit. Et pacis quidem ejus sive concordiae pactum Priores ambo, et monachi qui cum eis erant, datis propriis fiduciis in manu papse firmaveverunt. Sed et idem papa ad firmitatis cumulum , paclum eorum propriis conlirmavit sigillis et litteris, quarum exemplum hic adnotatum sequitur.

Urbanus Episcopus servus servorum Dei dilectis in Christo filiis Girardo Abbati sancti Albini Andecavensis et Bernoni Abbali sanctœ Trinitatis Vindocinensis salutem et apostolicam benedictionem. Anno dominicse Incarnationis millesimo nonagesino tertio, pontificatus nostri quinto, Indictione prima, cùm essem in provincia Calabriœ apud monasterium sanctœ Mariœ quod dicitur de Matina , monachi sancti Albini , Girardus Prior, Milo , Stephanus , adversùs monachos sanctœ Trinitatis de Vindocino, Frolmundum Priorem , In-

gebaldum Hostiarium (1) , qui présentes aderant, conquesti sunt quod Yindocinenses fratres Ecclesiam sancti démentis Credonensis, quœ à monachis sancti Albini juste secundùm illorum temporum consueludinem adquisita ac per trigenta annos quietè et sine inlerruptione possessa, violenter ablatam injuste detinerent. Qui cum suis instruments et rationibus causam suam defendere niterentur, prima die proclamations res diù et multùm ventilala, nullo potuit fine terminari. Secunda vero die similiter multùm discussa, ad nullum tamen est finem deducta. Die autem tertia, duodecimo scilicet kalendas decembris , residentibus nobis in Aglone civitate Apuliae, prœsidentibus religiosis et venerabilibus tam fipiscopis quam sanctse Romanse Ecclesise Cardinalibus sive Diaconibus, adstantibus etiam nobilibus Romanis etComitibus Ypuliae gloriosissimis Boamonte et Guillelmo, re iterum diù et multùm inquisita, tandem inspirante Deo lucidiùs eluxit in quam potiùs partem justitia declinaret. Gùm enim utraque pars suis nobis allegationibus obviarent, et bine pactionem Abbatum, confirmationem Pontificum Romanse Ecclesise Legatorum, illinc vero legitimum introilum et eanonicam triginta annorum possessionem nobis opponerent, nos, qui omnium fidelium causas aaqua lance pensare debemus, utriusque ulilitati providentes , ipsam litem concordiee convenientis a3quitate decidere maluimus. Omnes igilur qui nobiscum aderant banc sententiam collaudantes, consenlientibus praedictis utriusque ceenobii fralribus in manus nostras fidem pollicendo firmantibus, concordia et pax inter eos boc modo posita est, ut scilicet Vindocinenses monachi de bis tribus Ecclesiis, aut Ecclesiam Manililium, vel sancti Saturnini, sive sancti Johannis super Ligerim, unam quam congregatio tota sanctse Trinitalis elegerit, cum omnibus quse ad eamdem Ecclesiam tam mobilibus quàm immobilibus interiùs exte-

(1) Ce mot est ainsi dans le texte ; mais nous pensons qu'il faut lire hospitalarvum , comme il sp voit à la page suivante.

riùsque ad prsesens pertinent, infra (lies triginta postquam domum redierint, monaslerio sancti Albini in perpetuum tradant. Fratres itaque sancti Aîhini omnem litem omnemque calumniam ex causa hac in manus nostras et Yindocinensium fratrum refutaverunt. Vindocinenses vero unam supradictarum Ecclesiarum in manus nostras reddiderunt, et per nos eosdem monachos investierunt. Prœsenti igitur auctoritate fraternitatem vestram admonemus et praecipimus ut hoc pactum à nobis intentione pacis et quietis disposilum et statutum omni tempore deinceps ratum et inconvulsum teneatis et observetis. Quœcumque autem pars banc nostrae decisionis sententiam non susceperit vel transgredi praesumpserit, tam canonum severitali subjaceat quàm légitimas compositionis pœnam, id est auri centum librarum, sustineat, et à causa penitùs cadat. Data Tarenti vin. Kalendas decembris.

Postquam autem reversi sunt Priores et qui cum eis missi fuerant, recilatae sunt litterae istïe tam in Vindocinensi quàm in sancti Albini capitulo, in praesentia Abbatum et monachorum, concedentibus universis pacem illam et concordiam quam papac poscebat senlentia. Tradideruntque Vindocinensis monasterii fratres monachis sancti Albini ecclesiam sancti Johannis qua3 est super Ligerim, cum tota ejus agrorum et vinearum possessione, in nornine supradictaî concordia3. Qua^ ut pleniùs firmarelur, missi sunt à monachis suis Frotmundus Prior, Ingebaldus Hospitalarius, Herbertus de Booleto in capitulum sancti Albini; ibique in omnium audientia concessa est ex utraque parte pax supradicta. Sed et de monachis S. Albini missi sunt in Vindocinense capitulum Girardus Prior, Hugo Mansellus, Stephanus quoque, et Archembaldus; ibique Abbas Berno tandem se concedere teslatus est concordiam; sic ceteris consentientibus, ut ne unus quidem adversaretur. Ad quod audiendum adhibiti sunt seculares testes. Ex parte sancti Albini, Girardus, Firmalus, Popardus, Samazoellus, Tamuli monachorum qui missi fuerant. Ex Vindoci-

nensi parle, Anseius carpentarius, Gualterius carpentarius, Walterius sulor, Durandus de Andeeava, Herbertus Bloius, Odo Modiolus, Rainaldus de Andeeava, Guarinus hospitarius, Albertus boverius, Bernerius secretarius, Rainaldus pistor.

Autre relation de la même difficulté et du jugement rendu par Aimé, archevêque de Bordeaux, légat du Saint-Siège.

An 1096. — Urbanus Romanus Pontifex missis litteris mandavit Amato Legato suo, Rodulpho Turonensi Archiepiscopo, Goffrido Andecavensi Episcopo, ut litem quse est inter sancti Albini et sanctae Trinitatis Vindocinensis monachos de Ecclesia sancti Clementis Credonensis, vice sua justo judicio décidèrent. Amatus itaque acceptis litteris supradicto Archiepiscopo et Episcopo mandavit qualinus ad hanc causam determinandam Sanctonas ire unà cum sancti Albini et sancta) Trinilatis Vindocinensis monachis non différent. Quod Cornes Andecavensis audiens, suadentibus sanctae Trinitatis Vindocinensis monachis cum interminalione destruclionis totius monasterii sui sancti Albini Abbati Sanctonas ire vetuit, mandans Amato quatinus in terram suam, sicut ipsemet Amatus per supradictos monachos ab eodem Comité quaesierat, Miribellum vel Losdunum fiducialiter veniret, diffîniturus hanc tantam causam ibi uiicà cum Archiepiscopo Turonensi et Episcopo Andecavensi, sicut Apostolicus mandaverat, qui ob itineris difficullatem Sanctonas ire non poterant, cùm et ipse huic placilu interesse cuperet. Amatus autem pra3tentis occasionibus venire noluit; sed hoc placitum absque prsedictorum Pontificum invilalione et consensu Burdegalam transtulit. Abbas itaque sancti Albini, licel graviter infîrmus, ad hoc placitum contra vetitum Comitis Andegavensis pergens, à

Pictaviensis Comitis prœposito, Rotberto nornine, apud sanctuin Johannem Angeliacensem captus, et reverli compulsus est; exquisitis antea manicis omnibus pro pecunia) ablatione, si qua fortasse reperiretur. Qua non inventa, cùm Abbas et monachi suse captionis et reversionis causam quœrerent, Praepositus reddere noluit, interminando addens quia si ulteriùs tentarent procedere, et captionem et detrimentum rerum suarum maximum incurrerent. Adjunxit etiam ut ad Comitem pergerent, et graviùs quàm ipse eos ceperat, circaverat, reverli compulsiverat, super se proclamarent. Missis igitur legatis sanctum Maxentium ad Comitem Girardo Priore suo et Helinanno altero monacho, qui de illatis injuriis quererentur, et fiduciam ac conductum Comitis quœrerent, ipse Abbas cum ceteris eo die forte ad quamdam obedientiam sancta» Mariœ Dolensis reversus est, ibi illos, quoad usque redirent, operiens. Redeuntes itaque legati dixerunt Comitem sui captionem et universa quse facta fuerant supradicto Prseposilo jussisse. Nam cùm apud eum de sui Abbatis captione et ceteris injuriis quererentur, respondit Cornes se nolle illos per suam terrain transire euntes ad hoc placitum in quo Ecclesiam sancti Clementis Credonensis monachis Yindocinensibus auferre niterentur, cùm et Abbatia sanctai Trinitatis sua esset, et in sua terra obedientias multas baberet. Cùmque fiduciam transeundi per lerram suam, et ducendi ad hoc placitum quoscumque vellent, quam audientibus Helia Cenomannensi Comité, Herberto Toarcensi Comité, Hugone de Liciniaco, illis Pictavis dederat, recordarentur, respondit se hoc recognoscere, et idcirco si aliquid amiserant reddere, transire autem illos nullo modo sinere. Interminando addidit etiam quia si Amatus de hoc placilo se ita intromitteret ut aliquo modo Vindocinenses monachi sancti Clementis ecclesiam amitterent, proculdubio nec suus Episcopus nec suus monaclius esset. Unde conjici potest quod Cornes monachorum Vimlocinensium precibus vel pretio Abbatem cum suis etcapi

fecerit et reverti compuleril. Hoc Abbas audiens, ipse quidem cum ceteris monachis et laicis hujus placiti consciis et sua? rectitudinis testibus ad proprium monasterium reversus est; quatuor autem monachos, qui de prœdietis injuriis quererentur, diversis viis misit. Qui per diverticula euntes latenter, dilfugiendo per vias silvosas, cum maximo labore Burdegalam pervenerunt : ubi cùm de Vindocinensibus monachis, quorum hortalu Cornes eorum Abbatem, sicut conjecturis veris probatum est, capi fecerat, quererentur, nullam prorsùs obtinuere jusliliam. Nam cùm se hujus captionis fuisse conscios omncs impudenter negarent, Mauritius, sancti Florentii monachuset cellararius, his verbis eorum impudentiam redarguit, dicens : Prior sancti Clementis Credonensis apud sanctum Maxentium, ubi tune Cornes aderat, quœsivit à me si sancti Albini Abbas ad placitum suum iret. Cùmque ego respondissem illum jam in itinere esse, dixit se taies habere amicos qui, si possent, illum disturbarent; de qua disturbatione, si contingeret, se magnum gaudium habiturum. Propter quae verba praîdixi Domno Guillelmo Abbati nostro , sicut et contigit , sancti Albini Abbatem proculdubio in hoc itinere disturbandum. Cùmque omnes machinamenta ejus perciperent, et ipse adhuc impudentiùs se ita dixisse negaret, inquisitus ab Amato quid inde dixerit, nescio quid mussitando protulit, se quasi satisfacturum inde promittens, si ipse prseciperet. Amatus autem totum impune dimisit. Deinde sancti Albini monachi de sanctœ Trinitatis Vindocinensis monachis conquesti sunt, eo quod sancti Clementis Credonensis Ecclesiam injuste invasissent et violenter tenerent, quam ipsi ex dono Suhardi vetuli et ejus filiorum Guarini et Suardi concessione per annos multos possiderant, offîcinis, vineis, signis, libris, et aliis ornamentis ornaverant, et usque ad sanctse Trinitatis Vindocinensis fundationem et Gaufridi Martelli Comitis tempus, qui vi sua et sine ratione aliqua illam sancto Albino abstulit et sanctae Trinitati donavit, pacificè tenuerant. Ad quae Vindocinenses

