I. Dolium mellis tenens quatuor amas, débet decem de
(i) LayeUeE , ii<». 3. DiericxE , p. 221 à 256. Le litre flamand est : Ser Wasselins tolndie hout Maes van Farneweke, ton lieu et sire Wasselin, que tient Marc de Yarneweke. La famille Yaprnewycb» est une des plus anciennes de Gand.
240 PiftcES
narios, vel yas vacnnm pro theloiieo, ntnim mercatori ma* gis placuerit, et si emetiatnr per gdtham » (1) ex qnàlibet gelthâ datur unus denarius.
n. Ex amà medonis dantar duo denarii. Ex amâ cervisiœ datur unus deuarius.
m. Ex qualibet bigatft vel quadrigatft wedes, sive per terram sive per aquam veoiat, dantur sex denarii. Si tîielonearius mercatori non crédit de onere navis, qnot biga* tas aut quadrigatas navis contineat, mercator, fide interpositâ, liber recédât.
IV. Ex occisâ ove datur unus obolus, ex occisâ vaccâ vel bove dantur duo denarii.
V. Mercator ferens ciphos pladinos vénales eligat sibi meliorem, et de residuis thelonearius accipiat, quem voluerit. Si quis tulerit ciphos de alno, vel de alio ligno viginti quinque vel plures, det unum ad theloneum, sipauciores tulerit, nichil débet. Ex centum scultellis dantur quatuor scultellae, si pauciores fuerint quam viginti quinque, nichil debent.
VI. Extranei, qui panem vendunt in Gandavo, ex quinque solidatis debent unum denarium; extranei vendenles panem suum per totam hebdomadam, et non revertentes ad domum suam, ex totà hebdomadâ, debent unum denarium. ^
VU. Qui alveos vel alla vasa lignea, quae thelen (2) appellant afiferunt XXV vel plures, debent unum vas de vasis suis, si pauciores ferunt quam XXV nihil debent.
VIII. Burgenses de Gandavo manentes infrà quatuor portas Gandavi , et illi de veteri castro, et qui manent in bonis appenditiis castello Gandensi, liberi sunt ab hoc theloneo.
(1) L'aime contenail environ 1 hecloUtre 38 litres, la vel te 2 litres 86 centilitres.
(S) Nom flamand de vases ronds et creiix , de forme plus ou moins plate.
JUSTIPICATITES. t4l
IX. QaiGumqoe tbeloDeaiii sawnfrauAileiiter detinuenti innichiloylicetipseindè convictusfuerit» multabitiir» Terum tamen integnun theloneum per^vet.
Actum Cortracî aouo Domini MdC m^se julio, diç idii9 julfi, hiis testibus yidelicet :
Ger$a*doprœi>o$UoBrageQ^, SygerocasteUanoGandeasi; Johanne castellano Insulensi ; Theodorico câstellano de Dikemud^ ; Gerardo de Ba^oel; Gerardo de Grember^es ; Balduiao de Ckomnes.
D. Tbelonmtmquo4dai$ir adpêrêam Tnmohinii (i).
In nomme saoact» et individus Trinitatis. Amen. Qttnm ))erinjnriosas exactioncs tbelonearii nosiri nayesper Tron^ cinium transeuntes saepiùs gravaverunt, idcircè ego Baldui« nus Flandriae et Hainoniae cornes, nec non et Maria, nxor mea, excessus eorum certa lege volentes castigare, consilio prndentum terr® nostr» super hoc negotio habito, quid de sinsulis navibus ratione thelonei exigi debeat , pnesenti scripto diffinimus. Quicumque igitur suprà id, quod in hâc pagina continetur, nomine thelonei in Tronoinio quidquam exegerit, ipse et omnia qu« possidet, in nostrft potestate, tanquam publicus latro et a^ressor viarum, si Inde convie* tus foerit, permaneat.
Thebmeumi quod datur ad portam Troncinii,
I. Nagq^ Qavi$ « qu^ sçQ^dg( dicitur, transiens débet coQiiti XJQ deoarios. Ad plancas (2) débet II et non ampliJte. AlijBnaves, qnaisscutas eiscarpaisas appellant, debent comiti X deparios, ad superiorem portam unum denarium.
lI.Est et idia imvis, qvism appeUant Ao^or^ yn^ traQ$iens
(n Uyeil» B n^ i. mtricx t, 4. itS à %\^.
(9) Flanchet ou pouirellea^
94) nlcES
débet comiti VIII denarios, ad superiorem portam imnm denarium.
in.Estetiain navis c[axitlots&tp dicitur; h«c débet comiti VI denarios, ad superiorem portam nBum denarium ; eis qui custodiunt inferiorem portam, débet duos denarios, et non ampliùs: et si quid ampliùs exigitur iniqua est exactio et contra rationem.
rv. Feria quarta et sabbato débet omnibus communiter porta esse patefacta et parata adtranseundum undecumque veniant, et de quacumque regione fuerint; et si pr^Bdicta^ naves per ibidem revertantur vacuœ, dimJii^um dant theloneum, si vero onerat^ sint, plénum dant theloneum.
V. Si contigerit , quod per fluxum et exuberationem aquarum, naves alias quam per portas transire poterint, non debentextheloneare. Inter Tronciniumet Ledernam(i) naves onerari non debent.
VI. Quicumque vero theloneum suum fraudulenter detinuerit, in nicfailo, licet ipse indè convictiis fuerit, multabitur, verum tamen integrum theloneum ^uum persolvet.
Actùm Cortraci anno Domini MCIC" mense julio, die idûs Julii, hiis testibus videlicet.
GerardopraepositoBrugensi; SigaroCastellano Gandensî Johanne Gastellano Insulensi; Gerardo de Balioel; Gerardo de Gremberghes; Balduino de Comines; Theodorico castellano de Dikemude.
E. Theloneum, quod dicitur inRoden (2).
In nomine çanctœet individusD trinitatis. Amen. Quum perînjuriosasexactiones theloneariiterrse nostrse, privîlegio
(1) Leerne, formant aujourd'hui deux communes entre Tronchiennes et Beynze, sur la rive gauche de la Lys, savoir: Leerne S**.-Marie et Leerne St. -Martin.
