‹ Histoire de l'Université de GenèveChapitre 205 sur 213 · CHARTE UE L EMPEREUR CHARLES IV · texte numérisé non relu

CHARTE UE L EMPEREUR CHARLES IV

gratie benignitatis Cesaree ad ipsum studium el ad ejus saluberrimum exercitium properantius accedere, et ad veniendum constantius aniinari, ipsis, de dono uberiori Imperialis gratie, eoncedimus el largimur, quod hiidem redores, magistri, doctores, scolares et auditores, et eorumdem familiares, cura universis et singulis (jue ad predictum studium ipsorum occasione et ad usum seu necessilatem degentium in studio defferentur et pro tempore fuerint adducenda vel transmittenda, sint et esse debeant perpetuis futuris temporibus omnimode, penitus el absolute liberi, immunes, et specialiter exempti ab omni prestatione thelonii, daeii, pedagii, gabelle, etab omni alio genere contribulionum que specialibus vocabulis regionum, provinciarum, seu districtuum designari poterunt, etspeciem contributionis, seu cujuslibet realis vel personalis exaclionis respieiunt; ita videlicet quod nullus Principum ecclesiasticorum seu temporalium, Comitum, Baronum, nobilium, civitatum, locorum Gastellanorum, vel Ofïicialium eorumdem, présumât aliquem transeuntium, commorantium vel recedentium de dicto studio Gebennarum, vel ad ipsum studium undecunque per orbis latitudinem venientium vel transeuntium, quovis ausu temerario, ratione prestalionis vel exactionis cujuslibet, thelonii, dacii, pedagii, gabelle, vel alterius exactionis cujuscunque impetere, molestare, ofFendere, aul verbo vel facto quomodolibet perturbare, etiam si auctoritate nostra Gesarea, vel predecessorum nostrorum Romanorum Imperatorum specialem gratiam habeant, aul in genere vel in specie consecuti sint, quod in suis loris, territoriis, civitalibus, fortaliciis seu villis, ratione viarum publiearum reficiendarum, aut constructione seu reparatione ponlis, transitus vel passagii, possit et valeat lhelonia, dacia, pedagia, gabellas, aul alterius cujuscunque generis exactionem vel prestationem a transeuntibus recipere, petere, exigere vel levare. Quibus omnibus quoad indultumhujusmodi presentis gratie de certa scientia derogamus, et eorumdem concessiones et gratias super levandis pedagiis el aliis, ut supra prescribitur, rémanentes in certis suis tenoribus et clausulis lirmas, intégras et illibatas. — Geterum parum prodesset libertates et gratias concedere, nisi deputarentur specialiter qui vigore et auctoritate Cesarea conservarent el tuherentur concessa et singulariter indulta, predictum Illustrem Amedeum, Comitem Sabaudie, Principem consanguineum et fidelem, suosheredes, successores et posteros pro tempore Comités Sabaudie, députa mus, statuimuset ordinannis pro specialibus conservalori bus dictorum privilegiorum el libertatum generalis studii Gebennarum, cum plena et omnimoda potestate et auctoritate corripiendi et castigandi si quem vel quos reperient transgressons, invasores seu violatores privilegiorum, libertatum, immunitatum, vel exemptionum predictorum studentium vel regentium in dicto generali studio Gebennarum. Nulli ergo omninohominum liceat banc nostre presentis concessionis gratie et exemptionis paginam infringere, vel ei quovis ausu temerario contra ire. Si quis vero contrarium attemplare presumpserit, gravem indignationem nostram et Imperii sacri, et penam sive nnilctam pro motu et voluntate dicli Comitis

ANNEXES

Sabaudie inlligendam cognoseal se lolies quolies contra factum luerit irremissibiliter incursuruin.

— Signum serenissimi Priucipis el Domini, Domini Karoli quarti, Romanorum Imperatoris invictissimi et gloriosissimi , Boemie Regis. —

Testes lui jus rei su ut venerabiles Pet rus S1' Narbonensis ecclesie Archiepiscopus et Primas, Bertoldus Eystetensis [Eichstadt], Marquarclus Augustensis, Lamperlus Spirensis, et Theodoricus Vuormaciensis, episcopi, Illustres Rupertus junior Cornes Palatinus Rheni sacri Romani Imperii Archidapifer et R a varie Dur, Ludovicus secu ndogenitus Andegavensis et Johannes lertiogenitus Riluricensis fratres, Duces, quondam serenissimi priucipis Johannis Fraude Regis, Barnym Stetinensis, Henricus et Rupertus Lignicenses, Bollio Opuliensis, et Prinezlaus Teschsineiensis, Duces, spectabiles Rurchardus Burgravius Meideburgensis, mugi ster imper ialis Curie, Johannes Landgravius de Leutemberg, Ludovicus de Otingen junior, Fridericus de Lyningen senior, et Henricus de Swartzburg, Comités , et alii quamplures Ra roues el nobiles Imperii sacri fideles, presentium sub aurea b alla typario Imper ialis nostre majestatis impresso testimonio litteraruin. — Datum Avinione, .4 . D.m° ccc° sexagesimo quinto, indicione tertia, quarto nouas Junii, Regnorum nostrorum anno decimo no no, Imperii vero u ndecimo.

