TRAITÉ D'ANDELOT

{Grégoire de Tours, Hist. Franc, lib. îx, c. 20.)

Cum in Christi nomine prœcellentissimi domni Gantehrainnos et Childebertas reges, et gloriosissima domna Brunichildis regina, Andelaum caritatis studio conyenissent, nt omnia quœ undecumque inter ipsos scandalum poterant generare plgniori

consilio deGnirent, id inter eos, mediantibus sacerdotibas atqne proceribus, Deo medio, caritatis studio sedit, complacuit, atqne convenit, ut, guamdiu eos Deus omnipotens in prsesenti sa^culo saperesse yoluerit, fidem et caritatem puram et simplicem sibi debeant conservare : similiter, quia domnus Guntchramnus juxta pactionem, quam cum bon» memori» domno Sigiberto inierat, integram portionem, qom est de regno Ghariberti, illis

fiierat consecutus, sibi diceret in integrum redhiberi, et pars domni Childebcrti ea quœ pater suus posséderai ad se vellet ex omnibus revocare, id inier ipsos constat fixa deliberatione finitum, ut in illain tertis^m portionerp (ie P^risjensi çiyit^te, cum terminis et populo suo, quœ ad domnum 8îgibertam de regno Chariberti ronscripta pactione pervenerat, cum castellis Duno et Vindocino, et quidquid de pago Stampensi, vel Gamotcno, in pervio illo, antefatus rex cum terminis et populo sao pcrccperat, in jure et dominatione domni Guntchramni, cum eo quod, supcrstite domno Sigiberto, de regno Ghariberti antea tenuit, debeant perpctualitcr permancre. Pari conditione civitates Meldis.et duas portioncs de Silvanectis, Turonis, Pictavis, Abrincatas, Vico-Julii, Consoranis, Lapurdo et Albige, domnos Ghildcbertus rex cupn terminis a présent! die suse yindieet potestati. Ea igitur conditione servata, ut quem Deus de ipsis regibus superstitem essa prieceparit, regntiiQ illiiis qui absque filiis de praesentis saeculi luce migraverit, ad se' in integritatem jure perpetuo debeat revocare, et posteris suis. Domino auxiliante, relinquere. Illud specialiter placuit per omnia inviolabiliter conservari, ut quidquid dommis Gi)])tclirfHnpm |re:i^ OU» suse Chlotialdi contuli(, ^ut adbuo, PaQ propiti^Rte, ÇQqtiilerit, in omnibus rébus atque corporibus, tam îq çiyitatibus, qnfMn agris, reditibus, in jure e( domination^ ipsius debejmt penPV nara: et si quid de agri^ fiscalibuSf vel »pepiebu9, atqae pnPiidio, pro arbitrii sqi voluntate f^carQ» aut (jpidqiiaiR flOftfprn) voliierit, in perpetuQ, ftuxiU^nte DoinipOi coR9arve(ur, q^ha a quocumque ullo uqqqam tempora conve|latnr|Ç| i»ub l0iti(m§ ap dafensione domni Ghildaberti, cqqi bis ogrinibiis qiis ipSMB

transitM* geniioris sui invangrit possiden^em. sub pmni bonpw et dipitatfi soeurs^ (teb§|tt posçidere.

?m çQnAit,iom FiiprofPiuit domau» Ggi^tcl^r^mqus roi, m

si, ut baM bvm»!^ fragiUtafi, QI}od divÛM pietM »on p^rmjtut, Qe«î illQ viijAre 4e9ideri»(« Conl;igeri( domOPiQ ChUdeber-* tum eo sQpers^|# d« luu^ liic^ P9igrar#, fiUQs nups T|i9o4o|^rl]m