(â)E n*. 15, Diericx, E, 5, p. 209 à 203. Le titre flamand porte : 't Ghelede van Roden, le droit dé conduite ou d'eseorte de Rodes, il appartenait au seigneur de cet endroit.
JU8TIPICATITES. M5
sîbl a ppsedecessoribus nostris indiilto, abusi sunt, idcircô ego Balduinus Flandrise et Hainoniae cornes nec non et Maria, uxor mea, enormitatem hujnsmodi certa volentes lege castigare, consilio prudentum terrae nostrœ super hoc negotio habito, quid in Roden ratione thelonei exigi debeat, prœsenti scripto diOinimus. Quicumque igitur, suprà id, quod in praasenti pagina continetur, nomine tfaelonei exegerit, ipse et omnia quse possidet, in nostra potestate, tamquam publicus latro et aggressor viarum, si indè conyictos Âierit, p^rmaneat.
Tkelonettm, quod datur in Roden.
I. Navls ascendens sive descendens, si fuerit onerata, débet trigînta duos denarios, et nichil ampliùs ; navis enîm vacua, sive ascendens sive descendens, nichil débet.
II. Si verô navis, quae extheloneata est, redierit et res tulerit, quae rébus jam pridem extheloneatis comparât» fuerint, si dominus illarum rerum, fide interpositâ, cautionem dare voluerit, quod illas res, quas reducit, rébus janoi dudum extheloneatis comparaverit, liber recédât, et nichil omninô ab eo exigatur : si verô aliquid ab eo exîgitur, îniqua est exactio et non toleranda.
in. Burgenses de Gandavo, et illi de Aldenard,o, et homines de veteri Castro, et illi, qui manent in bonis appendiciis , castello Gandensi, liberi sunt ab hoc theloneo.
IV. Si tamen navis istorum res aliénas tulerit, res ali^aB debitum dabunt theloneum et navis erit libéra. Similiter si navis aliéna tulerit res Gandensium vel civium Aldenardensium, vel illorum de veteri Castro, vel illorum qui manent in bonis appendiciis castello Gandensi, navis persolvet theloneum et res erunt liber».
Actum Cortraci anno domini MCIC" mense julio, dieidûs julii. His testibus videlicet :
Gerardopraeposito Brugensi; SygerocastellanoGandensi;
%j4 Pivccë
lobi^Qie ç^tfilbno Insnl^^i ; Gerarcfo d^ IMiofA ; ^rarcjp
teUano de Piçkemud^^
^ F. Elemosina, quœ datur adpontem lapideiim {i).
Jn Bomioe sanct» et indhriduaB Trinitatig. Amen. Quum pef injustas exactiofies thelonearii Gand^ses, privilegn^ 8tbi a prœdecessoribus nostris indulto, abusi mnty idcir-e6 ego BaMainus, Flandrlieet Hainonia eomefi, necnon et Karia, uxormea enormitatem hujusmodi eerta legetolenf^ castigare, consilio prudentum terr» nostrœ super hoc negotio habite, quid de singuUa meroibu» ratiotie thelonei exigi debeat, tum hoc tum alio scripto diffinimus. Qiiicumque igitur supr^ id, quod a nobis con^titutum est, nomine thelonei quidquam exegerit, ipse et opinia qu» posçidet, ia nostrâ potestatetamquam publicHs latro etagressor vianim, si indè çonyictus fuerit, permançat,
Eletnosina^ ^uœ dûtur ex gratiâ apud p/omtem lapidmm sancti Jacobi.
I. Curnis extranei, quicquid ferat, prâeterquam turbones et Ugna focalia, débet nnum obolum. Si ferat turbones débet duos turbones. Si ligna ferat focalia, débet unum scjiiet (2). Si currus pontem non transierit, nichil débet. " D. Per quiqdeeim diesante festum sancti Bavonîs, et per dies quindécimpo^t festum ejttsdem, currus ferens sal débet duos denarios; currus ferens glj, débet duos gli (3).
in. Ab hoc theloneo liberi sunt omnes homines, qui ma-* nent infrà quaituor portas Gandavi, et qui manent in veteri Castro, et illi qui manent in bonis appendiciis castello, et illi qui mlanent in anticastello.
(1) Layette En. 12. Diericx E 5, p. 21» à221. Le nom êrSlemosina donné à ee toûlieu s'expllqwo |>ar Tart. 4.
(2) Une bûche.
(^) Bot^e de paille k couvrir, en Qamaud pppderqe ^elei ou gelw.
JUSnÉlCATIVBS 14S
IVi EiidMki BalN^ti Imobi m» pesskkt Iwào elodiosinMl d^uo jjùm md p€r fifnitiani; quàmctiii vidsUcet dOMkiMft cornes eC bilr^ieiises Gandeoses ^ustînere volnerint
y» Quieumqae vorè thelcMieuiii suum fraudalenler idett^ nuertt in nkhilo^ licet ipto indè convictas fiierit, mulctâbitor, yerum tameii integniili theloneam suum pemolret^
Actum Ck>rteraci anno dominiMOIC'* meiise jnlio dié idûs Jnlii» hil8 testibus x yidelicet Gerardo ptteposko Brugensi) âygero oastdlano Gàndensi ; lohatiné (metellano lu^lefisti Gerardo de Balioeli Gerardodô Gremberghes; Balduinodé Comine3 ; Theoderico castellano de Dickemude.
Tonden éê Téitnomk.
Concordatm tk thel&nèù Tmèrmnnék»'ùM^ MGIO |l)r
ËgoBalduinusPlûndriœetllainoniaB cotnes, el WïlIétMûS advocatus Bethunise et dominusdeTenèrèmùndà, ttotùtti
(1) D'après Diericx, E, 7, p. 226 k 23$. L'original oe se retrouve plus. Diericx en avail trouvé une copie dans un carlulaipede-M. Lammens intitulé de Theloneis gandensibus, aujourd'hui acquis par les archives provinciales. ■ ^
Un manuscrit des mêmes archives, du XV» siècle, nous a fourni quelques vatiantei.