Et ego Bertholdus, Dei et apostolice Sedis gratia Eystetensis episcopus, sacre. Imperia lis au le cancella ri us, vice rever endi in Christo pat ris domini Cunonis Treverensis archiepiscopi, sacri Romani Imperii per Gallium et regnum Arelatense archicancellarii, recognovi.

CHARTE UNIVERSITAIRE OCTROYÉE PAR LE PAPE MARTIN V A JEAN DE ROCHETAILLÉE, PATRIARCHE DE CONSTANTINOPLE, ÉVÊQUE COMMEN DATA IRE DE GENÈVE (1418-1422).

La pièce ci-après est tirée d’un formulaire manuscrit du XVe siècle, provenant de la chancellerie du Saint-Siège et qui se trouve actuellement aux Archives d’État de Hanovre. La collection dont il fait partie a été signalée à l’attention des historiens, en 1885, par M. Otto Meinardus, dans une notice très remarquée du Neues Archiv (vol. X, 35 ss.). Elle remonte à deux prévôts du chapitre de Brème, qui avaient occupé successivement , à Rome, des emplois importants de la chancellerie papale, sous Pie II et sous Sixte IV. Conservée jusqu’en 1652 aux archives de l’archevêché, elle fut dirigée alors, avec d’autres fonds de parchemins ecclésiastiques, à la suite de l’annexion au royaume de Suède des duchés de Brême et de Verden, sur le port hanovrien de Stade et demeura oubliée, dans un dépôt de province, pendant deux siècles. Elle en fut retirée en 1863, pour être versée aux archives d’État de Hanovre, par ordre du ministère royal de l’intérieur. C’est là que nous avons retrouvé, dans le volume inscrit au catalogue des manuscrits, sous la cote Y 12 vol. VI. le texte que le directeur actuel du « Staats-Archiv, » M. le D1' Dœbner, a bien voulu nous communiquer avec l’autorisation de le reproduire.

Ce document fait partie d’une série dont les pièces se trouvaient autrefois reliées en un parchemin sur lequel on peut lire une lettre annulée de Martin V. Il figure dans un groupe de formules modèles relatives à des concessions universitaires, constitué sous le titre : Generalium studiorum erectiones et diversæ concessiones pro studiis et studentibus. On le trouve entre la copie d’une charte similaire destinée à l’Université de Louvain, dont la fondation date de 1426, et celle d’une autre charte, également semblable par l’objet et par le style, en faveur de l’Université de Rostock, fondée en 1419. Comme Jean de Rochetaillée, le seul patriarche de Constantinople qui ait été évêque commendataire de Genève, fut nommé par Martin V, le 23 septembre 1418, et fut transféré au siège épiscopal de Paris, le 12 juin 1422, il n’est pas difficile de dater, au moins approximativement, la charte qui lui fut délivrée. La minute originale n’a pu être retrouvée à Rome, malgré une recherche attentive à laquelle Mr H. Stevenson, bibliothécaire, et monsignor F. Ehrle, préfet de la Bibliothèque vaticane, ont bien voulu s’intéresser. Elle est mentionnée cependant dans Y Inventaire des diocèses dressé, au siècle dernier, par le cardinal Garampi, et y est indiquée comme faisant partie des Archives datai res, Dataria apostolica, sous ce titre :

Pro Johanne Patriarcha Constantinopolit. et Administratore Ecclesiæ Gebennensis facilitas erigendi Universitatem et studium generale in civitate Gebennen.

A. B. Mai l. V. m, 1. p. 277.

On peut conjecturer que la cote Mart. V. m, 1 correspond au commencement de la troisième, sinon à la fin de la deuxième année du pontifical de Martin V.

Le volume où se trouvait la pièce en question a été égaré, — du moins on le suppose, — à l’époque de l’invasion française, sous le Directoire. Le texte que nous ont conservé les prévôts du chapitre de Brème, et qui présente d’ailleurs toutes les garanties d’authenticité que peut exiger la critique, n’en a que plus de valeur. Son défaut est d’être d’une lecture malaisée et de contenir, au début et à la fin, deux abréviations du copiste, qui js’esl abstenu de transcrire tant la formule complète de la salutation que la date et la signature.