nionachi nihil conttadicentes, responderunt militas querelas inter se et sancti Albini monachos de hac Ecclesia fuisse, sed Otbrannum sancti Albini Abbatem, ducentis denariorum libris ab Orrico sancta? Trinitatis Àbbate acceptis, concordiam inde fecisse. Cùmque hanc concordiam per Giraldi Ostiensis Episcopi manum factam esse dicerent, resiitit Haimarus sancti Albini famulus, qui fuerat Olbranni Abbatis Camerarius, probare paratus quod Giraldus Ostiensis Episcopus hanc concordiam neque fecerat, neque cùm facta Carnoti fuit aderat. Cùmvero hujus concordiam cirographum non haberent, quamdam aliam carlam legi fecerunl; in qua continebatur quod secundùm Otbranni Abbatis promissum, totum sancti Albini capitulum hanc concordiam concesserat. Quod sancti Albini monachi audientes, veris testimoniis falsum esse ostenderunt. Stephanus enim sancti Albini monachus, qui tune magïsler scholarum fuerat, dixit se unum fuisse de calumniatoribus, Berardum, Motbertum, Clementem sancti Albini secretarium, Andream rubeum, et alios plures nominans, ipsos etiam Vindocinenses in testimonium hujus calumniœ invocabat, addens quia si aliquis eorum hoc negare tentaret, ipse approbaret. Ad qua3 omnia cùm Vindocinenses monachi nihil omnino résisteront, sancti Albini monachi judicium flagitaverunt utrum Abbas, quadam parte Capituli contradicente, possessionem monasterii vendere possit. Amatus itaque secedens cum Episcopis et Abbatibus, et diù hsec omnia revolvens, tandem judicavit concordiam quam Olbrannus et Orricus adeo religiosi Abbates cum quadam parte capituli sancli Albini, quamvis altéra contradicente, fecerant, non posse dissolvi. Cùmque sancti Albini monachi à singulis Episcopis, Agennensi et Nannetensi videlicet, Abbatibus vero sanctaî Maria?, Dolensis et sancti Johannis Angeliacensis, clericis autem Pelro Decano, Achelmo Archidiacono Burdigalensibus, quos ipse Amatus ad judicium hoc faciendum secum advocaverat, qua^rerent utrum hoc judicium facerent vel consentirent, nemo eorum vel alïir-

mavitvel negavit, pneter sancti Johannis Angeliacensis Abbatem, qui nec facere nec consentire huic judicio coram omnibus professus est. Deinde sancti Albini monachi hoc judicium palam omnibus calumniati sunt injustum esse et falsum, et contra sanctorum canonum décréta proiatum proclamantes; poposceruntque ut vel ipse Ainalus data sententia canonica hoc judicium corroboraret, vel ipsi canonicis sententiis id refutando improbarent. Ad quae Amatus et ceteri hujus injusti judicii conscii nullurn omnino dedere responsum; pluribus monachis, clericis, laicis apertè dicentibus hoc injustum videri judicium. Huic placito interfuerunt Simon Agennensis Episcopus, Benedictus Namnetensis Episcopus, Auldebertus Dolensis Abbas, Ausculfus Angeliacensis Abbas, Guillelinus Abbas sancti Florentii, et de monachis ejus, Maurilius, Oliverius, Radulphus, Haimo. De monachis Vindocinensibus , Frolmundus Prior, Radulfus, Daniel, Gaufridus, Adelelmus. De monachis sancti Albini, Girardus Prior, Helinannus, Stephanus, Milo. De famulis eorum, Haimarus Malpetit, David, Lucas, Ingelgerius. De clericis , Leodegarius Archidiaconus Pictavensis , Radulfus Archidiaconus Namnetensis, Achelmus Archidiaconus Burdegalensis, Willelmus Apulus, Guillelmus Salmurensis Archipresbiter, Petrus Decanus Burdegalensis, Petrus de Subisa.

(Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Aubin. Mistellanea de Haluze, l. n )

Lettre du pape Pascal II à Archambaud, abbé de Sainl- Aubin, pour confirmer V accord fait entre les religieux de Saint-Aubin et ceux de Vendôme.

An 1115. — Paschalis Episcopus servus servorum Dei dilecto filio Arcimbaldo Abbali monasterii sancti Albini quod

apud Andegavim situm est salutem et apostolicam benedictionem. Ex prœdecessoris nostri sancta} memoria? Urbani secundi papse lilleris intelleximus quod ante conspectum ejus à monachis sancti Albini adversùs Vindocinenses quaestio facta Tuerai super sancti démentis Ecclesia} Credonensi. Tum ex beneplacito ejusdem Pontificis deliberatum fuit ut Vindocinenses fratres pro recompensatione supradiclse Ecclesiae aliam sancti Albini monachis Ecclesiam traderent. Unde factum est ut Vindocinenses eisdem monachis Ecclesiam sancti Johannis super Ligerim darent. Quod utriusque congregationis favore consensuque fîrmatum est. Nostro autem tempore Jotîridus Vindocinensis Abbas super eadem Ecclesia sancti Johannis Arcimbaldum sancti Albini Abbatem sollicitare studuit. Unde nos ab eo efllagitati, Arcimbaldum ipsum nostris ad causant lilleris evocavimus. Ceterùm post terminum ta nobis statutum, cùm ipsi alio sibi tempore secundum vel tertium terminum statuissent, sicut nobis eorum litteris significalum est, Arcimbaldo semper ad profectionem paralo , sicut ex ejus legatione percepimus, Vindocinensis Abbas non solùm non venit, sed nec excusationes rationabiles allegavit. Nos igilursimulationes et dissimulationes hujusmodi perpendentes, juxta postulation nem venerabilis fralris nostri Rainaldi AndegavensisEpiscopi quieti vestrse in posterium super hoc negotio duxirnus providenduin. Prœsentis igitur decreti pagina convenientiam illam qua) per supradicti pra^decessoris nostri deliberationem constituta est firmam perpetuo permanere decernimus, omnimodis prohibentes ne super illa sancti Johannis Ecclesia ulteriùs sancti Albini monasteriumVindocinensis Abbas inquietate pnesumat. Quod si prasumpserit, inquietatio ipsa vires nullas obtineat.

Ego Paschalis Catholicai EcclesiaeEpiscopus subscripsi. Data Beneventi per manum Johannis Diaconi Bibliolhecarii vin. Kal. Junii, Indiclione vin. lncarnationis dominicœ anno mcxv.

(Tiré des Miscellanca de Baluzc, t. II. )

m) xi i

Privilèges accordés par le roi Cliildeberl II à l'abbaye

de Saint-Serge d'Angers.

Vers l'an 705. — Childebertus Rex Francorum vir illustris, omnibus agenlibus tam prsesentibus quàm et futuris. Quicquid pro cœlesti amore, vel pro aeterna retributione ad loca sanctorum ab antecessoribus Principibus, parentibusque nostris fuit indultum, si hoc nostris oraculis affirmamus, retributorem Dominum exinde habere confidimus. Igitur coguoscat magnitudo seu utilitas vestra, quod venerabilis vir Theodebertus Abbas de monasterio quod est in honore peculiaris palroni nostri S. Sergii et Domini Medardi Episcopi, in suburbio Andegavis urbis consiructum, ad nostram accessit prœsentiam et clementia? regni nostri suggessit, quod de curtibus prauiictaî S. Basilic» quœ nominenturMarentius, Siluiliacus, Taunucus, Pouiliacus, Senona, et Genestonnus, annis singulis inferendam solidos vi inferendales, et alios vi de Remissariâ auri pagensis inferendo in fîsci ditiones reddebant, et taie beneficium bonae mémorial avus noster Chlodoveus, et genitor noster Theodoricus. Quondam Reges, per eorum auctoritatem ad ipsum monasterium sua3 manus subscriplionibus pro mercedis eorum augmento concesserunt, ut nullus Judex publicus in ipsas curtes ad agendum, nec ad freda exigendum, nec ad rnansiones faciendum, nec ad causas audiendum, nec ad fidejussores tollendum, nec ad pastos, nec ad paratas intrare, nec judiciarià potestate ullam redhibitionem penitùs exinde requirere, nisi quod inferendam ipsam idem Abbas per seipsum, aut per missos suos annis singulis in sacellum publicum reddere debere. Unde et alias praceptiones, seu et confirmationes à gloriosis parentibus nostris anterioribus manibus eorum roboratas, se prse manibus habere affirmât, per quas

ipsum beneGcium ab ipsis Principibus fuit indultum, vel usque nunc conservatum ; ideoque pro firnitatis studio petiit nostram celsiludinem, ul nostra auctoritas circa ipsum monasterium, vel ejus congregationem hoc denuo generaliter confirmare debere, cui nos banc petilionem pro reverentiâ ipsius sancti loci, sicut unicuique petenti nequivimus denegare, sed gratanti animo praestilisse, et in omnibus confirmasse cognoscite. Praecipimus enim, ut sicut constat in respeclu ipsius anterioris prseceptionis, vel confirmalionis, quod ipsum beneficium usque nunc de tam longo lempore, absque ullo con- Iradicente ab ipsis Principibus mihi legaliter fuit conservatum, ita deinceps teneatur, ut neque vos, neque juniores, aut successores vestri, nec ullus quilibet de judiciarià potestate ad agendum, nec ad freda exigendum, nec ad mansiones faciendum, nec ad causas audiendum, nec ad fidejussores tollendum, nec ad ullas quaslibet redhibitiones ibidem penitus exactandum ingredi audeat. Sed quodcumque pars lisci nostri exinde percipere, aut exactari poluerat, nullus vestrûm hoc penitus requirere prsesumat, nisi tantùm annis singulis ipsi solidi duodecim, per ipsum Abbatem, aut per missum suum nostris rerariis inferri debeant, ut dictum est, nostris et futuris Domino auxiliante temporibus. Igitur cùm Dei, et nostrâ gralià, per inspectas antedictas prseceptiones , sicut usque nunc ipsum beneficium semper fuerat conservatum, jubemus ut inanteà pro mercedis noslrœ intuitu, in omnibus conservetiir; et ut haac auctoritas pleniorem obtineat vigorem, ve) ul ipsam congregationem jugiter delectet pro stabilitati regni nostri Domini misericordiam frequentiùs deprecari, manus nostra3 subscriptionibus supler eam decrevimus roborare. Signum Childebertus Hex.

[Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Serge.)

xin.

Charte de l'empereur Charlemagne qui confirme à V abbaye de Saint-Serge la possession de certains biens.

Vers l'an 785. — In Nomine sanelse et individuae Trinitatis Carolus gratiâ Dei Rex, si loca divinis cultibus mancipate, etc. Notum sit omnibus sanctee Dei Ecclesiae fidelibus, et nostris praasentibus atque futuris, quia dilectus nobis Cornes noster Gairardus ad nostram accedens clementiam innotuit puriter divine arnore admonitus, quod quasdam villas qua3 dkunlur Nubiliacus cùin Capellâ, et in alio loco villam qua3 dieitur Campaniacus cùm omnibus adjacentiis ex Abbatià S. Sergii , seu S. Godeberti confessons cujus corpus ibi requiescit, sui siquidem regiminis usibus et stipendiis fratrum in memoralo monasterio Christo militantium, depulaverat sub omnium videlicet integrilate, sicut ipse in suos dominicos usus habebat. Unde petiit excellentiam nostram, ut hoc suae bonae voluntatis opus pracepto aucloritatis noslrao conlirmare dignaremur : cujus petitionibus libenter assensum pra3bentes, hoc scriptum fieri jussimus, per quod praecipimus atque firmamus, ut sicut ab eodem Gairardo Comité vel Abbate constilutum est , prœdiclas villas quas ipse in suos dominicos usus videbalur habere, sic per banc nostram confirmalionem prsedicti loci clerici , et successores eorum omni tempore pleniter et integerrimè illas habeant et possideant. Neque conetur aliquis reclor eorum, ex eisdein rébus aliquid in suos usus retorquere, aut aliquod servitium exinde exigere, sed quidquid ex praedictis villis et caeteris memoratis rébus exigi aut fieri potest, sive cujuspiam impedimento aut inquietudinem fratrum, utilitatibus saepedicti loci proficiat in augmentum, et plenissimè necessitatibus eorum commodis faciat supplementum, qua-

tenus eos et devotiùs delectet, pro noslrâ et populi Christiani œternâ faelicitate divinam semper misericordiam implorare.

( Extrait du Gallin christ iana vêtus, t iv.)

Donation de ï abbaye de Saint- Serge, faite par Alain, roi de Breiagno, à Rainon, évéqne d'Angers et à ses successeurs.

Vers l'an 878. — In Nomine Dei ego Alanus gratià Dei pius et pacificus Rex Britannise. Comperiat omnium Britonum fidelium Sanctse Dei Erclesise nostrorumque prœsentiam ac futurorum sollertia, quia dilectus amicus nobis venerabilis Raino Andegavensis Ecclesiae humiiis Episcopus, ad noslram accedens celsitudinem , postulavit ut nostrà munificentià quamdam Abbatiam nuncupatam Sancti Sergii in pago Andegavensi propè civitatem, ei cunctis vitse suae diebus et successoribus suis Beato Mauricio mililantibus, lirmiter babendam ac securè possidendam per auctoritatis nostrse prœceplurn largiremur, ac largiendo confirmaremus cujus rationabili petitioni pro ejus benemeritis famulalibus assensum praebuimus, et hoc magniludinis nostrse prseceptum fieri illique dari jussimus, pro remedio animse Garoli et filiorum meorum, per quod prsefatam Abbatiam cum omni integritate, id est cum campis, vineis, silvis, pratis, pascuis, et etiam villis, juste et legaliter ibi pertinentibus, ei et omnibus successoribus suis cunctis vitse suse temporibus habendam concedimus, atque confirmamus, etc. Data sexto calendas decembris. Régnante Alano in Britannia. Aclum Sejo Castro in Dei nomine féliciter.

(Tiré des anciennes archives de l'église de Saint-Laud d'Angers.)

Approbation, par le roi Robert, de la donation faite par Rainaud, évéque d'Angers, au monastère de Saint-Serge.

Vers l'an 1000. — In Nomine su m mi et aeterni Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, Robertus gratià ipsius Francorum Rex. Regalis excellentise sublimitas est Ecclesiis Dei quoque locorum posilis devotionis exhibere frequentiam, et proficui iionoris competenter tribuere affluentiam, et reddere perdita, et conservare recenta. Noscant igitur regiœ cohortes et phalanges, et omnium sancUe Domini Ecclesise conciones prœsentes, et futurse per tempora, quoniam adiens prœsentiam riosirae serenitalis Rainaldus Andecavensis Episcopus, humilité? noslram deprecatus est celsitudinem, ut quod tribuebat de propriis prsediis monachis Sanctorum Sergii et Rachi, et quicquid reddebat eis relrahens de pervasorio episcopali stipendio, qualenus id perpelualiter possiderent : per praeceptum regise firmilatis corroborare nostra celsitudo. Quod quidem et fecit. Est autem Andegavis Abbatia distans à civitatc miliario semis orientem versus, in honore Sanctorum Sergii et Bachi dedicata, in quâ misit monachos Rainaldus prsefataR civitatis Episcopus, amalor religionis et investigalor restaurationis, pro anima suâ et patris sui equivoci (1), et matris sua? Richildis, et fratris sui Hugonis, et Gaufridi Comitis, et Fulconis fiîii sui, et pro animabus suorum successorum Episcoporum, robur et vigorem hujus aucloritatis conservantium. Prœfatus autem Rainaldus Episcopus monachis in jam dicta Abbatià Domino militantibus, de suis heredilatibus tribuit hœc dimidiam Ecclesiam S. Remigii cum omnibus quae ad ipsam dimidiam pertinent, et de rébus Ecclesiaa suae duas quartas de terra quœ est de potestate qua3 vocatur Joniniacus; solvant tan-

(1) Du même nom.

lùm Canonicis S. Mariae et S. Mauricii in censu solidos duos. Et reddidit de ipso pervasorio Episcopali stipendio quod pertinebat ad ipsam Abbatiam, villam baschittum ex integro, et. dimidiam villam Confluentis, et dimidium porlum de Sartâ ejusriem villœ, et piscarias, et prata cum mancipiis, et omnibus ad haac perlinentibus, et Alberis villam dimidiam, et piscariam, quse dicitur Turris Quaschitta, et villam Lampiniacum cum adjacentiis ex intègre Et duas Ecclesias Celsum e! Tauriniacum inter Sartam et Meduanam, et Ecclesiam de Buxitto. Et Ecclesiam sancti Melani ultra Ligerim, cum omni lerrâ quae ad eam pertinet. El quicquid habent Sancti Sergius et Bacchus in Chelgeio. Ut autem hoc nostrse largitionis praeceptum per succedenlia tempora vigorem obtineat, manu propriâ illud firmavimus ac sigilli nostri impressione insigniri jussimus. Signum Roberti gloriosi Régis.

[Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Saint-Serge.)

Fondation du prieuré de Scan t- Marcel de Briolay , faite par Bnrchard, trésorier de V église dî Angers, en faveur de l'abbaye de Saint-Serge.

An 1047. — In Nomine sancta? et individuae Trinitalis Patris et Filii et Spiritus Sancli. Ego Buchardus Clericus et Thesaurarius S. Mauricii matris Ecclesise Andecavensis, sed et beneficium laicale possidens per paternam hœreditatem, ex dono senioris mei Goflrid filii Fulconis inclyti Comitis, ac per hoc sub iisdem bellicosissimis Principibus multis defaligatus bellorum et laborum negotiis. Tandem per divinam clementiain concessà regioni nostrœ aliquantulà Iranquillitate pacis, Iractàvi apud me inspirante Deo saîularis sollicitudinem eonsiiii quippiam Deo placitum facere, quo possim rnultimodis i. 30

excessibus et ignorantiis nieis quant ulamcumque redemptionem per eleemosynœ exhibilionem providere. Dedi igitur servis Domini monachis sanclorum martyrum Sergii et Bacchi, perpetuo habendam et ad cuîtum Dei reverentiùs procurandam Eeclesiam Sancti Marcelli apud castellum meum Brioledum liberam, et ab omnibus consuetudinibus quietam, siculi eam lenuisse dinoscor pridem à Fulcone Comité, et nunc à filio illius Goffrido, nec non et à domino Hucberto Andecavensium Episcopo. Dedi eliam eidem venerabile Sanctorum Christi martyrum Sergii et Bacchi Monasterio , et monachis ibidem perenniter famulantibus, omnem terrain quai est dextrorsum à Castello usque ad monasterium per viam publicam gradientibus, cum dimidiâ aquà flumiuis Sartae, usque in busciam. Similiter dedi omne mercatum quod venerit ad Eeclesiam S. Marcelli. Dedi etiam terram de Puteolis, terram scilicet arabilem quse est in meo dominio, et dimidium molendinum de Noniento quod est commune cum Luone milite. Et dimidium molendinum de Berâ, et sex arpennos prati in busciâ, et omnia prata quse sunt in longuâ insulâ, omnem quoque décimant de piscaturis meis et de molendinis excepto cenatico meo. De servis etiam meis Oggerium cum filiis et filiabus suis, et clausum vinearum quse sunt apud Vilriniacum, cum terra quam Clausarius lenet et ubi manet. Dedi et omnem sylvam meain ad omnes usus necessarios fratrum, exceptis quercubus tantùm viridibus : sed et ipsas ad fabricam Ecclesise et officinarum. Dedi etiam pasnaticum S. Sergio de centum porcis, et S. Marcello de omnibus suis quotquot habuerunt. Dedi vero et terram arabilem totam ab illo buvo, ubi conveniunt via de castello et via de cruce usque ad Lidum. Prseter hsec quicumque de hominibus meis dederit aliquid S. Marcello, sive miles, sive servus, sive coliberus, sive ullâ emptione, aut malivolentià omnium talium donalionum auctoritatem et savorem concessi sancto loco. Harum omnium rurum donationes Jibenti animo feci Domino et S. Marcello, Sanctoque Sergio,

per manum domini Hucberli Ahbatis et monaehorum ejus, auctoritate facti impetralà à dominis meis GoflYido Comile, et Hucberlo Pontifice, ob amorera Dei, et remissionem peccalorum meorum, ac spem supernae retributionis, tali convenlione, ut omnia hœc et illa quse postmodum fidelibus viris ad hœc augmentais piacuerit. Monachi S. Sergii perpetualiterteneant, et quieta ab omnibus consuetudinibus ; ita ut nec ego ipse, nec quisquam haeredum meorum, sed nec ullus omnino bomo noster, vel extraneus quicquam accipere audeat in lotà terra monacborum sine jussu eorum. Testio vero nomina qui ad banc conventionem audiendam producti iuerunt, sublus notata sunt : Bucbardi qui hoc donum dédit, et Judith uxoris ejus, lngelgerii fratris ejus : Ivonis filii Yuidonis de Cimbriaco : Nihardi de Lavacrino : Uaginaldi filii Drogonis, Hucberli Episcopi : Gauftridi Comitis : Hildegardis Comitissa? matris ejus : Agnetis Comitissœ uxoris ejus.