S46 piicis
fieri Tohumis tam fttoris qnam presentibns qaod talis est €oiidîlio thelonei de navibns bnrgensium de Gandavo^qn» transeunt per Teneremundam asœndendo et descemleùdo et de (Mnnihusillis, qai pertinent ad eommhansam (1), scilicet : hii qui continentur et nmnent infrà quatuor portas de Gandavo, et illi qui pertin^t ad castrum comitis.
I. Navis qujB fert vinum : si contineat octo dolia vel panciorâ, ex quolibet dolio débet ad thekmeum decem denarios; si contineat novem Tel plura dolia, ex totà nave et ex omni* bus, qu» navis oontinet, debentur (2) quindeeim scdidi et nichil ampliùs.
n. Aliae naves, qu^ vinum non ferunt, quamcumcpie r^n ferant praeter vinum : si sit coga, débet (3) quinque denarios, scouda decem denarios usque ad vigiUam sancti Bavonis ante nounam; sed postquam campana sonaverit ad nounam (4), a vigilià sancti Bavonis usque ad vigiliam nativitatis domini antequam campana pulsata fuerit ad nounam : si scouda Gandensis onerata cum sale transierit per Teneremundam ascendendo, débet (5) unum sextarium salis, et decem denarios et nichil ampliùs; et coga similiter onerata cum sale, débet unum sextarium salis et quinque denarios et nichil ampliùs : verum a vigilià nativitatis domini, postquam campana pulsata fuerit ad nounam , usque ad sequens festum sancti Bavonis ante nounam : si scouda transeat onerata cum sale débet decem denarios et nichil ampliùs, si coga verè foerity débet quinque denarios et nichil ampliùs.
in. Si forte burgenses de Gandavo, vel illi, qui pertinent ad eorum hansam (6), habuerint res aliquas in alienis navibus, ipsi debent debitum theloneum de rébus suis, sicut scriptum est, et alii debent de nave et de rébus suis (7).
(1) ffame, réunion, société, corporation.
(2) Var. dabuntur.
(S) Var. dabit.
(4) Var. nonam
(5) Var. dabU,
(6) Var autant.
(7) Var. dabunt de rébus suit quoi debent.
JUSTIFICATIVES. Sé7
ly. Siquisaitte fluxum Tefiereflumda, qui vulgariter vliet appellatur,traasierit, etpriùsiàonsolverit theloneum suum, prp forisfacto dabit LX solidos*
V. Theloneariu^ autem débet es^e paratus die ac nocte ad recipieadiim theloneum suum et nob débet tardare mercatorem.
VI. Si forte thelonearius non crediderit mercatori de rébus in navi contentis, mercator, fide data, redimebit se in ressuas, et nichil ampliùs débet àb eo exigi; sed si coinper^um (1) fi^ierit, ipsum mentitum fuisse fîdem suam, pro fprisfacto dabit LX solidos.
VII. Hujusmodi etiam (2) theloneum debent dai-e mercatcwres de navibus, qu» veniunt ascendendo versus Gandavum, sed naves, quae veniunt de Gandavo, nichil debent dare.
VIII. nie, qui débet dare theloneum de pecunia sua, veniet ad domum thelonearii , et theloneario dabit theloneum suum; si verô thelonearius ibi non fuerit (3), dabit theloneum çxori, vel servienti suo; si verô ipsum nec uxorem suam invenerit , ^ec servientem, dabit vicino suo hereditario pro bono testimonio, et sic de theloneo suo liber erit. •
IX* Si.navis descendens,a Gandavo porta veritmedonem et venerit T^aej*^windaw, de.siuguUs amis dabit duos denarios.
X. Si quis eques veniens de Flandriâ (4) per Teneremundam tulerit trocellum retrô se dabit unum denarium FlandriaB monet» ; si autem pedes Veniens tulerit trocellum in coUo, débet unum obolum Flandri® scilicet moneta.
XI, Si quis autem de imperio veniens eques transierit per Teneremundam fierens trocellum rétro se , débet unum
(1) Var. comparatum.
(2) Var. autem.
(3) Var. thelonearium ibi non invenerii. ■
(4) Var. tranu'ens.
MB hIc»
drfliim ib collo femt, débet tttiuiii d)dhini iMijMdetti tnonete* Xn. Scieodmn autèm, qùLod iUi de Gandàvo iiemiiiem ddbent trahere âd bwêdm simn^ qnam iUos qui manent in- M quatuor porta» dd Gaadavo, et eo^f qui pwûûmt ad castrom comitis.
Ut autem ista theloAei onfinatio permaaeat dtabttis et inoonvitlsa in )[)erpetuuiny ego Balanças, cornes Flandritt el Hainouia» et Wilhelmus, advocatus Bethuuia et dominus Teneremond», e^ fecimtis dcripto eomendari, et eliyrographos indè fieri, cujus medietatem ego Baiduinils retintll mihi, sigilli mei et (1) ejus appenëioue moititatti, etaliam sibi retinuit advocatus siutiliter sigiHi Uiei et Ipaniâ appeid* sionibus roboratam.
Ordonnance sur la pab} publique à Gahd^ rendue par Philippe, marquie de Nomur, de CÊmmuH aeeord ûveo les éçhevin» (3).
Vers 1105.
Httc sunt edicta, qu» Philippus Marchio Namoceasia
(1) Var. advocati,
(i) Texte donné par Lesbroussart, dans ses notes sur d*Oudegherst, II, 60, d*après le cartulaire de la bibliothèque Van HuUhem. Nous y joignons les variantes que présentent un cartulaire des archives provinciales .(i*P*) ^^ l® ^^^^ blanc des arjBbives munici« pales à Gand (L. B.)*
t€ftiiper0 soo Bfd cteetfiMidam disoH'diffin In Crandato oonstittiil côtt»iliô scaMnoililii :
l.Siqttisàliquem m&lè tractateilt ve) terberaverit, et ab eo eotivictuft fiierit^ priùs ei de quo côûvietas est, qiiain c&aAÛ èstôndabit*
% Quicumque de 60 libris cc^viclnd A^Ht , et ità dhes sît, qtiî (1) sblvew posait, înfrà tridiiam foi'efectttiii ex inte^ gro persolvet : alioqaih qiiam(S) pauper sH, 40 libras ad miv nos fkbît per triduunai, vel 10 annis terrain comitis non intm-» hit Si verô inM statntnm terminnin in terra comili visi» Aient, omni miserioordià remoià eilex erit.