e( Theodariauqn reges, vel ;ii âdhuiç 9\m ip^i Peu» 4ve yotoerU, Q( pins p^ter sub su» tmiiom ^t defa^sio^o r§cipi|it, i(j^ m regpmn pfttrjs aorum sitb omni «olidiii^ ]^mi^mh q( geiii' tricejn dpqini Childeberli, domo^m PrunicbUdAm regioAmi V^ GlUm ejus c|ilodosuif)d»m, g&m^f^s^m iQU^m Cbiideb^rti r^gi«, quamdiu iofr<^ r^gionem Frao/^riun fuerit, v^) eju« rfij?i]i#m Faileubam, tanquam sororem bonam, et filins in ms^ (llitipaa etdafeosione spiri^i dil#ctior^ç r^cipiat, et ^ob oroni booorç et

dignitate çum QfnQibu» robu» #»rumf mim QivitAtibu», ^m^

reditibus, y^l Pvpctis Mtulis, »t omm oorppra fftculmis, tem

quod prfl^santi vidanMir (empor^ pppsidçrç, qjma quod »4bu0,

Cbristo praBsula, juste potuerint augfnQAtj^r§, sub oiiit)i gacuH^ ^0 et quieta posside^ot ; ut si quid de agris ftH^ftlibll^i ¥al speciebtts, atquç pr^idio, prp »rbi(rii «oi yoluot»t9 i^fh tM diiquaiQ coA&rre yoluerint, Qxa sWibJUtdte id parpeluo aoosar-

yetur, née « qoibuscumqu^ vQlonM ilbU'uin uUq l^mpprg CPA*' vçUiitttjr,

De civitdtibus vero, boc as( Burdag^a, Lemoyica, C^durco, Beo^rnoçt Begorrai quas Cailesuindjim germauam àomnm Brunecbildis, tain ipdota qu^m i» morgaœgiba, boc ^t ^l»t^tioftU doQo, m Fr^nciapQ venleater» certum $st adquisis^e, qim etian

per jiidiciuiqgloripsissirni Aomni Cimtçbr»uipi régis, yel FniA*

corum superstitibus Gbilperico çt Sigîbarto regibtts, iomM Brupiçbildis ooscitur ^quisisjsç, it|i çpayenit : silicet ut Çadur^

curu ciyiutem, cum t^rmioiset cupctp populo suo, domu» Bru* nicbiidis de pr^seuU ÎA »ua propri^Ma p^rçlpiM î r9tMitM yero

336 LA LIBERTi^. POLITIQUE EN FRANCE.

civitates, ex hac conditîone supcrius nominatas, domnnsGnntchramnus dum adviyit possîdeat, ita ut quandoqne post ejus transitum in dominationem domnœ Brunichildîs hacredumque suorum, cuni omni soliditate, Deo propitio, revertantnr, nec supcrstito domno Guntchramno, ncque a domna Brunichilde, nequc a filio suo Ghildeberto rege, filiisque suis, quolibet ingenio, ycl tempore repetantur. Simili modo convenit ut Silyanectis domnus Childebertus in integritate teneat, et quantum tertia domni Guntchramni exinde débita competit, de tertia domni Ghildeberti, qua; est in Rossontensi, domni Guntchramni partibus compensctur.

Similiter convenit ut, secundum pactiones tnter domnnm Guntchramnum et bonae memoriœ domnum Sigibertum initas, leudes iili, qui domno Guntchramno post transitum domoi Ghlothacarii sacramenta primitus prœbuerunt, et si postea convincuntur in parte alia tradidisse, de locis ubi commanere videntur, convenit ut debeant removeri. Similiter et qui post transitum domni Ghlothacarii convincuntur domno Sigiberto sacramenta primitus praebuisse, et se in aliam partem transtnlerunt, modo simili removeantur. Similiter quidquid antefoti reges ecclesiis aut fidelibus suis contulerunt, aut adhnc conferre cumjustitia, Deo propitiante, voluerint, stabiliter consenretar; et quidquid unicuique fidelium in utriusque regno per legemet justitiam redhibetur, nullum ei praejudicium pariatur, sed lioeat res débitas possidere atque recipere. Et si aliquid cuicumqae per interregna sine culpa sublatum est, audientia habita restauretur. Et de eo quod per muniGcentias prsecedentium regum unusquisque usque ad transitum gloriosœ mémorise domni Ghlothacarii régis possedit, cum securitate possideat ; et quod exinde fidelibus personis ablatum est de prsesenti recipiat.