(Tiré d'anciennes archives.)

Prose qui se chantait autrefois dans l'abbaye de Sainl-Florent-du-Mont-Glonne et qui fait connaître la destruction de ce monastère.

Dulces modos et carmina Praebe lyra Triceïa, Commola quîs cacumina Planxere byperborea.

Montes simulque flumina Illa putent nunc orphea, Uespondeantque carmina Silvœ canant mellillua.

Gravis det organum tuba Alte resultet fistula :

Omnis canat barmonia :

Det pbilomena cantica.

Olim nitens clarissima, ïerrisque famosissima, Sancti Palris basilica Florentii prœcipua,

Sensit fera incendia, Àgente crudelissima Yere brûla Britannia; Lugere cuncti ialia.

Omnis enim cum Gallia Florentii suffragia Deposceret tune cernua :

Contempsit hsec gens impia.

Olim pius rex Carolus, Magnus ac polentissimus, Fecit hune locum dévolus Pro Beati virtulibus.

Terris datis fecundibus Auxit lionorem iargius, Et prœbuit tune vasculum Caenae Dei magnificum.

Per hune fugatur ssepius Infirmitas languentibus, Et sanitas fidelibus Prseslatur ex hoc protinus.

Post imperans H Ludovicus, Magni Garoli filius, Ipsum locum benignius Colit piis ornatibus.

Qui filiis rebellibus Concussus allis fluctibus Et Franciam turbantibus Regnum reliquit mortuus.

His quatuor mox partibus Regnum sibi secantibus, Per Franciam jurgantibus, Bellum fuit horridius.

Imperio sic turhido Grescit malorum factio ; Surgensque tune dissensio, Permiscet omnes jurgio.

Invadit alter socios, Grescunt mali super bonos3 Tyrannus omnis infremit, Dantur honores impio.

Fit plurium vastatio, Sanctis locis praedatio Cunclis bonis lurbatio Rerum simui confusio.

Quidam fuit hoc tempore, Nemenoius nomine, Pauper prius progenie, Agrum colebat vomere.

Sed reperit largissimum Thesaurum terrœ conditum.

Qui plurimorum divitum Junxit sibi solatium.

Dehinc per artem fallere Ga3pitque mox succrescere, Donec super eunctos ope Transcederet polentiae.

Sic ergo discordantibus Francis simul cum regibus, Cum ceteris rebellibus Fit Garolo contrarius.

Hic Carolus cum fralribus Bellum gerebat saepius, Nec pra3valebat hostibus, Taniis repulsus cladibus.

Confiait unde impius, Praedas agit Nemenoius, Instando Redonensibus, Simulque Namnetensibus.

Deinde Pictavensium Trans Ligerim manentium Pagum petit Medalgïcum

FI a m rrtas ubique Britoties Mox in féru nt iras t ru ces :

Sanctus locus comburitur, Tantum decus eonsumitur.

Heu me dolores patriœ, Heu me honores glorise, Quam novit orbis pristinse,

Glonnam locum pulcherrimum. Heu me fluunt nunc lacryma?. Tunnam vocal monachicam , Tune excitatus cœlitus

Multamque dat pecuniam, Jubet mox suam statuam Effigiari splendidam.

Quam ponerent pinnaculo Ad orientem patulo,

Sanctus adest Florentins, Respexit inflammanlibus Locum suum Britonibus.

0 quanta esset ultio!

Si non foret permissio.

Signum quod esset, Carolum Percussus est sed impius Se non timere dominum. Debililatis pedibus.

Illistatim régi suo Haec pertulerunt Carolo, Qui audiens superbiam )liratus est audaciam.

Tune jussit ut pecuniam Totam sibi disponerent, îllius albo lapide Sculpta risus imagine.

Quam ponerent pinnaculo Ad orientem patulo, Signum foret quod impio Se subjugandum Carolo.

Iratus ille talibus, Locum petit velocius ; Praedas jubet militibus :

Accendit ignem protinus.

Preeatur indulgentiam, Redire posset patriam :

Reversus ad Britanniam Nimiam dat pecuniam.

Abbas erat Dido bonus, Régi Carolo proximus, Qui convocatis fratribus Regem adit quantocius.

Exponit iras Britonum Magnus scelus crudelium.

Tune rex dolensin pectore, Querit vicem mox reddere.

Hinc Andegavam protinus [Jrbem petit tristissimus :

Dat abbatiam loculi Sancti Johannis dediti.

Sed hoc parum visum fuit, Restituit felicius, Moxque alteram tradidit Décorai atque pulcrius.

Sancti Gundulli nomine, Quae partibus est Francia3.

Gaudete cuncti cordibus, Cantate magnis vocibus, Magnis datis muneribus Sancte Florenti, quaesumus,

Circa locum fit sedulus, Adesto nobis cœlitus. Amen.

(Tiré des annales de S. Benoit, par Mabillon, t. n, dans l'appendire

Relation de la destruction de F abbaye de Saint- Florent de Saumur, par le comte Foulques -Nér a.

An 1067. — Noverint universi prsesentes et posteri, quod quando Cornes Andecavus Fulco castrum Salmurense cepit, et S. Florentii monasterium, quod intra castrum idem consistebat, concremavit, monachi ipsius monasterii ad proximam quamdam sui juris ecclesiam secesserunt, nec tamen locum in quo habitaverunt penilùs dimiserunt, sed aliquantulum resedificantes, ab Huberto Andecavensi Episcopo fecerunt reconciliari, et à quibusdam ex se ipsis, sex circiter inhabitari, quousque Gausfredus prsedicti filius Fulconis, castrum illud dono patris obtinuit; intérim supradicti monachi alio quidem eidem castro proximo, sed quietiore atque tutiore loco monasterium illud construi compellere csepit. At illi probabili satis ratione monstraverunt, nec salutiferum sibi istud esse, nec tutum in medio scilicet populorum diversari, ubi etiam eorum penè omnia bis jam consumpsisset incendium. Huic aulem ille rationi non acquiescens, aut ipsorum illuc rediturum esse conventum, aut ipsis penitùs expulsis Canonicos ibi constituturum dixit, et fecit : Expulit scilicet monachos, conslituit Canonicos res plurimas quse juris erant monachorunij

Canonicorum victualia violenter eifecit. Injuriam sibi factam rnonachi gemuerunt, quousque Cornes Gausfredus ad extrema vitae pervenit, qui tum quandoque pœnilentià ductus, si qua istiusmodi grave gessisset, partim ipse correxit, partim suis corrigenda mandavit, et obiit. Ad ipsius nepotem et honoris hgeredem et Gausfredum itidem dictum rnonachi venerunt, placitoque publico coram Eusebio Andecavensi Episcopo et eodem Comité, ac reliquis patrise prirnoribus factam sibi superiùs injuriam exponentes, jus antiquum reformari petiverunt. Justissimè reformandum pressentes omnes tôt et tanti indices procul omni dubio censuerunt. Nec tamen ab illo tune (Comité reddi sibi rnonachi nisi Mauniacum villam cum Ecclesiâ, et universis pertinentibus ad eam ad praesens obtinuerunt. Post aliquod tempus Fulco prsedieti Gausfridi germanus castri Salmurensis eflectus est dominus. Hune adeuntes Canonici illi, possessionem ipsam quam solam adhuc ex toto illo jure suo rnonachi receperant, ipsis rursus auferri, ac sibi pelivêre restitui. Evenerat tune temporis, ut Apostolicœ Sedis Legatus Stephanus Cardinalis summse Sedis, auctoritate Gallicanorum correctionem procurans Ecclesiarum, ad saepedictum deveniret caslrum. Affuit cum ipso etiam Bartholomseus Turonensis Archiepiscopus , aliseque plures Clericalis pariler, monastici, sed et laicalis ordinis personaa nobiliores, ad horum judicium Canonicorum illorum atque monachorum causa deducta, illi facillimè justitia perpatuit monachorum, ut et locum in quo prior ille Gausfridus monachis ejectis Canonicos instituerat, et quidquid eis ex monachorum jure donaverat, quseque etiam extrinsecus eidem loco donata fuerant, postea Fulco praBdictus apertissimae juslitiœ resislere nolens tolà illis integritale guerpirel, Tune deinde tam ipse quàm praafati placiti judices ad preces conversi , domnum Abbatem tune temporis Sigonen caeterosque S. Florenlii monachos Canonicorum illorum ila petiverant misereri, ut hi qui tune erant, quaudiu superessent, eorum largttate aliquantùm vie-

tus acciperent, et ea quêfi die ipso ad eumdem locum pertinentia tenebant, ipsorum concessione tenerent, locoque illi servitium totius Ecclesiastici ministerii intégré, jugiterque persolverent, et cum aliquis illorum obiisset, partem quidem victus que viventi dabalur , nequaquam alter acciperet , caetera tamen omnia superstites obtinerent, quousque plus quàm duo superessent, tum vero sic in manus devenirent omnia monachorum, ut Ecclesia? debitum servitium ipsi persolverent^ et illi duo Canonici suas habentes prsebendas ipsorum essent Capellani , etc. Stephanus vocatus Cardinalis Apostolicœ Sedis Legatus preescripta cognovi , et determinata legaliter judicans subscripsi. Acta sunt hsec apud csenobium S. Florentii anno ab Incarnatione Domini mlxvii. Régnante Rege Philippo anno 8. Mense Martio, 5. Idus ejusdem mensis. Signum Fulconis Comitis qui bsec monachis restituit pro anima Gausfredi avunculi sui, et suà, et parentum suorum. S. Bartholomaei Arehiepiscopi Turonensis, S. Vuarocbi Episcopi Namnetensis, S. Episcopi Venetensis, S. Sigonis Abbatis, S. Raidemundi Abbatis Dolensis, S. Vitalis Abbatis S. Gildasii, S. Stephani Abbatis Belliloci, S. Frotmundi Abbatis S. Amandi, S. Roberti Burgundionis, S. Vuidonis Nivernensis fratris ejus, S. Vuidonis de Valle, S. Joannis Cainonensis. S. Rotberti de Montecomitorio.