S. Si quis arma môrtifera super se portaverit, 60 libràef amittet. Quas si infrà triduom ex toto non soWerit^ mannni amittet (5) ; cornes enim de tali for^H^o nihil oinninô remîtti Juravit. Arma verô hujus modi sine forefiacto ab omnibus exquiri poterunl.
4 Si quis aliquem de officie ad hominem verberandutn secum duxit, nist cognatus vel famulus ei (4) fuerit, homo de officie si convictus fuerit, post triduum in equuleo punietur. Si antem effiigerit, per très annos in terram comitis non veniet; quod si fecerit, exiex erit,
5. Â quocumque exigatur obsidiuni , ipsemet ôbses erit et alium non dabit. Qui contra fecerit, domus ejus proster-^ netur et omnis hereditas ejus et substantia in manu comitis rànanebunt (5), donec ei satisfecerit (6).
6. Quioumque treugas aut concordiam infregerit et indè per veritatem scabinorum convictus fuerit,comiti 60 libras, oppido 20 libras, et iUi, cui injuria illataest, 10 libras dabit-
(1)A. V.etL,B.quàd.
(3) A. P. et L. B. quandà.
(5) Tout ce passage, du mot quaa au mot amittei, manque A. P. et L. B.
(4) A. P. et L. B. €iftê8.
(5) A. P. et L. B . remanebiL
(6) A. P. tt L. B. Tout ce qui suit se trouve entièrement séparé de ce qui précède, et sons une rubrique particulière, en flamand.
Et pralereà aecniBdiiin consiliuiB seabinonim ddbet ei,
qui injuriam passus est, reconciliari. De hoc forefocto nichil
*potesl cornes reaiittere,cum remittendo (1) contra comitem
agerent. lUe quoque cui injuria est ilkta, de suis 10 libris
nihil potest remittere, quod (2) sic scabinis contradiceret.
7. lUe verô, qui treugam aut concordiam infregerit forefactum superiùs prœnotatum infrà triduum débet persol-: vere. Quod si non fecerit, baanitus est, et terram comitis per très annos exire débet et omnia sua bona rémanent sub potestate comitis. Hujusmodi vero bannitus, si infrà très annos in terra comitis visus fîierit et indè per veritatem scabinorum convictus fuerit, omnibus diebus vit» su» sine lege permanebit
8. Si vero hujusmodi forisfactor post très anijos comiti et oppido voluerit recoBciUari, hune cornes et scabini sec^yiadum libitum suum possunt reciper^etdeforisfacto relaxare. Illi verè, cui injuriam intulit, secundumcoi^iliurQ Ijalliyorum comitis et scabinorum débet satisfacere*
. (1) Le texte du cartitlaire van Hullhem offre ici une lacune évidente, quMl faut remplir , d'après eelui des archives provinciales, de la manière suivante : Scabinis contradiceret. Similïier scabini nihil possunt de parte oppidi remittere, cum remittendo, (2) A. P. et L. X.quià.
JUSTirWATITES, J5i
Charte dHnstitutian d'échevim annuels à Gand (1). 9 août 1119.
InnomiriePatris,et Filii et Spirîtûs sancti. Amen. Nos burgenses de Gandavo omnibus prœsenfempaginam inspecturis: noverit universitas vestra, quod ad petitionem nostram dominus noster Fernandus comes Flandriae et Hainoniâe et uxor ejus Johanna comitissa nobis concesserunt libertatem innovandi scabinossingulis annis in hune modum. Comes débet eligere bonâ fide quatuor probos viros, quos meliores intellexerit in quatuor parochiis : unum in parochiâ sancti Johannis, unum in parochià sancti Jacobi, unum in parochià sancti Nicolai, unum in parochià sancti Michaelis. Viri isti quatuor tactis sacrosanctis, jurabunt: quod ip^i cum comité eligent bonà fide et sine malo ingenio tredecim scabinos : quos meliores et utiliores esse cognoverint ad^i)pu§çomitis et ipsius oppidi: quatuor primos scabinos de quatuoiTprâedîctis parochiis de singulis scilicet parochiis unum, reliquos novem infrà oppidum ubi meliùs se facere cognoverint. Sciendum autem si comes in proprià personà huic electioni interesse non potuerit, ipse mittet aliquem probum virum, quem voluerit in locum suum , et ille tactis sacrosanctis jurabit : quod bonà fide et sine malo ingenio eliget quatuor electores in
(1) Diericx , Mémoires sur la ville de Gand, 1. 1, p. 168. et Duchesne, Maison de Gand, preuves p. 474.
im ptioEs
quatuor pr^edictis parodiiis : cum quibus ipse loob comitis 6liget Xni scabinos sicut suprà dictum est. Item notandum: quod illi, qui fuerint electorea^inuno anno, non poterunt esse electores in proximo sequenti anno, in tertio autem anno , esse poteriint, si ad hoc eliguntur a comité vel ab ejus nuncio. Similiter et scabini uniUs anni non possunt esse scâbini proximi sequentis anni; in tertio autem anno esse poterunt, si ad hoc fiierint electi. Insuper illi, qui erant electores in uno anno, non poterunt esse scabini in ipso eodem anno» sed in alio possunt.
Ut hoc autem ratum et inconcussum permaneat , pradsentem paginam sigilli nostriappensione fecimus communiri et nomina hominum comitis, qui buic ordinationi interfue* nint, subscribi.
Signum Willelmi Brugensis praepositî et Flandrise Can* cellarii.
Sig. Josephi, Brugensis decani.
S. Sigeri Gandensis castellani.
S. Michaelîs de Harnes.
S. Hellinî de Wavrin.
S. Balduini de Coitiînes.
S.BalduinidePraet.
â. Egidii de Bertaut camerarii.
Actum anno domini incarnatioiits MCCXQ** meiise atigtt^* to, in vigilià beati Laurentii.
justif|(;ative8. 155
Le comte Ferrand et la comtesse Jeanne accordent aux bourgems de Gand le droit de fortifier leur ville, et leur abandonnent le terrain vague dit Upstal, cbinii Venceinte de la ville (1).
Hai 1213.