Et quia inter praefatos reges pufa et simplex est in Deî nomine concordia inligata, convenit ut, in utroque regno, utriusque fidelibus, tam pro causis publicis quam privatis, cuicumque voluerit ambulare pervium nullis temporibus denegetur,

Similiter convenit, ut nullus alterius leudes nec sollicitet, nec yenientes excipiat. Quod si forsitan pro aliqua amissione partem alteram crediderit expetendam, juxta qualitatem culpse excusati reddantur. Hoc etiam buic addi placuit pactioni, ut si quse pars praesentia statuta sub quacumque calliditate, tempore quocumque, transcenderit , omnia bénéficia , tam repromissa quam in prsesenti coolata, amittat ; et illi proficiat qui inviolabiliter omnia supradicta servaverit; et sit de sacramentorum obligatione in omnibus absoluta. Mis itaque omnibus definitis, jurant partes per Dei omnipotentis nomen et inseparabilem Trinitatem , vel divina omnia , ac tremendum diem judicii , se omnia , quse superius scripta sunt , absque ullo dolo malo , vel fraudis ingenio, inviolabiliter servaturos. Facta pactio sub die quarto calendis decembris, anno vicesimo sexto regni domni Guntbchramni Régis, domni Childeberti vero duodecimo anno.

Lectis igitur pactionibus, ait Rex : Judicio Dei feriar, si de bis quicquam transcendero quse hic continentur. Et conversus ad Felicem , qui tune nobiscum legatus advenerat, ait : Die, o Félix, jam enim plenissime connexuisti amicitias inter sororem meam Brunichildem, et inimicam Dei et hominum Fredegundem. Quo negante, ego dixi : Non dubitet Rex quia illse amicitise inter easdem custodiuntur, quse ante hos annos plurimos sunt ligatse. Nam certe scias quia odium, quod inter illas olim statutum est, adhuc pullulât, non arescit. Utinam tu, o Rex gloriosissime, minus cum ea caritatem haberes. Nam, ut saepe cognovimus, dignius ejus legationem quam nostram exci-

pis. Et ilie : Scias, ioquit, sacerdos Dei, quia sic ejus legationem suscipio, ut charitatem nepotis mei Ghildeberti Régis non amittain. Nam ibi amicitias ligare non possum, de qua sspius processerunt, qui inihi vitam prœsentem auferrent. Haoc eo dicente, Félix ait : Pervenisse ad vestram gloriam credo, quod Richaredus legaiionem ad nepotein vestrum direxit,quœneptem vestram Ghlodosuindam , filiaiu fratris vestri , ei in matrimoniuoi postularet; sed ille absque vestro consilio nihil oxinde promittere voluerit. Rex ait : Non est optimum enim ut illuc neptis mea ambulet, ubi soror mea est interfecta ; sed nec illud rationabiliter complacot, ut non ulciscatur mors me» neptis Ingundis. Félix respondet : Multum se exinde excusare volunt, sacramentis, aut quibus aliis conditionibus jusseritis; tantum vos consensum prsebete, ut ei Gblodosuinda , sicut postulat, desponsetur. Rex ait : Sic enim nepos meus implet quse in pactionibus conscribi voluit, et ego de bis facio voluntatem ejos. Promittentibus nobis eum omnia impleturum , adjecit Félix : Deprecatur etiam pietatem vestram, ut ei solatium contra Longobardos tribuatis, qualiter expulsi de Italia, pars illa quant genitor suus vindicavit vivens, ad eum revertatur; reliqua vero pars per vestrum suumque solatium imperatoris ditionibos restituatur. Respondit Rex : Non, inquit, possum in Italiam excercitum meum dirigere, ut eos ultro morti tradam. Gravis* sima enim lues Italiam nunc dévastât. Et ego : Indicastis enim nepoti vestro, ut pmnes regni sui Episcopi in unum convenirent, quia multa sunt quae debeant indagari : sed juxta consuetudinem canonum placet gloriosissimo nepoti vestro, ut unusqoisque metropolis eum provincialibus suis conjungeretur; et tune quse inrationabiliter in regione propria fiebant, sanctione saeerdotali emendarentur. Quse enim causa extat, ut in unum tanta