(Tiré d'un manuscrit de l'abbaye de Saint-Florent de Saumur.)

Donation faite à l'abbaye de Saint-Florent de Saumur, par Herbert, vicomte de Thouars.

An 1099. — In nomine Domini Jesu Christi Salvatoris nostri : Ego Hebertus Dei nutu Thoarcensis vicecomes, discretissimi patris mei Americi vicecomilis bono zelo congaudens,

immo permotus exhortante Apostolo qui ait: dum tempus habemus, operemur bonu n , ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei. Quicquid pater meus ob salutem animarum noslrarum S. Florentin- et monachis ejus ubique donavit, et concessit, sollicitus et memor iniquitatum mearum itidem donavi, et concessi. Pater meus itaque vir mirse prudentiœ, rœpit œdificare ecclesiam prcedictis monachis apud casam in honorem S. Nicolai, in quâ Domino devotè et ordinatè famulerentur, quam multis dotavit bonis, pluribusque se dotaturum promittebat. Sed quia ut est nostras nature, pater meus necesswario inevitabili resistere nequivit, ingrediens viam universa? carnis, reliquit mihi fîlio suo Salomoni perficere conceplum opus quod aftectaverat , adhortans me multis et rationabilibus supplicationibus, ut quod Deo et S. Florentio et monachis ejus voveramus, diligenti studio perficeremus. Nunc igitur cum sim ejusdem conditionis, dum licet, dum tempus habemus, ne fiât fuga nostra hyeme vel Sabatho : decrevi cum consilio Domini Pétri patris nostri Pictavensis Episcopi, et fratris mei C.ausfredi, et optimatum, et nostrorum consecrari prsedicarnus sancti Nicolai Ecclesiam , et ampliùs dotare de rébus meis , sicut pater meus morte prseventus se facturum promiserat. Itaque dono et concedo Deo et S. Nicolao,sanctoque Florentio terram de Crechis, terram Durandi de Greleriâ, terram Morini cum totà sylvà, terram Guillelmi Belini ; Ochas meas, quse sunt apud S. Florentium, feodum quod Ramaldus prsefatœ ecclesiaB presbyter tenebat de Loho, et quod ipse Loho indonaveiat et concesserat in vità sua ut "sset S. Nicolai, Coslenum de Noïs cum ipsis Noïs, forestagium pasnaticum vendam, atque pedagium hominum S. Nicolai dominicorum , Ecclesiam S. Florentii cum toto presbyterali fevo. Ecclesiam Lemozinariarum , Giraldum de Tamis, m eu m medielarium . ad burgnm faciendum à porta Cas;i>. sicut via levât ad sinislram,usque ad Barras, feodum Pétri de porta ut illud teneat de monachis, quemadmodum tenebat

de me ; si monachi non potuerunt seeum aliud placitum facere, forum dedicationis Ecclesiae S. Nicolai per totam hebdomadam quietam. Isla vero quse supradictis monachis concedo tam liberaliter eis confero , ut nullus ex judiciarià potestate ibi causa exercendi polestatem ingrediatur , nec aliquid imperare audeat. Addo eliam auctoritate, et velle tolius terne mea3 Baronum , qualenus ipsi Barones et omnes diversorum oiïiciorum meorum procurationern tenentes, fidei signaculo promiserunt in singulis annis in transitu S. Nicolai certum censum sese reddituros, eo quoque tenore, quod si forte aliquo accidente casu , ipsi vel officiorum meorum ministri demutentur, eorumdem successores in prœdicto termino persolvant. Ut autem haec omnia impermutabilia persistèrent, ego Herberlus et frater meus Gausfridus inter nos fidem nostram in conspeclu prœdicti Episcopi, atque Vuilelmi Aquitanorum ducis, ac innumerabilium nobiiium virorum, tam Cler corum quàm laicorum promisimus cum successoribus Baronum praestantialiter regnantium, inillum de feodis illorum placitum obfirmare, donec eodem modo cum signaculo fidei prasdictum censum se reddere promittant, simili modo de propriis nostris villicis. Nomina vero eorum qui censum promiserunt haec sunt , Hildegardis uxor Domini Hugonis de Luziniaco, pro amore patris sui Aimerici Yicecomitis reddit xx sol. Ebbo de Partenaco x sol. Simon de Aureavalle x sol. Hugo de Doé x sol. Sigebrannus de Passavant x sol. Aimericus de Argento x sol. Lohs de Bercorio x sol. Savaricus filius Tetmari x sol. Aimericus de Tellio x sol. Bainaldus de Forestà x sol. Badulfus de Maloleone avunculus prasfati Herberti Vicecomitis x sol. Gausfridus de Tefalgià frater Herberti Vicecomitis x sol. Yillelmus de Gastello-Muro x sol. Mauritius de Pozalgiis x sol. Vuillelmus Bertrannus de Exarsis x sol. Stephanus de Blesis seu de Bornezello x sol. Bernardus de Rochà x sol Barbotinus de Asperomonte x soiidos. Goscelinus de Lezay x sol. Petrus de Guanascbià x sol.

Urvoius de Kirnikiers v sol. Berlaius frater Sigebranni de Passavant v sol. Vuillelmus filius Effredi v sol. Herbertus de Campis v sol. Gausfridus de Maloleone v sol. Nortmannus B'ovis v sol. Aimericus Briardns v sol. Radulfus de Argento v sol. Rodbertus Morinus v sol. Vuillelmus de Doé v sol. Oliverius de Partenaco v sol, etc. Quoniam vero ea quœ ab antecessorum considerafione constituunlur, succedente temporum varietate depravari soient , ego Petrus Pictavensis Episcopus factâ dedicatione prsedictae Ecclesiœ, ante dominicum altare priusquam missa celebraretur , prsedictos Barones vocari prœcepi, et in eorum prœsentiam, supradicta concessi, et sigilli mei impressione signari jussi, ipsique in manu meâ hoc totum confirmaverunt ; et si Barones seu hœredes et successores eorum hoc donum reddere neglexerint, excommunicati sint, et anathematizati usque ad emendalionem. Hoc autem actum est apud Casam.7 Idus decemb. anno ab Incarnat. Domini mxcix. Tndict. x. régnante Philippo Francorum rege anno XL. Petro Pictav. Episcopo anno 14. Guillelmo Aquitanorum Duce anno xiv. Herberto Thoarcensium Vicecomite anno 7. Guillelmo Abbate S. Florentii anno xxx.

(Tiré de Vhistoire manuscrite des vicomtes de. Thnunrs )

Acte de la fondation de Vabhaye de Bourgueil, par Emma, comtesse de Poitou.

An 990. — Ego Emma, licet non meis meritis, tamen procurante divina clementia humilis Pictavorum comilissa, notam fieri cupio omnibus fidelibus sanctœ Dei Ecclesiœ prcsentibus atque futuris, diversi ordinis, diversae œtatis, utriusque sexus, me jam quoddam monasterium in carte Burgulio construxisse in honore videticel S. Trinilatis, atqueejusdem immensa3ma-

jeslatis, necnon et P. Pétri aposlolorum Principis, seu omnium sanctorum Dei sub normâ S. Benedicti, quatenus boni monachorum famuli, valdèque religiosi pro statu sanctse matris Ecclesise, Régi Regum queant nrihi militare. Traclo denique ad ipsum monasterium ipsam curtem Burgulii, etc. Unde, venerande Papa Joannes, dirigimus ad vestram paternitatem hoc privilegium, ad confirmandum et corroborandum ut vestri onomate, vestrique signi tacta metu, et imperii nutn omni tempore inconvulsum maneat et stabile, etc. Ego Joannes sanctse catholicse et Apostolica? Ecclesiœ praesul. Hase scriptio farta est ante nostram, adducla iuox ut eam vidimus et perlegimus, manu nostra in ea scripsimus in superiori versu stabilimenti, ut perpetuo sit firma. Anno ab incarnations Domini nostri Jesu Christi 990 indictione quoque 3. Id confirmavit Silvester summus Pontifex altero rescriplo cujus hoc initium est : Silvester Papa, Emmse Gomilissse Pictaviensium. Innotuisli auribus nostris, quod Deo donante et venerabili Gauberto abbate cogente et horlante, in loco qui vocatur Burgulius in honore sanctae et individus Trinitatis et sancti Pétri Apostolorum principis monasterium fnndaveris, terris locupletaveris, rébus ditaveris, tuis precibus inclinât! libenter assensum impendimus. Statuimus ergo annuente Raynaldo Andegavensi Episeopo, ut nullius civitatis pontifex concilium in eodem monasterio absque consensu et voluntate Abbatis et monachorum ejusdem loci celebrare prœsumat. Electionem vero Monachis ipsius loci liceat agere, non ex alienis, sed ex propres, cujus vita et mores secundum Deum sint. Quo electo, Duci Aquitanorum, filiisque ejus cum représentent, et ipse ei donum prœbeat sine contradictione aut aliquà contrarietate. Si quis vero Abbas cupiditate aliquâ accensus, aut potentia sreculi munitus, cum vi intrare in hanc abbatiam \oluerit, et hanc supradictam scriplionem prœterire ausus fuerit, in horrenclo judicio Dei incidat. EcclesiaB autem ipsius monasterii in quibuscumque territoriis sitae maneant , absque alicujus

Ëpiscopi, seu Archidiaconi, uecnon et allerius persona? in— quietudine, excepto synodali, vel quee vulgo Circada, vel Parada dicuntur , elc. Scriptum , per marius Pétri notarii et scrinarii sanctae Rom. Kccl. indiet. 1, benè valete, Sylvester qui et Gerberlus Papa.

(Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Bourguei! )

Charte d'Eudes IL comte de Bloîs , qui confirme la fondation de l'abbaye de Botirgueil.