Égo Fernandus Flandriae et Haincmiae cornes^ Née non dïlecta uxor mea Johanna oomitissa, omnibus pitesens seriptum inspecturis in perpetnum. Nottim facimus^ quod bûrgensibits Bostris de Gandavo licentiam et potestatem muniendi oppidum Gandense quocumque modo voliierint et eis placuerit, dedimusyetomnemterramqudevuigôdicitur Upstal : infirà Gandensem scabinatum jacentem y ad communeoi utilila-' tem ipsius oppidi^ eisdem bm^gensibus qmetè et in pace contuUmus &ine fine possidendam. Sqpradieta verè terra/et omnes, qui eam inhabitabunt^ eâdem lege et justitiâ gut^ bernabuntur, quâuniversi burgenses in Gandavo et communitas eorum debent gubernari^ Quicumqtie igitur disposîtloni scabinorum et eorum, qui ad hanc terram disponendam et distribuendam electi fuerint, contradixerit, vel yim feçerit, iqforisfacto sexaginta librarum erit^ et cuilibet scabîno X lib. dabit, et omnia bona sua in potestate nostrà erunt. Ut autem hoc firmum et ratum permaneat^ et in pos^ terum nulle modo possit infringi, prajsentem paginam appensione sigillorum nostrorum fecimus eommuniri.
Actum anno dominicse incarnationis MCCXIll» mense maio.
(1) Original aux archives de Gand, coffre de fer, layelte C, n. 1, Imprimé fort inexactement dans Diericx, $ur la tille, 1, 303.
1S4 piicBS
Ordonnance de la comtesse Jeanne sur la levée des tail-^ les à Gand (1).
Février 1316, nouv.st.
Ego Johamia Flandriœ et Hamonise comitissa omnibus notum facio, quod âd preces scabinorum et burgenshim meorum de Gandavo, ipsis bénigne concessi, quod, quandô tallia accipietur (9) intrà Gandavum, ipaa tallia accipi debeat per sacramentum cujuslibet, qui talliam solvet^ et simili marcha; (3) et hoc eis concessi pro bono meo et pro b<»o ipsorum. Ut autem haec concessio mea ipsis in posterum rata et firma permaneat, eispraesentem super hoc contuli paginam, sigilli mei appensione nranitam. Actnm Gandavi araio dominiez incamationisMCCXV*', mense februario.
(1) D*après Diericx , Mém. sièr la ville ^ 1 , 145. Noits avons collationné une copie au Livre blanc^ fol. S3 , et un cartulaire des archives provinciales « fol. 8. La pièce originale, n. 14, aux archives de la ville de Gand, ne se retrouve plus.
(2) Les mots tallia accipietur ihtrà Gandavum ipsa manquent dans le Livre blanc : ils se retrouvent dans le cartulaire.
(3) Au marc le franc.
JV5T1FICATITES. 25K
Ordonnance des échevins de Gand concernant les plaids en matière mobilière (l).
Pladtum, de pecuniâ.
Hœc est lex, qiiae in Gandavo constituta est super placito et debito pecuniae; Gerardo de Zottenghem ballivo exîstente; înperrochiâsancti JohanniSyLennotoDamman (2),Balduino filio Hugonis , Gerulfo de Scalda, Balduino Vulpe, scabinis existentibus : in perrochià sanctî Nicolai, Philippo filio dominae Wivine, Salomone Rynviscfa, Jordane juvene, Simone Saflir, scabinis existentibus : in perrochià sancti Jacobi, Balduino Mule, Everardo Rynvisch, Willelmo Bruse (5), scabinis existentibus : in perrochià sancti MichsBlis, Baldui- Jtto de Curia, Gerelmo, filio Rodulfi, scabinis existentibus.
L Nullus homo hereditarius potest ferre testimonium suprà debito pecunise, nisi intanto, in quanto hérédités ejus valeat in triplo.
(1) L'original, existant autrefois aux archives de la ville, sous le n.m, est perdu. Nous avons suivi la copie qui se trouve au Livre blanc, fol. 87. Les variantes sont tirées d'un manuscrit du J^V* siècle aux archives provinciales.
Diericx, sur les lois, I, 320 à 345, letlre G , a donné une ancienne version flamande de cette pièce.
(2) Var. Amman.
(3) Brusch; la version flamande de même.
3tS6 PiloKS
II« Qtticttmqae aliiquem traxerit jn causam super debito pecuniœ, et testes non habuerit, jlle, qui in causam tractus est y solo juramento sine subreprehensione se purgabitet sic liber erit. lUe verô, qui aliquem in causam traxerit, cum duobus viris hereditariis testimonîum ferentibus sine reprehensione, catallum lucrabitur; nisi ille, qui in causam trac- /tus est, in duobus viris hereditariis testimonium habuerit, quod solverit, quod debuit.
ni. Qui fert falsum testimonium, ampliùs non potest ferre testimonium.
IV. Qui aliquem vult (1) submoneri, potest eum (2) submoneri cum uno scabino et prœcone, tam hereditarium , quam inhereditarium, et ad domum ejus, sive ptJBsentem sive absentem.
y. Si submonitor habuerit unum scabinum vel duos viros hereditarios in testes, quod submonitus in (^pido scilieet in domo ejus sit, vel quod infrà tertium diem post submoai** tionem venerit, tune nrma et stabilis submonitio erit.
VI. Unus solus homo hereditarius non potest ferre testi* monium de debito pecunisB nlsi cum reprehen^one.
VU. Debitum quod duo soabini cognoscunt, pannabitur.
VIII. Debitum verè, quod vadiatum est, si ad di^ vadia. tum non fuerit solutum, pannabitur in duplo.
IX. Scolescat (3), quod duo scabini cognoscunt, est ocm»* tans.
X. Quicumque tam in lestate (piam in hyeme (4) non.venerit ad placitum, et ter post nonam scabinis attestantibus vocatus fuerit, convictus est (5), et illud, super quod placi«
(1) Faceté. .'
(% Facere^
(3) Estimation des catteux ou biens mobllitrs. Hieriex, CkaHêt* boêkje, p. Ix. et 163.
(4) Ad nonam.
P) V.erti.
tassety amisit (1) : nisi se, sicut justum est, excusari fecerit ; jdestsinnen.