Venerabili fratri Johamii, patriarche Constantinopolitano, comniendci lorio et administratori perpetuo in spiritualibus et temporalibus ecclesie Gebennensis per sedem apostolicam deputato, salutem, etc.

Copiosus in munere Dominas et in cunctis sais gloriosus operibus, a cpio omnia defluunt dona carismatum, ad hoc, nobis insulficientia respersis sae sponse aniversalis ecclesie regimen pia dignatione commisit, et nostre debilitatis oculo jugum imponens apostolice servitutis nos ad sacram Pétri sedem conscendere volait, at, tamqaam de supremo vertice, mentis nostre ad infima rellectentes intaitam, quod pro hujusmodi illastranda ecclesia ad fidei propagationem censeat orthodoxe, quid statui conveneril fideliam qaoramlibet prospiciamas attentias, et qaaliter a fidelibus ipsis per fugatas ignorantie tenebras illi per donam sapiencie in via mandatornm ad domam Domini conversari debeant sollertins attendenles, eos ad qnerenda litterarnm stadia per que militantis ecclesie respablica geritur divini nominis ac ejusdem lidei caltas protenditar, omnisqae prosperitas hamane conditionis augetar, nostre solicitadinis ope apostolicisque favoribus, perpensias excitemas.

Cam itaque, sicnti nobis exponere cnravisti, in Dacata Sabaadie, quamvis plerisqne civitatibas famosis, locis insignibns, popnloque et reram copia adrnodam opalento, sic nallas extet locas qao artiam saltem liberaliam stadiam viget generale, nnde partinm illarnm pleriqae, commodo et usa stadii carentes, hajnsmodi litterarnm imperitie subjacent, alias in eis sentantes incrementam, civitas qaoqae Gebennensis, qae, licet infra Dacatum consistât enndem, de temporal! tamen ecclesie Gebennensis ditione fore dinoscitur, ad hujusmodi receptandam confovendamqae studiam apta plnrimam etydonea existât, et propterea ta, nednm ad gregis tibi crediti sed aliarmn partinm vicinaram ac hajnsmodi reipnblice prosperitatem accnratins intendens, in civitate predicta stadiam ipsam in eisdem artibas apostolice sedis anctoritate fieri ordinariqne desideres saccessu oplato felici, al inibi carismatam eorumdem dilatatis fimbriis erndiantnr simplices eqnitate servata jndicii, concrescat ratio, et paritatis apertis radiis aniversornm clarias patescant intellectns, — Nos siqaidem premissa et hnjusmodi tam pinm meritoriamqne taam desideriam per qaod scientiaram tons ex qao ad Dei landem et gloriam hanrire qaeant singuli viri, succèdent concilii matnritate prospicai, virtalam et dogmatam ornatibas redimiti, discendi speratar irriguas paternis contemplantes affectibns tais devotis in bac parte supplicationibns inclinati, tibi sen pro tempore existenti episcopo Gebennensi, in loco quocumque ad hoc apto et ydoneo civitatis ejasdem, in artiam facultate predictarum stadiam ipsam anctoritate apostolica constituendi nec non erigendi et ordinandi ; illadqne, postqnam constitutum et erectum fuerit, at prefertar, ac ipsias aniversitatem, magistros videlicet, nec non docentes, legentes pariter et andientes inibi in artibas eisdem, ad singula stadii et universitatis eorumdem pro tempore supposita tam spiritaaliter quam temporaliter convenientibus privi-