An 994. — Quamdiu mortali carne circumdati in hac convalle lacrymarum degemus , polestate liberi arbitrii fruimur, et abondant in nobis deliciae rerum temporalinm, opesquo comitanlur terrenarum diviliarum, non tanquarn mali servi iis abuti debemus in superbiam. Sed quia pulvis et cinis sumus, reminiscentes, et in pulverem ac cinerem nos reversuros scientes, creaturarum omnium opifici , humani quoque generis Redemptori, de iis quse ipse clementi manu condonavit , offerre debemus temporalia , ut ab ipso in cœlesti glorià percipere mereamur sine fine manentia. Quapropter in Dei nomine Odo Cornes, perpendens criminum meorum sarcinam, et ultimum valde formidandum judicii diem, in quà est ynusquisque de propriis factis rationem reddilurus, et prout gessit bonum, sive malum ibidem judicaturus ; notum, immo et percognitum fore cupio cunctis fideiibus, Sanctœ Dei Ecclesise, prsesentibus scilicet ac futuris, prœcipuèque successoribus nostris; quoniam adiit prsesentiam nostram Domino digna, mihique lotis viribus dilectissima soror mea Emma Picta\ensis comitissa, unà eum venerahiii Abbate Gauberto cœnobii Turonensis martyris Juliani , obnixè postulantes , quatenus in quadam curti vocabulo Burguliensi , quam olim

jam dicta: sorori meaî , genitor utriusque nostrûm bonse mémorise Cornes Theobalclus dotis nomine concesserat, liceret illis cum nostrâ voluntate, et auctoritate construere Monasterium ob amorem Dei omnipotentis, Sanetonuiique omnium , necnon animarum nostrarum remissionem. Quorum petitionem ratam et convenientem, ut pote à Deo sibi illatam bénigne pertractans, digno affeclu menteque devotà assensum prœbui. Concessi igitur dulcissimse sorori meae Emma3, pariter carissimo Abbati Gauberto nobismet propinquilatis consanguanitale juncto , ad Monasterium inibi conslruendum prselibalam curtim Burguliensem, cum omnibus adjacentiis, et ulilitatibus ad ipsam pertinenlibus , mobilibus et immobilibuSj perviis et exitibus , terris cultis et incultis, vineis, silvis, pratris , pascuis, aquis, aquariimve de cursibus, farinariis, et mancipiis utriusque sexus desuper eommanentibus, et quidquid quœsilum vel adquirendum, cum totâ vicarià ad ipsam curlim vel pote^tatem pertinentem. Haec omnia trado et transfundo ad jus et dominationem sanctœ et individuse Trinitatis , perpetuaBque Virginis MariaB et sanclorum Aposlolorum Principis Pétri , et ad usus Monachorum in Burguliensi cœnobio degentium, absque ullà contradictione, vel diminutione, eà scilicet ratione, ut in praefato loco ad justum indicem pro nobis, et pro omnium parentum nostrorum tam vivorum quàm etiam defunctorum salute, et peccatorum remissione , assidua fiât oratio. Quineliam omnimodis volumus

atque decernimus, quatenus cujuslibet saecularis dignitatis persona, in omni illo loco, vel monasterii ipsius potestate nullam dominationem , vel malam consuetudinem exercere audeat; sed liceal quielè et regulariler eisdem monachis piissimi Redemptoris, Clavigeri quoque ipsius Pétri absque ullà inquieludine agere perpetuum servitium : quod si Abbatis ejus cœnobii, quod prœterire non potest, obilus extiterit, non quilibet, quod absit, pecunia: ordinetur causa, sed secundùm Patris Benedicti prœceptum, talis qui aptus sit ad lucrandas

animas eleclione frai ru m bonorumque Christianorum constiiuatur. Hoc autem bonse voluntatis nostrœ votum perducere gestientes ad effectum , precamur successorum, vel fidelium nostrorum clementiam, ut qucmadmodum ipsi statut» volunt manere intacta, sic et banc auctoritatem per succedentia tempora sinant perdurare inviolala. Si vero quilibet ex hseredibus vel successoribus nostris, sive aliqua intromissa persona quse contra hœc benignilalis mostrae scripta, aliquam repelilionem , vel calumniam generare prœsumpserit , imprimis iram omnipolenlis Dei, et Sancîorum omnium incurrat, suaque repetitio nullum vigorem oblineat , insuper nisi resipuerit , cum Nerone et Diocletiano, similiterque Apostatâ Juliano, eteorum sequacibus Martyr u m persecutoribus, aeternis gehennse incendiis societur. Prœsens autem auctoritas manu propriâ sub signo sancta3 Crucis, manibusque fidelium nostrorum roborata perpetualiter maneat fuma et inconvulsa. Signum Comilis Odonis qui hanc auctoritatem fecit, S. Hogerii Comitis, S. Manassœ Comilis, S. Goffridi militis, S. Hotberti , Sig. Hugonis Vicecomitis, Sig. Alonis fratris ejus , Sig. Alberti, etc. Data est haec auctoritas ad obsidionem castelli Langiacensis, pridie Idus Februarii anno Incarn. Dom. dccccxivc. Ind. 8 régnante Hugone piissimo Rege anno 8.

In Christi nomine Hugo atque Roberlus opitulanle divinà gratià Francorum Reges, anno Incarnationis Dominicae 994, indict. 12, regni autem noslri 8, communi omnium noliliat» tara praîsentium quàm etiam fulurorum notum esse cupimus; quod Emma Pictavensis Comilissa in quadam Curti vocabulo Burguliacâ, pro amore omnipolenlis Dei , cum consensu et voluntale Comilis Odonis sui fratris eam ex nostro beneficio tenentis, Monasterium construxit , fulurosque ibidem monathos perpetualiter decrevit. Ut vero ulriùsque largitio firmior haberelur, jam defuncto Odone Comité, uxor ipsius Berta nomine unà cum filiis suis, pariterque Domno Abbate Guilberlo clementiam nostram buiniliter postulavit, ut nostrà as-

sertione oamdem rem corroboraremus. At nos curam Sanclaa Dei Erclesiaa in mente habentes, eamque semper exaltare rupientes , cum consilio et assensu , tam Episcoporum, qnàm optimatum nostrorum, pro animarumnostrarum redemptione, eorumque qui hoc exposlulaverunt œternâ salute, ipsorum pelitionem nostrâ auctoritate munitam in perpetuum fore voluimus. Sed ne post modum humanâ calliditate, vel invidià contrarietas aliqua oriretur , designando indicavimus , ut quicquid ad eam curtim pertineret , videlicet cum vicariâ et cœteris adiacentiis integrum habeatur; salvo tamen jure Ecclesiastico. Prœtereà nostrae inscriplioni inserere placuit, quatenus nulla judiciaria poteslas incolis ejusdem Joci ullam molestiam inférât , malamve consuetudinem ingérât, neque ad aliquern quicquam ex eadem re pertineat , prœter id , ut decedente Abbate, alium constituendi electum jam à fratribus absque ullius prelii cominercio respectus ad prœdictam Comitissarn filiosque ejus habeatur. Super hoc etiam addimus, ut nulli fuluro Abbali liceal terras ad eum locum pertinentes ssecularibus distribuere , aut aliquo modo commulare absque illius loci utilitate. Si quis vero, etc. S. Roberti inclyti Régis. Data est hsec auctoritas Parisiaco Palatio regnantibus Hugone et Roberto Regibus anno 8. Rotgerius Protocancellarius subscripsit.

(Tiré de l'histoire des comtes dp Poitou de Jean lieslu.;

Lettre du Pape Innocent tll à Luc, abbé de Bourgueil.

An 1208. — Innocentius Episcopus servus servorum Dei, diieclis filiis Lucae Abbati monasterii Rurguliensis, eiusque fratribus. Ad exemplar fœlicis recordationis Silvestri Papaprœdecessoris noslri, sub B. Pétri et nostra protectione sus-

cipimus. Praelerea quascunque possessiones , quœcunque bona idem monasterium possidet concessione Ponlificum , largilione regum , vel principum, oblatione fidelium, etc., in quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis. Et primo locum ipsum in quo prœfatum monasterium si tu m est eum omnibus pertinentes, curtim Burguliensem cum Ecclesia S. Germani, et Ecclesia S. Nicolai, Ecclesiam quoque Ghofiacum super fluvium Ligeris cum portu. In pago Turon, quartas très ex beneficio Corbonis Militis; item ex supradicto Milite quartas quatuor cum curti Suliacense; item medietatem curtis de Cassanias cum medietate Ecclesiae S. Marise; item Ecclesiam S. Hilarii cum medietate curtis de Vozallia; item emptiones quasdam , id est villam de Cruolio cum pertinentiis ; item Ecclesiam S. Dionysii in curti Galvaica ; item Villas, Boras Canalias, Loliacum, et quidquid ad ipsas aspicit. Ecclesiam quoque in bonore S. Hilarii cum curti Succiaco, item Ecclesiam S. Marise in Bellomonte constitutam, cum decimis et utililatibus suis; vineas etiam, prata et domos in circuitu castri Fontaneti, quas scilicet monasterio S. Pétri Burguliensis bonae mémorise Emma Comitissa Piclavensis fundatrix, ejusdem piâ liberalitate donavit ; item Ecclesiam in honore S. Stephani cum villa totâ quse dicitur Lotias. Villam quoque Gassaniam integerrimè , Ecclesiam quoque S. Christophori cum tota villa , ac feria, cum vicaria et teloneo integerrimè, absque alicujus personae dominatione ; villam quoque vocatam Adbrolium Aldet'ridi ; Ecclesiam etiam de Oziaco cum tota villa ; item bas villas, videlicet Podium Caninum vel Regia Lemovicinaria, Podium Letardi de domna Vineda. Mansum Ledranni et Aloda , et juxta Cassanum villam supradictam, Ecclesiam in honore S. Martini cum tota villa quœ vocatur Villaris. Item villas duas, videlicet Drogiacum et Turtum ; item quartas quatuor in villa de Ordriniaco; in Àlniazi pago duas Ecclesias unam S. Pétri et alteram S. Nazarii, sitas ad Ingolmas supra littus maris ; item prabendam quoque S.

Martini Condatensis vici ; cum Ecclesiis, domibus, et pratis adipsam pertinentibus ; in pago Ebroicensi curtim quae vocatur Eoldra, et villam quae dicitur Francavilla cum Ecclesiis et omnibus pertinentiis suis, et tertiam partem de Longavilla super fluvium Sequanse, Prioratum S. Christophori de Castroforti cum Ecclesiis parochialibus, Prioratum S. Saturnini de Cabrosia cum parochialibus Ecclesiis, Prior. S. Martini de Palatiolo. Prior. S. Pétri de Limos, Prioratum S. Marise de Plaissiaco, Prior. de S. Marise de Melfa cum Ecclesiis parochialibus , Prior. de Consannivilla, de Espelteriolis , et de Baucort , Prioratum de Turtiniaco , Prioratum de Niolio , Prior. de S. Leodegario, Prioratum de S. Andréa de Castro Mirabelli, Priorat. de S. Porchario infra civitatem Pictavensem, Prior. de S. Hilario , Prioratum de Gorgeio, Prioratum de Rajocea, Pr. de Faia, Prior. S. Marise de Perusia, Prior. S. Marise de Belloloco in civitate Engolismensi , Prioratum de Graciaco, Priorat. de Erant, Prioratum de Eos, Prioratum de Someraco, Pr. S. Melani de Castro Cainonis, Priorat. de S. Michaele, Prioratum de Ingrandia, Prior. de d'Erval, Pr. de Essartis, Prior. de Esrol, Prior. de Brenno, Prior. de Insula- Vigerii cum Ecclesiis parochialibus, Prior. de Massileio cum paroch. Ecclesia S. Germani et aliis pertinentiis suis, parochial. Ecclesiam S. Crucis Turon. Parochialem Ecclesiam de Varennis, paroch. Eccle. de Secundiaco, paroch. Eccl. de Oletà cum redditibus quos debetis percipere ab eisdem, curtim de Plessiaco , curtim de Callonia , curtim de Millevrello , curtim de Brolia, curtim de Rochamonachi, et curtim de Buccello cum paroch. Ecclesia et aliis pertinentiis suis. Decernimus ergo ut nulli omninohominum, etc.Datum Sorse permanum Joannis Sancta Rom. Eccl. Not. Incar. Dom. anno 1208. Pontificatusvero Domini Innocentii Papse III, anno xi.