XI. Si quis super aliquem placitat, et in testes promittit, quos praeseates habet et paratos , statim faciat eos testimonium ferre, et catallum suum lucrabitur. Et sine testibus, si super (2) aliquem placitat (5) , si velit, faciat suum juramentum : sin autem, habeat inducias secundum quod justum sit. Xn. Qui super aliquem de mortua manu placitaverit, débet habere duos viros hereditarios in testes, et ipsi adjuyabunt eum sine reprehensione et lucrabitur catallum suum : nisi ille super quem placitat, duos viros hereditarios habeat ad testes, quod ei solutum sit.
XI II. Si verô ille, qui super aliquem placitat de mortua manu, testes non habet, offerat suam cognitionem, et si cognitio sua recepta fuerit, solo juramento sine reprehensione catallum suum lucrabitur. Ille autem, super quem placitat, si cognitionem non receperit cum duobus probis viris, ex (4) tribus juramentis se purgabit ; si verè duos probos viros non habuerit, jurabit, quod eos habere non potest, et posteà, solo Juramento, sine reprehensione facto, liber erit.
XIV. Qui invadiaverit hereditatem, débet habere duos viros hereditarios ad testes.
XV. Extraneus si extraneum fecerit arrestari , ambo, quod juri stabunt fidejussorem dabunt.
XVI. Coram tribus scabinis et prœcone placitabitur de extraneîs, ubicunque fuerit in oppido.
XVII. Cuicunque de morte alicujus partîcipatio acciderit, statim post mortem illius cum tribus scabinis et praecone, si voluerit, ad dpmum iliius ibit, et omnia bona, vel in solris (5) vel in thalamis vel ubicunque ea invenire poterit
(1) V,amitteL
(2) V. per ad lieu de super,
(5) V. i!fe super quem placitat.
(4) V. et,
(5) Ce sont les chambres à l'étage, ou greniers. V. soU'iê,
i88 PIÈGES
qu9ead participationem pertinent, etomne debitum^ubicimque fuerit, arrestare focere et stare potfest, doriec ille, qui possessor est bonorum, plegios sufficientes dederit, quod omnia boaa (1) ad justam participationem afferet ; et si plegios dare non potest,iAsecurâ manu per consilium scabinorum bona ponentur.
XVIII. nie autem, cui participatîo accidît, ad domum, cui participaLio accîdit, ire potest, si velit, Ci?m uno vire hereditario, et ibi sedere et cavere, ne aHquis sibi (2) înjuriam facîat , et hoc facere potest sine forisfacto; tamen débet projusiîtiâ mîltere.
XIX. Qui participationem exegerit , statîm ei vadium dabitur, ad participationem recipiendam, et dies ei ad XIIU dies ponetur.
XX. Et si iiie,qui possessor est bonorum, et qui participationem débet, si velit, potest habere inducias ad quatuor decim dies et item ad XIV dies et non ampliùs, et tune facieî; participationem ; et post factam participationem jurabit, quod justam fecerit participationem : post juramentum vero factum, si aliqua bopa fallaciter occultaverit, et tribus viris hereditariis convinci polerit, in illis bonis nichil habebit, sed comparticipes ejus habebunt ; si autem ille, a quo participatîo exigilur, saos comparticipes monuerit, quod quidquid noverint, quod ad eandem participationem pertinet, proferrent, hoc juramento interposito, dicent infrà termines.
XXI. Suprà quemcumque querela venerit a particibus suis, quod a pâtre vel a matre expositus fuerit , si comparticipes ejus eum convincere cum duobus viris hereditariis poterint, quod hereditatem et pecuniam a pâtre vel matre receperit, tantam hereditatem et tantam pecuniam reportabit, si participationem habere Yoluerit. Si ampliùs ei imputatum fuerit, ubi testes non sunt, cuiauno viro hereditario sine
(1) Et débita quœipse percepU,
(2) V. ei.
JUSTiPiCATiVES. ÏS9
féprehensione se purgabit,etsic liber erit; si verô expositus Voluerit extra participationem cum exposita hereditate et pecunia, manere poterit^
XXII. Quîcumque in patria sit, et participationem , (juae ei;accidit,in£rà annum nonrequisierit, nunquam posteàejusdem participationis particeps erit; et si extra patriam fuerit et redierit, et post reditum suum infrà annum participation nem non requisierît, similiter expers erit.
XXin. Si vir nupserit vel mulier, ideô participes partîcipationià non erunt expertes : sed si participatio sicut supra dictum est^ infrà annum requisita fuerit , participatio esset, sicut si (1) non essent marîtati.
X3CIV. Sciendum est autem, quod nulla potest fieri exfestucatio nisi ante très scabinos.
XXV. Et si très scabini, qui scabini fuerunt, sed ampliùs scabini non sunt, aliis tribus scabinis^ qui scabini sunt> testificati fuerint , quod alicui interfuerunt participationi , et hoc super juramentum suum récipient^ illi très scabini, qui scabini sunt, et qui hoc testimonium audiunt, de hoc possiint testiûcari , sicut si participationi interfuissent ; et si unus scabinus moritur, duo pbssunt ferre testimonium.
XXVI. Si aUquis orbatus in participatione adstrictus fuerit, et orbati ad annum discretionis non venerint, et orbatorum parentes advocatum non requisierint, ille, qui participationem débet, veniet ante scabinos, et dicet : ego volo participationem facere et dare; scabini dabunt orbatis advocatum, et participationem facîent.
XXVII. Et si advocatus, postquam factus fuerit advocatus infrà annum participationem non requisierit ab illo , qui participationem débet, scabini illum, qui participationem debuit, quitum tenebunt.
XXVIU. Si vero ille, qui orbatis débet participationem , infrà annum non obtulerit participationem et ante scabinos
(1) V. requisita non fuetHt, participatio fiet, sicut non^»» Une seconde copie dans le même manuscrit, est conforme à notre texte.
200 pificES
non venerit et non dixerit : Ego volo participationem face* re, omnia, quae habet, babebunt orbati.