multitudo conveniat? Ëcclesiie fides pericalo uUo non qnatUar ; hœresis nova non surgit. Qusb erit ista nécessitas ut tanti debeant in unuDi conjungt Domiai saeerdotes? Et iste : Sunt multa, inquit, quse debeant discerni, quse injuste gesta sunt, tam de incestis, quam de ipsis quœ inter nos aguntur eausis. Sed prsecipue illa Dei causa extat omnîbus major, nt inqnirere debeatis, cur Praetextatus episcopus gladio in Ecclesia fuerit interemptos. Sed et de iis qui pro luxuria accusantur débet esse discossio, ut aut convicti sanctione sacerdotali debeant emendari, ant certe, si innocentes inveniuntur , publiée error çriminis auferatur. Tune jussit ut in calendis mensis qaarti haee synodus prolongaretur.

ORDONNANCE DE GLOTAfflB

(Diplom,, Chartœ, edit, nova, X,t, p. 168)

— vers 595 —

Decretum est ut qui ad vigilias, hoe est ad waettfs constituti nocturnas, fures non eaperent , eo quod par diversa, intercedente conludio, sceiera sua prsetermissa, eustodias exercèrent, centenas fièrent. In eujus eentena aliqoid deperierit, capot trustes restituât et iatro insequatur ; vel (si) in alterius eentenam

vestigium proponat aut deducat, et ad hoc admoniti si neglexerint, quinos soUdos componat ; capitale tamen qui perdiderat, a centena illa accipiat absqae dubio , hoc est de secunda vel tertia.

Si vestigius comprobatur latronis, tamen per prœsentia haad longe mulctandus, et si persequens latronem suum comprehenderit, integram sibi compositionem accipiat.

Quod si per trustem invenitur, mediam compositionem trustes ad se recipiat, et capitalem exigat a latrone.

Si quis in alterius domum , ubi clavis est , furtum in^enerit, dominus domus de vita componat.

Si quis cum furto ubicumque capitur, antedictœ subjaceat legem.

Et si de suspectione inculpatur, ad sortem veniat ; et si ma* lam sortem priserit, latro est, tamen, ut utraque partes temas personas electas, ut nec conludius fieri possit.

De servis ecclesise aut fisci , vel cujuslibet, si a quocumqne inculpantur, aut ad sortem veniat , aut ad plebium promoveatur, aut ipse (aut) pretium domino reformetur ; nam probati periculo subjacebunt.

Si quislibet de potentibus pro suo servo admoniatnr, ut per diversa possident loca, de crimine habere suspectus, domino secretius cum testibus condicatur, ut intra XV noctes ipsom ante judicem debeat prsesentare. Quod si intra statutum tempos intercedentem conludium non ei fecerit , ipse dominus statom sui juxta modo sui culpse, inter fretum et feitum compensetur.

Si servus ante admonitum domino defuerit, capitalem dominus restituât, et de servum dominus faciat cessionem, futumm ut cum inventus fuerit detur (in) vindictam.

Si quis occulte rem, sive compositionem, a quolibet latrone

aceeperit, utraque iàtronîs culpam subjaceat. Fur tamen judicibus prœsentetur.

Nullus latrones aut qaemlibet calpabilem occultare praesumat. Quod si fecerii, similis illi subjaceat culpœ.

Nullus latronem vel quemlibet culpabilem, sicut cum episco* pisconvenit, de atrio ecclesîse extrabere prsesumat : quod si focere praesumpserit, canonibus feriatur. Quod si sunt ecclesiae quibus atria clausa non sunt , ab utrisque partibus parietum terrae spatium aripennis pro atrio obseryetur.