(Tiré des anciennes archives de l'abbaye de Bourgueil.)

Concession faite par le comte Geo froi- Martel, à l'abbaye de Saint-Nicolas d'Angers.

Vers l'an 104-0. — Ego Gaufridus Andegavensium Cornes, transfundere in omnem posteritatem per litteras volui , quod suggessit mihi mater mea Hildegardis Comitissa , ut Ecclesise quarn instituerat pater meus in memoriam summi Patroni B. Confessons Nicolai, defuncto ipso pâtre meo Fulcone impensiùs quàm fecerat, ipse aliquid donarem propter meam et ipsius salutem. Ad suggestionem ergo matris mege Hildegardis Comilissœ adauxi prsedictae Ecclesiœ, ad suffîcientiorem fratribus qui in loco Deo digne vivere instituissent, exterioribus in rébus victum, torrentem Brionellum super quod sila est ipsa Ecclesia; concessique licentiam faciendi molendinos in exitu ipsius vivarii, quod in concessum habuerant in vità patris mei. Terram quoque quarn pater meus bubus propriis excolebat,et dicebatur cultura Comitis, reliquorum etiam quai priùs Ecclesia possidebat; paternam concessionem meâ quoque concessione roboravi , et omni immunilate sublimavi, et donavi quoque \inagium suarum omnium vinearum Deo et S. Nicolao, et inibi degenti monacborum collegio. Adauxi etiam ad sustentationem eorumdem servorum Dei novem arpennos pralorum in Labello juxta illa quse pater meus anteà donaverat, et duodecim in Longua Isla. Concessi etiam eis ut omnia quse babent vel habituri suntsine relinaculo ullius mea3 cosdumaî quitta habeant. Testes Hubertus Prœsul, Willelmus et Gaufredus Comités Pictavi, Herbertus Cornes Cenomagnis, et Hugo nepos ejus, Lancelinus Balgenciaco, Coiolinus Vicecornes Britannea3, Suardus de Credonio, Geoffredus de Prulliaco, Albericus de Monte Jobannis, Baginaldus de Castrogonterio cum Adelardo filio suo Corolinus de Sanctâ Maurâ. Geraldus de Faio, Bernardus de Canlosciaco, Odricus bibit

vinum, Burcardus Thesaurarius, Rainerius de Turris, Radulphus Vicecomes, Raginaldus filius Drogonis. Gauffredus Turonis. Ad firmitudinem perpetuam facli Goffredus Cornes signum hoc Sanctœ Crucis manu suâ impressit. Signum Fulconis junioris, S. Philippi Régis Francorum. Regina B. istis testibus, Amalrico filio Beraldi, Arnulfo Bulzerio, Goffrido Ridel, Willelmo Gonerio Unnano piscatore regio.

[Tiré des anciennes archives de l'abbaye Saint-Nicolas d'Angers.)

Chartre de Henri Ier, roi de France, qui confirme la fondation de V abbaye de Saint- Nicolas d'Angers.

An 1054. — In nominae sanctae et indivïduae Trinitatis. Henricus gratià Dei Francorum Rex : notum fieri cupimus fidelibus nostris prsesentibus et fuluris quod cùm regni utilitatem ordinando Andegavensem usque urbem descendissemus, fidelis noster, atque consanguinitate propinquus Gauffridus ejusdem civitatis strenuus Cornes, ad nostrse serenitatis accessit prsesentiam , suppliciter deprecans , ut fundationi monasterii B. Confessons Chrisli Nicolai a venerabili pâtre suo Fulcone inclito Comité olim inchoatse, sed ac se postmodum aliquibus crementis supplelse, regiaa authoritatis nostrse stabilimento concederemus. Cujus petitioni ob divum tactus veneratione libenter assensum praabuimus et prsecepti nostri scriptum inde fieri prsecepimus per quod fundationem prœdicti monasterii, in honorem S. Nicolai consecrati, et universas donationes rerum, atque emptiones a fidelibus hominibus factas , sive in futurum justo et rationabili ordine faciendas confirmamus, et corroboramus. Actum Andegavis civitate publiée, anno ab

Incarnat. Verbi Domini mliv. Cal. Martii in monasterio S. Albini. Anno quoque regni Domini Henrici Régis 26.

Chavire de Geoffroi IV, dit le Bel, comte d'Anjou, qui confirme les privilèges accordés à r abbaye de Saint-Nicolas d'Angers.

An 1146. — Ego Goffredus Andegavorum Cornes, Sanctœ Dei Ecclesise hactenus aut parum profuisse cognoscens , ob salutem mei, omniumque meorum , dignum duxi ea quaa antecessores mei Comités Andegavenses pro remedio animarum suarum Ecclesiac B. Nicolai Andegavis et Monachis ejus contulerunt, sigilli mei authorilate et testimonio in perpetuum eis confirmare, et de parte meà aliquid augmentare. Concedo et omni immunitate sublimo quaacumque habent nunc, et qusecumque habituri et adquisituri sunt in posterum, et in omni terra meâ, et in omni dominatione meà sive de proprietatibus meis, sive de rébus ad meam dominationem pertinentibus, ut ipsa sine ullo retinaculo ullius meae cosdumae, et exactionis quieta et libéra habeant. Imprimis torrentem Brionellum, totum et ad integrum cum omnibus piscaturis et farinariis, et omni pœnitùs ulilitate vel commodilate, quœ vel jam inibi paret, vel in futurum emelioranda est. Terram quoque quœ dicebatur Cultura Comitis , Forestam vero quœ Chulia dicitur totam intégrant sine aliquo impedimento. Boschium aulem quod Bicbardus miles dédit eis cum omnibus ad ipsum pertinentibus : boscum et terram. L'herarium pariler quod Fulco pater Mathei de Plessiaco cum Philippe fratre suo ipsius Mathei patrino, donavit illis, et Reginaldus Rufus in pra3sentià meà authorisavit eis décimas dimidiam parlem de Bosco Failloso. Aceriam de Bosco qua3 Quarteria dicitur, octavam partem quod Theheldus et Harduinus filius ejus de ïreviis

dederunt eis 12. arpennos pratorum in Longà insula. Omnia prata quae ipsi habent in Lupello : decimam partem parnagii mei de Mulnesio, cui monachos ipsos interesse prsecipio : reliquorum etiam quse priùs Ecclesia prsedicta possiderat, concessionem ab antecessoribus meis eis factam meâ quoque concessione corroboro, et communitione confirme» vinagium omnium vinearum suarum, forragium quoque omnium lerrarum suarum eidem Ecclesiae concedo, et inibi degenti rnonaeborum collegio; Necnon concedo eis atque prsecipio quod omnes liomines ipsorum quieti liberi et absoluti sint, ne Pr&positus meus et Yicarius audeat penitùs distingere illos pro ullo forfacto, nisi sit aliquis talis quem monachi distringere non cessent. Si autem evenerit ut dueilum inter bomines monachorum oriatur, in ipsorum Curiâ finiatur. Et si cum uno suorum hominum et alio extraneo similiter : si vero bomo ipsorum unicum hominem ad bellum provocaverit, in Curià meâ finiatur. Quod si homo illorum victus ceciderit, carceratum eum secum reducent. Si autem meum fervum provocaverint in Curià suâ finiatur. Si vero meus homo victus fuerit, quietus mihi restituetur. Insuper etiam concedo ut sui bomines nullam mihi cosdumam faciant , nec ad aliquod meum negotium pergant, nisi solummodo ad bellum publiée inditum aut denominatum. Nec ad illud quam ego ad Abbatem vel monachos prœdicti loci aliquem meum familiarem amicum transmiserim , qui non sit Prepositus, nec Vicarius, nec minister alicujus districturae meae exauctor. Haec omnia amoris Dei intuitu, et uxoris meae Mathildis Imperatricis interventu, ac etiam Abbatis Joannis rogatu in perpetuum confirmo illis. Ex parte authoritate meâ dono aquam apud Rochiam qua3 est sub veteri exclusâ : monachorum in Ligeri cum insulis ad eamdem aquam pertinentibus, ad faciendum inibi exclusam molendina et piscarias. Quidquid de ipsis monachis fieri placuerit in proprio ex hoc ita solide et quietè et libéré ab omnium consuetudine, sicut unquam aliquis de antecessoribus meis

quietiùs et liberiùs quidque in eleemosynà contulit, nec etiam aliquis Praspositus aut Vicarius manum prsesumat mittere, aut violentiam inferre in aliquibus rébus ipsorum : super eamdem vero veterem exclusam de eis piscariam, in quam nullus piscare audeat, nisi jussu aut voluntate ipsorum. Hœc quidem me ita dédisse et confirmasse liquet anno 4196 (1) ab Incarnat. Domini, Ulgerio Andegavensi Episcopo, scilicet his mecum testificantibus, Abbate Joanne, Mauricio monacbo, Orrico monacho, Roberlo Anglico monacho. Galgiano de Chimilliaco, Raginaldo Rufo, Pipino de Turon. in Ecclesiâ An-

degav. prseposito.

(Tiré du Gallia christiana velvs, t. iv.j

Chavire du comte Fonlques-Nerra , relative à l'abbaye du

Ronceray.