XXIX. Qui aliquam mulierem vel domicellam vi rapuerit, undè clamor factus fiierit, si captus fuerit, qui eam rapuit, decapitabitur: siverô aufugerit, exlex erit, et si illi, qui in adjutorio raptoris fuerint, sunt capti (1), decapitabuntur, si verô aufugerint, exleges erunt.
XXX. Si verè ancilla vel puella vel famulus vel leno (2J mulierem velpuellamvel domicellam ad hoc allexerit (5J, ut cum aliquo viro abiret : scilicet ontscaket; nasus ei abscindetur.
XXXI. Qui mutât hereditatem pro hereditate, ità est stabilis mutata hereditas, sicut immutata; sed si denarii ad mutationem hereditatis additi fuerint, illi debent ad participationem redire.
XXXII. Ubi très, qui scabini fuerunt, congregati fuerint in eodem loco, possunt ferre testimonium de quàcumque re, sicut et in aulà comitis.
Sciant omnes tam praesentes, quam futuri, quod haec supradicta firma et rata et illaesa tenebuntur in perpetuum. Acta anno Domini MCCXXVffl» (4).
(1) y. qui adjutorio raptores sunt, capti fuerint,,.,
(2) V. gui,
(3) V. alleserint,
(4) Celle dale est celle que donne le Livre blanc fol. 88 verso; le cartulaire Van Hulthem, fol. 212 et 214 donne 1218, de même la traduction flamande au livre blanc, fol. 84.
La copie de Tinventaire de 1578, qui se trouve aux archives de la ville mentionne Toriginal (aujourd'hui perdu) sous le n. 15, avec la date de u mil deux cent et dix huîct » en toutes lettres. Nous croyons devoir adopter cette dernière dale à laquelle Diericx, Lois, II, est également revenu.
Ordonnance de la comtesse Jeanne sur les termes de paiemetit de la contribution pour l'extinction de la dette communale de la ville de Gand (1).
# 18 Décembre 1ââ5.
Ego Johanna Flandriae et Hainoni» comitissa notum facio omnibus tam prœsentibus *quam futuris, quod dilectis meis scabinis de Gandavo et burgensibus concessi, quod per universum debitum , quod debent nomine commmunitatis per quamlibet hebdomadam, vel secundum ordinationem majoris partis scabinorum et conciliariorum (2), in oppido Gandensi accipient;et base mea concessio incipitin festo beati Andreae apostoli , et durabit a festo nativitatis beati JohannisBaptistsB proxime venturo, per triennium. Ut autem hoc ratum et firmum permaneat, banc paginam in testimonium sigilli mei appensione et sigilli fidelis mei (3), Arimlphi de Aldenaerde feci roborari.
Datunoi Gurtraci feria quarta post octavam beati Nieolai, anno MCCXXVo.
(1) Diaprés des copies au Livre blanc, fol. 84 et au cartulaire provincial fol. 10. Le texte de Diericx, sur la ville, 1, 145-146, est défectueux.
(â) Il existait donc des conseillers à Gand en 12S5, bien que la plus ancienne charte concernant le mode de les instituer, qui soit parvenue jusqu'à nous, date du mois d'avril 1228.
(3) Diericx ajoute mal à propos comitis. La pièce suivante établit qu*Arnould d'Audenarde était alors bailli de Flandre.
262 PilcBS
La comtesse Jeanne, et Amould d^AtuIenarde , comme bailli de Flandre, déclarent quHls tiendront comme bannies par eux les personnes bannies par les échevins deGand(l),
Octobre 1336.
A. Ego Johanna FlandrlaB et Hanonise comitissa notum facio omnibus tam prsesentibus quam futuris, quod dilectis meis scabinis de Gandavo concessi : quocumque modo alîquos bamiiverint et bamiiri fecerint, ego eos eodem modo bamiit03 tenebp et teneri faciam. In hujus rei testimonium banc paginam in appensione sigilli mei feci roborari,
Açtum anno dominiez incarnationis MGGXXYI* mense octobri.
B. Ego Arnulfus dominus de Aldenaerde, bailliyus Flandrise, notum facio omnibus tam prsBsentibus quam futuriSy quod dilectis meis (2) scabinis de Gandavo concessi : quocumque modo aliquos banniverint, ego eos eodem modo bannitos tenebo et teneri faciam. In hujus rei testimonium banc paginam in appensione sigilli mei feci roborari.
Actum dominic» incarnationis anno lifGGXXYI^ mense octobri.
(1) Diaprés les copies au Livre blanc, fol. 84 verso et S5. (3) Ces expressions sont remarquables de la part d^Arnould d*Au' denarde^
JUSTIFIGATITES. 265
Femand et Jeanne instituent à Gand la magistrature des Trente-neuf (l).
Afril 12â8.
Fernandus Flandriae et Hanoniae cornes , et Johanna uxôr ejuSy Flandrise et Hanonisa comiti$sa , omnibus praBsentes litteras inspecturîs salutem. Noverint (2), quod nos dilectis scabînîs nostris et burgensibus de Gandavo scabinatum perpetuo tenendum concessîmus in hune modum. Scabini GaniienseSy qui modo sunt scabini, eligent, sub juramento suo. superhocprsestito, quinque de scabinis vel burgensibus, quos voluerint in oppido Gandensi,quosmelioresetutiliores esse crédiderint nobis et oppido Gandensi ; et si in electione faciendâ discordaverint, quod major pars dictorum scabinorum in hâc electione ordinaverit, observabitur; nec aliquîs istorum quinque electorum attinget alium in tertio consanguinitatis gradu, vel infrà, juxtà computationem canonicam. Quicunque (5) autem electi jurabunt, quod eligent ad se triginta quatuor et de scabinis et de burgensibus quos voluerint, et (juos utiliores et meliores esse crediderint nobîs
(1) D'après la copie, au Livre blanc, fol. 85 verso. L'original est perdu. Notre texte, qui n'est pas lui-même entièrement correct, diffère notablement de celui donné par Diericx, sur la villCy 1, 171-172.
(2) Le mot universi qui se trouve dans Diericx, paraît avoir été omis.
(S) Diericx et un manuscrit des Arch. prov. à Gand ont t JHcti quinque.