Et nullatenus fugiens foras antedicta ioca, pro operarum eupiditatis se dicat exire. Quod si fecerint et capti fuerint , ad dignum sibi suppliciorum condemnentur.

Si cujuslibet servus, deserens dominum suum, ad ecclesiam confugium fecerit, ubi primum dominus ejus advenerit , cito excusatus reddatur, futurum ut si de pretium conyenerit, pretius reddatur.

Si tamen ad monitionem petentis reddere noiuerit, pretium solvat, futurum cum invenitur, si placet , receptum pretium, servus domino reformetur.

Ut in truste electi centenarii ponantur. De fiscalibus et omnium domibus censuimus, pro tenore pacis jubemus, ut in truste electi centenarii ponantur, per quorum fidem atque soliicitudinem pax prœdicta obseryetur. Et quia, Deo propitio, inter nos germanitas, yinculum caritatis, custoditur, centenarii ergo yel qui in truste esse dicuntur, inter communes proyincias licentiam habeant latrones persequere, vel yestigia adsignata menare, et in truste quod defuerit, sicut dictam est, cumsarciatur ; ita ut continue capitale ei qui perdidit reformetur ; ita tamen ut latrones perquirantur ; quem si in truste per se inyenerit, medietatem compositionis sibi yindicet; capitale vel di-

latiira si fiicrit, de fncnltatc latronis ci qui furtum pertulit sar* cintiir. Nam si persoqiicns latroncm cep^^rit, intégra Bibi compositionc vel dissolutiono vel qiiidquid dispendi» fuerit revocabit; frctus tameii jiidii'ihiis in cujus proYlncia est latfo restituatur reqiiircuti.

Si quis ad vestigium vel ad lairone persequendo ire noluerit, si inoniti fuerutit et si oos suimis non detenuerit, solid. XV culpabili» judicetur.

Et qiue in Doi noniine pro tenore pacis oonstituimus, et in ptM'petuo volumus custodire.

Interdicentes ut si quis a judicibus hune decretum violare prn'suinpsorit, w\Uv. incurratpericulum; et ista omnia antedicta uostra sicul priora stare jubumus.

ni

ORDONNANCE DE GHILDERERT

{Diplom, Chartœ, edit. nova, t. i, p. 171)

Cum in Dei nomine nos omnçs, cal. Mar., de quibuscumqne conditionibus unà cum nostris optimatibus pertractavimus, ad unumquemque notilia volumus pervenire

Ita, Dco auxiliante, Attiniaco, cal. Mar., anno xx regni nos-

PIÈGES JUSTIFIGATIYËS. 343

tri, conyenit, ut nepotes ex filio et exfilia ad ayiaticas res eum ayonculis, vel amitis, sic venirent in hsereditatem ta.nqaam si pater aut mater yivi fuissent. De illis tamen nepotibus istud placuit observari, qui de filio vel de filia nascuntur, non qui de fratre Tel sorore, fuerint proereati.

Insequenti hoc convenit, una cum leudis nostris, de criminosis, ut nullus incestuni usum sibi societ conjungio, boc est, nec fratris sui uxorem, nec uxoris su» sororem, nec uxorem patris sui aut parentis consanguinei. Si quis uxorem patris acceperit, mortem incurrat. De praeteritis vero incèstis conjunctionibus, quœ incestœ esse yidentur, per praedlcationem episcopornm jassimus emendari. Qui vero episcopo suo noluerit audire et excommunicatus fuerit, perennem condemnationem apud Deum sDbstineat, et insuper de palatfo nostro sit omnino extraneus, et omnes facultates suœ legitimis parentibus amittat, qui noluit sacerdotis sui medicamenta sustinere.