An 40Ï28. — Ego Fulco Andegavorum Cornes, atque Hildegardis conjux mea, necnon Gauffredus noster filius, hanc B. Mariae basilicam usque ad fundum exutam à fundo paulo nobiliùs reduximus ad integrum, reservato tantum altari quod usque in pra3sentem diem apparet, de sublus in scriptis, in quo beatus Melanius in Quadragesimne capile, sacrato Clirisli corpore missâ explelâ, electo Dei Albino, Victori, Launo , Marso, eulogiam caritatis contradivit, et ob liane causam, abhinc locus isle nomen Caritatis obtinuit. De quibus B. Marsus paulo abstinentior eulogiam in sinum ab ore dejectam, in ydrum statim vebementissimè conversam , Dei servo Melanio

(1) Il y a évideqiment i<i une erreur de date. Ciooffroi-le-Bel etl'évêque Ulger n*' vivaient i»lus en 1196; ils étaienl morts depuis loug- (f'inps. Nous pensons <|u'il faut lire 1146, date qui s'accorde bieu avec fépiscôpal dTJlger >\ l'époque du eonite Geoffroi.

in ipso reditu celare non potuit, hanc itaque basilicam domini lilii sui in praesens virlutibus ac mirabilibus signis praeclaram, eidem beatissimse Virgini Mariée n. Julii in communern animarum nostrarum salutem ab Huberto venerabili Praesule solemniter fecimus dedicari, memoralo Episcopo volente et concedente, statuentes ibi quatuor esse Sacerdotes ad serviendum Deo nocte et die, et Monialibus inibi habitantibus; uniquique Presbyterorum dornum suam ubi maneret donantes, et vineas et prata, et terliam partem decimse ejusdem parocbia?. Statuimus etiam ut denominati Presbyteri in eadern Ecclesià personaliter deservirent , vicarios non habentes , et in eadem Ecclesià assidue manerent , ne propter eorum incuriam , vel instabilitatem aliquod Dei servitium faciendi in sa3pedictâ Ecclesià negligentia eveniret. Quod si forte accideret, per cujus negligentiam vel superbiam eveniret, à redditu suo privaretur, donec ex integro emendaret. Consilio autem prsefati Andegavorum venerabilis Episcopi et admonitione, statuimus ut oblationes quse ad Presbyterorum manus in celebrationibus missarum delatae fuerint, per médium inter prsedictos Presbyteros et Moniales aequâ sorte dividantur. Ceterae vero qualescumque sint oblationes ad Ecclesiam eamdem quocumq; modo delatœ , quas Sacerdotes manibus suis in celebrationibus missarum non receperint, proprise erunt monialium, absque parte alicujus, candelse vero et caetera luminaria undecumque venerint , similiter absque alicujus parte monialium erunt. Bénéficia vero quae de saepulturis mortuorum evenerint, de annualibus, de trigenariis, de septimalibus, de missis defunctorum, de missis et quaa privataa vocantur, de baptisteriis, de confessionibus , de omnibus beneficiis quocunque modo provenant, per médium inter moniales et Presbyleros dividantur. Yisitationes vero Presbyterorum sint; Qui vero de facultatibus suis Ecclesias B. Mariée et Monialibus sive infirmitate, seu in sanitate aliquid delerminalè contulerit, vel donaverit , proprium monialum erit; Qui vero Presbyteris, sicut de monia-

libus diximus determinatè donaverit , proprium Presbyterorum erit. Si autem contingit aliquem alium Presbyterum prseter articulâtes quatuor Presbyteros Ecclesiae aliquam missam cantare, et Deo inspirante aliqua ab aliquo oblatio, ad eamdem missam ei oblatafuerit, de eadem oblatione quantum moniales voluerint habebit. Donavimus etiam Presbyteris, unam archam super pontem Meduanie , dum vero mernorata Ecclesia in honorem B. Mariae à jam dicto venerabili et sanctissimo Andegavorum Episcopo Huberto dedicaretur, accepto communi consilio de facultatibus et rébus nostris prout suppetit ad prœ sens eidem Ecclesiœ contulimus, et in manu Episcopi posuimus. Donavimus igitur huic tain sanctissimo loco xl arpennos vinearum propè eundem locum sitos. Ad fossas super Ligerim xxx arpennos pratorum. Donavimus iterùm duos alodos, unum quidem ad cal vu m , cùm uno molendino , alterum alodum similiacum. Damus iterùm quartam partem unius molendini in Sarlâ ad Morennam. Anno igitur ab Incarnatione domini nostri Jesu Christi veri Dei Verbi 1028. Intemeratà Virgine Maria mxxviii, ii Idus Julii congregatâ ad tamsolemne gaudium multitudine Andegavorum, Hubertus venerabilis Andegavorum Episcopus , Monasterium beatœ Mariae Caritatis Virginibus ibidem ad Dei servitium dispositis festivâ dedicatione consecravit , et omnia eidem sanctissimo monasterio collata et conferenda Episcopali auctoritate firmavit, et terminos paroebiso ejusdem Monasterii, communi assensu sui Capituli instituit, atque concessit, prœsente Buchardo , Thesaurario , Gausleno Decano , Primolde Archipresbytero, et aliis multis. Sunt autem termini ita constituti et concessi , à porta Boleti usque ad frigidum fontem, à Spinatio usque ad campum S. Germani bujus soleinnitate dedicationis laetificatus, et de noslra) intentionis provectu exhilaratus, ego Fulco Andegavorum Cornes atque Hildegardis uxor mea pro redemptione peccatorum noslrorum, et pro anima patris mei Goflredi Comilis, neenon et malris mea1 Adela? prœter donata et concessa, do-

namus atque concedimns prsefato monasterio duo maxima alodia sita propè vicum Leonis, quorum unum nominatur alodium Quintini positum super flumen Oliclum, alterum vero Caluonum super Meduanam cum moino uno in ipso flumine, apud fossas villam Fiscalem donamus unarum optima3 piscationis et pratorum arpennos 30. Servum quoque Ermenaldum cum totà proie suà, item ad varium ancillarum Dei servitium eontulimus servam nostram Ramois cùm sobole sua, excepto Geraldo fîlio suo. Item et alias ancillas Gerbeigam et Fredeburgim. Dedimus quoque apud civitatem subtus monasterium tractum unum ad piscationem sagense dominica? monasterii , ad coquinam sanctimonalium , tradidimus servos Bernardum cùm fratribus suis Bucardo et Odone. Sig. Fulconis Gomitis, S. Hildegardis Comitissse , S. Goffredi Fulconis filii , S. Huberti Andegavorum Episcopi, S. Buchardi Thesaurarii,Gosleni Decani, Primoldi Archipresbyteri. Ego vero Hildegardis Andegavorum Comitissa dedi Deo, et Ecclesiae B. Marise quasdam parvitatis mese possessiunculas quas variis emptionibusà diversis venditoribus comparaveram in usus ancillarum Dei, pro peccatis meis redimendis et pro anima carissimi mariti mei Fulconis Comitis, apud Morennem scilicet sedem Episcopalem, molinum unum ad censum solvendum Episcopo Andegavensi. Item ad Briam Sortœ dimidium molinum in flumine Meduanaa, in loco qui dicitur Garrarias dimidium molinum. Apud Prisciniacum unum mansum terra3, apud Cauriacum i. mansum, intra civitatem Andegavum juxta Ecclesia3 B. Maria; aream mansionum ad censum Buchardi Thesaurarii. In loco qui Lupellus dicitur decem arpennos pratorum , apud Trodeiam de terra quartas duas dédit Rainerius Dominicus Vassus , servum suum quoque nomine Adelardum cùm totà familiâ sua, cùm filiâ suâ Disoia qui obtulit illam Deo et S. Mariae, apud Forgias de terra arabili dédit duas mansuras, Vuido Chez Thesaurarius auclore seniore suo Sigebranno et fîlio ejus Guillermo, in circuitu Andegavae urbis in diversis locis

de alta ripa Meduanse, in quâ monasterium situm est, dedi ego Hildegardis Comitissa, in variis locis plures arpennos vinearum, Harduisa dédit Deo et S. Marise quoddam molendinum sine calumnm. quod à pâtre suo et à fratre nomine Gosleno datum illi fuerat , in perpetuo tenendum cùm duobus arpennis terrse ad censum solvendum 8. den. basili&e, et Raginaldo absque ullâ costuma seipsâ auctorisante cùm omnibus suis nepotibus; tali tenore ut excommunicentur ab omnipotente Deo , atque ejus genetrice Maria omnibusque sanctis se Chrislianis, quicunque illud calumniare voluerit, aut aliquam consuetudinem immitlere. Fzo ejusque conjux Josberga dederunt S. Maries pro beneficio3. quartervineas, et dimidium arpennum terras ad censum reddendum v. denar. Alberico et Hugoni , hic autem Hugo dédit filias suas rosanagium hujus ^ineas, et decimam pro vestitu, qui eam tradidit perpétuas virginati. Prastereâ ex eodem tabulario Roncerei erutum est Gaufridi filii Hildegardis instrumenlum donationis, cujus liaec verba sunt : Anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi mxlv. à dedicatione monasterii B. Marias, 17. ab obitu patris mei Fulconis illustrissimi Comitis v. Ego Gofïridus Cornes animadvertis quamvis pectori et immeiïto à divinâ tamen propiciatione prosperos mihi circares meas multiplicari processus, ne omnino tantis beneficiis Dei mei si apparerem ingratus, dijudicarer indignus, proposui Ecclesiarum vel Monasleriorum sub ditione mece poleslatis posilorum aliquam diligenliam et providentiam assumere, et servis sive ancillisDei in ipsis degentibus in quantum possum quietem et securitatem procurare, ut videlicet ipse ad Dei servitium, per negligentiœ meas peccata nimis inutilis et tardus , saltem per hoc mihi quempiam venia3 patefaciam aditum , quod Deo assidue famulantibus impendo defl'ensionis munimentum. Ilaque inter caetera hujus execulionis studia, |)ra3cipuè de Monasterio Gloriosac Dei genitricis Maria1, «luod vitlelicel in prospectu civilatis Andegavae super ripam Meduanoe fluminis situm, et ab antiquis

temporibus Garitatem nominatum , bonse mémorise Fulco pater meus, et Deo devotissima genitrix raea domina Hildegardis Comitissa ad monasticam puellarum Congregationem provexisse dignoscuntur, sollicitudinem prsetermittere passus non sum : sed quia ibi sanctimonialium congregatio degil, perpendens illius sexus invalitudinem ad res suse possessionis ab invasoribus defendendas , universas abhinc rétro ibi actas rerum donationes , vel comparationes, in unam summam diligenter colligi praecepi, quatenus universa possessionis ejusdem loci summa , diversis temporibus à fidelibus viris vel tradita , vel legitimis contractibus comparata, et in diversis locorum posilionibus constituta, per scriptural dinumerationem taxetur, et in praesentià meà, vel optimatum meorum celebri relectione decurratur, meàque auctoritate et nobilium virorum Clericalis simul et Laicalis ordinis favore constabilitatem firmam pereuniter obtineat , et rememorationis integrse et quietae conservationis digniorem.

(Copié sur un vieux litre en parchemin )