264 piicES
et oppido Gandensi» et sic triginta novem erunt praeelecti ; si verô quinque electi, in electione faciendâ, aliquatenus (i) discordaverint, quod absit, quod tribus ex biis quinque placuerit concorditer, observabitur, et ordinationi trium illorum quinque firmiter stabitur; nec potenint inter triginta novem electos pater et filius, et duo fratres simul esse, nec modo, nec unquam in posterum.
Memoratos quidem XXXIX electos scabini, qui modo sunt scabini, per juramentum suum per ternos tredecim divisos pro scabinis, et consiliariis et vacuis habendis (2) partientur, ad utilitatem Qostram et oppidi Gandensis. Et hoc casu sortis deputati (3) si in participatîone (4) faciendâ discordaverint, quod major pars scabinorum ordinaverit, observabitur. Scabini quidem primi anni, elapso anno, vacui remanebunt, consiliarii primi anni in secundo anno scabini erunt ; vacui verô consiliarii fient in eodem anno (5) ; hoc modo ordinatio scabinorum, consiliariorum et vacuorum circumeundo de anno in annum, perpetuô durabit; scilicet quod, quolibet anno elapso, scabini vacui remanebunt; consiliarii scabini erunt, vacui fient consiliarii. Quotiescunque aliquis scabinorum, vel consiliariorum vel vacuorum mortuus fîierit, vel communitatem oppidi Gandensis recoràaverit, scabini, qui eodem tempore scabini (6), alium assument et eligent sub juramento suo super hoc praestito in oppido Gandensi : lUum scilicet, qui nec patrem neo filium habuerit nec fratrem ut suprà dictum est, in numéro praenominato extra numerum triginta novem, et in loco defùnctî vel defecti statuent, quem utiliorem et meliorem esse crediderint nobis et oppido Gandensi et ità numerus XXXIX ad-
(1) Ce mot manque chez Diericx.
(3) Manqua chez Diericx.
(3) Diericx : sorte €ul hoc deputati. Le manuscrit : sortis ad hoc,
(4) Diericx et le manuscrit : partittone.
(9) Diericx : vacui verô primi anni secundo anno erunt consi^ liariù (ft) Diericx et le manuscrit ajoutent : sunt.
implebitur; sed si scabini in hâc electione dîscordaverint, qiiod absît, quod major pars scabinorum in hâc electîone ordinaverit, observabîtur.
Scabini quidem ad juramentum novorum scabinorum et instituendonim faciendum, baillivum Gandensem vocare debent, ut juramentum eorum stabiliat(l); quod si vocatus venire noluerit vel neglexerit , vel in vîUâ Gandensi adpr»sensnonfuerit, nec nuncium ydoneum destinaverit; scabini, qui fuenint scabini, ipsorum juramentum stabilient.
Hœc concessio a nobis facta incipiet In festo Àssumptionis beatse Marîae virginis proximè venturo, perpétué duratura ; scilicet quod quolibet anno, eodem festo, ut suprà dictum (2), dicta ordinatio renovetur.
Ut autem dicta concessio nostra rata'firma inconcussaque permaneat, et in posterum nuUatenus possit înfringi, hanc cartam in testimonium appensionibus sigillorum nostrorum fecimus roborari.
Actum Gandavi anno domini MCCXXVIII» mense aprili.
(1) Diericx : slabiliM.
(2) Manuscrit : dictum esL
266 PiicKS
Concession de Femand et Jeanne, en faveur de la ville de Gandy de ne pouvoir y établir de bailli ou de sergents nés dans la ville, ou ayant en mariage des fem-mes natives de la ville (1).
Avril 122S.
Fernandus Flandriae et Hainonise cornes, et Johanna uxor ejus,|Flandri^ et Hainoniœ comitissa, omnibus praesentes lîtteras inspecturîs salutem. Noverit universîtas vestra, quod nos dilectis nostrîs scabinis et burgensibus de Gandavo coDcessimus, quod nec per nos, née per aliquem ex parte nostrà, constîtuetur baillivus in villa Gandensi, qui natus sit ex villa Gandensi, vel qui habet uxorem natam in vilIâ praedictâ; nec similiter servientes, qui jurabunt legem villae Gandensis, nati esse debent de villa Gandensi, nec uxores habere natas de villa prœdictâ.
Ut autem haec nostra concessiofirma sit,etstabilispennaneat, et inposterum nuUo modo possit infringi, hanc cartam intestimonium, appensione sigiUorum nostromm, feclmus oommuniri.
Actum anno domini MCCXXVIU* mense aprilî.
(1) Diaprés le Livre blanc,t^ fol. Cette pièce porte len. 21 dans l*inventaîre de 1578. Inexactement donnée par Diericx , sur la ville, I, 5â-S3. LViginal est devenu illisible de vétusté.
4U»TirKîàTÏYE». Î67
Concession de Femand et Jeanne en faveur de la ville de Gand à l'effet de pouvoir lever durant trois ans^ et de la manière accoutumée, une assise, dite maltôte, avec promesse de ne pas exiger de tailles ou subsides pendant un pareil terme (1).
Avril 1228.
Fernandus Flandriae^ et HainonisB cornes, et Johanna, uxor ejtts, Flandrîse et Hainoniae comitissa, omnibus praesentes litteras inspecturis salutem. Noverît unîversitas vesrtra quod nos dilectis burgenstbus et scabinis nostris de Gandavo concessimus, ut assisiam, quse malatouta vocatur» accipiant, sicut hactenus accipere solebant : ità quod dicta assisîa incipere débet hâc instanti domînicâ, qua cantatur jubilate, et durabit a proximofestobeatiJohannisBaptistse usque in très annos subséquentes.
Concessimus insuper eisdem, ut nullam talliam, sive precariam, quse ad talllam spectat, ab îpsis exigere possimus, a prima die aprilis proximè praeteritâ, usque in très annos proximo subséquentes.
Ut autem hac nostra concessio fîrma sît et stabiUs perinaneat, hanc cartam in testimonium appensione sigillorum npstrorum fecimus communiri.
A.ctu^l anno domini MGG vicesimo ectavo, mense aprili.
(1) D'après Voriginal aux archives de la vUle de Gand, n. 23. Imprimé fautivement dans Diericx, sur la ville, /, 145.
Diverses pièces concernant les écoles de téglise S^'-Pharaïlde à Gand.