Similiter Trajecti convenit nobis, ut servo, campe et quaslibet res ad unum ducem vel judicem pertinentes, per decem annos quicumque inconeusso possedit^ nullam babeat licentiam intertiandi, nisi tantum causa orpbanorum usque ad xx annos licentiam tribuamus. Si quis super boc judicium praBsumpserit intertiare sol. xv solvat, et rem iutertiatam amittat. De reliquis vero conditionibus omnes omnino causas trieenaria lex excludit, praeter id quod in alla regnâ bucusque détenait.

Pari conditione convenit cal. Mar. omnibus nobis adunatis, ut quicunqne raptum facere praesnmpserit, periculum mortit incurrat, et nullus de optimatibus nostris de tam torpissimo vitio praesumat rogare, sed inimidim Dei unusquisque amodo perseqiiatur. Qui vero edictum nostrum ausus fuerit irmmpere, judex loci illius, solatio collecte, ipsum r^iterem œoidat et

jaceat forbattutus. Et si ad ecclesiam confùgerit, reddatur ab episcopo, et sine ulla precatione cxinde separetur. Et si ipsa mulier postea raptori consenserit, ambo pariter in exsUio transmiltantur. Et si foras ecclesiam capti fuerint, pariter occidantur, et facultates illorum parentibus legitimis dentur, et quod fisco nostro debitum est acquiratur.

De homicidiis vero ita jussimus observari, ut quicumque ausa temerario alium sine causa occident, vitœ periculo feriatur, et nullo pretio se redimere unquam valeat. Et si convenerit, ut ad compositioncm quis descendat, nullus de parentibus aut de amicis ei quicquam adjuvet. Quisquis fecerit, suum veregildu ni omnino componat, quia justum est ut qui injuste novit occidere discat juste mori.

De farfalio ita convjBnit, ut quicunque in mallo prsesumpserit farfalium minare, sine dubio suum yeregildum componat, quia omnino volumus ut farfalius reprimatur. Et si forsitan, ut adsolet, judex boc consenserit, et fbrtasse adquiescet istum farfalium custodire, vitœ periculum per omnia sustineat.

De furibus et malefactoribus ita decrevimus observare, ut si quinque aut septem bonœ fidei homines, absque inimicitia interposita, criminosum cum sacramenti interpositione esaedizerint, quomodo sine lege involavit, sine lege moriatur. Et si judei comprehensum latronem laxaverit, vitam suam amittat ; et h»c disciplina in populo modis omnibus observetur.

Similiter cal. Mar. Colonise convenit, et ita bannivimus, ut unusquisque judex criminosum latronem ut audierit, ad casam suam ambulet, et ipsum ligare faciat, ita ut si Francus fuerit ad nostram presentiam dirigatur; et si debilior'persona fuerit, in loco pendatur.

Si quis centenarium aut quemlibet judicem noluerit super

malefactorem ad. prindendum adjuvare, sol. lx omnino con-

demnetar.

Et quicumque servum crimiaosum habuorit, et judex rogaverit, ipsum prœsentartt et noluerit, suum yeregildum omnino eomponat.

Similiter convenit, ut si furlum factum fuerit, capitale de praBsenti centena restituât, et causator centenariom cum centena requirat.

Pari conditione convenit, ut si centena posita in vestigia in alia centena, aut quos fidelium nostrorum ipsum vestigium misent et ad eum ad alia centena minime expellere potuerit, aut conyictus reddat latronem, aut capitale de prœsente restituât, et cum XII per^onis se ex hoc sacramento exuat.

Si servi ecclesiam aut fiscalini furtum admiserint, similem pœnam sustineant sicut et reliquorum servi Francorum.

Diem dominicum similiter placuit observare, ut quicumque ingenuus, excepto quod ad coquendnm vel ta manducandum pertinet, alia opéra prsesumpserit, si Francus fuerit, sol. xv eomponat; si Romanus, vii; si servus autem, très solidos reddat, aut dorsum suum eomponat.

Asclipiodotus recognovit. Datnm ii. kal. Mardas, ann. xx, regni domini nostri. GolonisB, féliciter.