CHARTE DU PAPE MARTIN Y

legiis, libertalibus, gratiis et honoribus auctoritate predieta fulciendi et muniendi eaque illis concedendi, et, ni observentur vigeantque inconeusse adversus eorum transgressores, sententias et penas congruentes statuendi, omniaqueque alia et singula, que in premissis et circa ilia alias quomodolibet necessaria vel oportuna fuerint, disponendi et exequendi plenam et liberam eadain auctoritate licentiam impertimur in omnibus ac eliam facultatem ; statuentes pariter et ordinantes quod, post constitutionem et erectionem prefatas, docentes nec non legentes, audientes et supposita hujusmodi quoad exercitium licentie in facultate predicta ordinandorum librorum quorumlibet, nec non circa singula illam contingentia raodum et formam ac ordinationes et staluta super ritibus (?) in studio Parisiensi hactenus usui tradita observare debeant et teneantur; ipsique otnnes et singuli etiain privilegiis libertatibus indulgenliis et immunitatibus quibuslibet magislris legentibus et scolaribus in dicta facultate Parisius commoranlibus per sedem apostolicam predictam aut alias quocumque concessis, seu alias de jure vel consuetudine debitis gaudeant in omnibus pariter et utantur. Singuli vero ex ipsis qui, cursu féliciter consummato, in hujusmodi facultate bravium obtinere meruerint sibique docendi licentiam ac magisterii honorem petierint elargiri, per singulos ipsorum i ni bi magislros vicario Patriarche predicti sive episcopi Gebennensis pro tempore existentis in hujusmodi spiritualibus generali, quem Cancellarium ipsius erigendi sludii eadem auctoritate perpetuo esse volumus statuinnis et eliam ordinamus, seu predieta ecclesia vacante, itli qui ad hoc per dileetos tilios Capitulum ejusdem pro tempore deputatus fuerit, pro eis debitis sortiendis insigniis vice presententur. Vicarius quoque sive deputatus docendi licentiam et magisterii honorem hujusmodi, servatis alias modo et forma neenon ordinationibus et statutis predictis, prout mérita et qualitates exegërint, presentatis tribuant et elargiantur eisdem ; ac presentati ipsi, quam primum licentiam et honorem consecuti fuerint ac reportaverint antedictos, absque ulterioribus de ipsis in hujusmodi facultate sciseitandis sive habendis examine atque approbatione, pro magistris in facultate predieta babeantur ubilibet, et tam in civilate prefata quam reliquis studiis generalibus, etiam aliorum Parisius in dicta facultate ad hujusmodi honorem provectorum adinstar, regere et docere poterunt in facultate niemorata, non obstantibus constilutionibus apostolicis et aliis contradictionibus ([uibuscumque.

Datuin etc.

LEGES ACADEMIÆ GENEVENSIS

Les Ordonnances de ] Ecole de Calvin fn renl imprimées en 1559, chez Robert Es tien ne, en latin et en langue vulgaire. Par ordre de Messieurs, le texte français fut annexé aux Ordonnances ecclésiastiques qu’on publiait en 1561 (nouvelles éditions : 1562, 1568,1569). En 1576, le Conseil approuva I édition revisée dont nous avons parlé (p. 140 s.). On trouve une nouvelle édition française en 1578, une traduction latine, en 15911, et de nouveau un Ordre des Escales en 1609.

La notice de Théodore de Bèze, qui sert de préface aux f.eges Acadeiniæ, dans la plaquette d Es tienne, se termine par le résumé suivant :

« Habentur autem omnino, siquis Acadeiniæ leges reoie ex pend a t , s ingu lis hebdomadibus, in publica « quidein schola lecliones xxvn. très nimirum I heologicæ : octo Hebrææ : G ræcæ très in ethicis, quinque « in Græcis oraloribus vel poetis : Ires in physicis, vel mathematicis : quinque in dialeclicis vel rheto- « ricis. In privât a vero schola , quæ in septem classes est disl ri but a , lecliones, absq ue repet i lion i bus, lxx, « singulis hebdomadibus habentur. Quod si (ut speramus Dei bonitale fret i ) idem Deus istorum consin I i or u ni author, ea promoverit , tum de islis perficiendis quæ sunt inchoata, t um etiam de reliquis ad ji- « ciendis, puta jurisprudentiie ac medicinæ professione, cogitatio suscipietur. »

DE PRÆ C E PT O RT B lî S GYMNASI I

Idonei Præceptoresqui in singulis classibus cloceant,a Ministrorum et Professorum eollegio cnm bona et pura conscientia eliguntor.Electi, amplissimo Senatui ofFeruntoi’, et ejus arbitratu eonfirmantor.

Mature i n suis audit oriis adsunto,nec temere lecliones præscriptas omi ttunto. Si quæ idonea causa coegerit lectiones intermittere, tempeslive Ludimagistrum admonento, ut sludiosis prospiciatur. Prospicietur autem vel reperto vicario, vel d ua bus propinquis classibus in unam ad tempus conjunctis.

Inter docendum, inoderatam gravitatem tum in habitu tum in gestu servanto. I n script ores q nos i nter prêtai) tint tir, ne invehu ntor, sed eorum sententiam fideliter explicanto.Si quid ni mi uni obscure, a ut non suo loco, autnon salis diligenter scriptuin vi débit ur, auditores modeste admonento. Pu eros in si lentio continento. Contumaces aut négligentes a rgu un to, et pro culpæ rationecastiganto.Præcipue Deum atnare, et vitia odisse docento. Non nisi peracta lectione (qttoad ejus fieri poterit) ex a u cl i torio egrediu ntor. Dato autem signo, statim suosq uisque,eo q uem dicemus ordine, dimittunto.

Inter se mutuam ac vere Christianam concordiam fovento. Alii alios inter docendum nulle modo lacessunto. Si quid controversiæ inciderit, ad scholæRectorem

LEGES ACADEMIÆ GENEVENSIS

referunto, et Christiane eausam suam agunto. Is nisi statim componere lilem potuerit, ad Ministrorum collegium referto, qui suam authoritatem interponant.

Page 1